Majarstandaǵy parlament saılaýy: EO, túrki álemi jáne Qazaqstan úshin yqtımal ózgerister

Majarstan parlamentiniń qurylymy qandaı

Majarstan parlamenti – Memlekettik jınalys – bir palatadan turatyn zań shyǵarýshy organ. Onyń quramyna tórt jyl merzimge saılanatyn 199 depýtat kiredi.

Saılaý aralas júıe boıynsha ótedi. Onyń ishinde 106 depýtat birmandatty okrýgterde salystyrmaly kópshilik daýyspen saılanady, al taǵy 93 depýtat biryńǵaı ulttyq okrýg boıynsha partııalyq tizim arqyly ótedi.

Parlamentke ótý úshin partııalar 5% mejeden ótýi tıis. Bul talap birmandatty okrýgterde saılanatyn kandıdattarǵa qoldanylmaıdy.

Memlekettik jınalys prezıdenttiń usynysymen premer-mınıstrdi saılaıdy. Ádette bul qyzmetke parlamentte kópshilikke ıe partııanyń jetekshisi nemese koalıtsııa qura alatyn saıasatker keledi.

Qazirgi premer-mınıstr Vıktor Orban bul laýazymdy 2010 jyldan beri atqaryp keledi.

Aldaǵy saılaýǵa shamamen 7,8 mln azamat qatysady dep kútilip otyr.

Saılaýǵa qandaı partııalar qatysady

Saılaýǵa resmı túrde Fidesz jáne Tisza partııalary, sondaı-aq birqatar ózge saıası kúshter qatysady.

Olardyń qatarynda «Mi Hazánk» («Bizdiń Otan») partııasy bar. Onyń jetekshisi – Laslo Torotskaı. Bul – radıkaldy ońshyl, ultshyl baǵyttaǵy partııa.

Sondaı-aq Demokratııalyq koalıtsııa saılaýǵa qatysady. Partııany Klara Dobrev basqarady. Bul – solshyl-ortalyq baǵyttaǵy, eýropashyl oppozıtsııalyq kúsh. Atalǵan partııany burynǵy premer-mınıstr Ferents Dıýrchan qurǵan.

Budan bólek, lıbertarıandyq baǵyttaǵy ázil-syqaq sıpattaǵy «Ekiquıryqty ıtter partııasy» da saılaýǵa qatysady.

Al Jobbik, LMP, Momentum, MSZP (sotsıalıster) jáne Párbeszéd sııaqty ózge partııalar ne jalpyulttyq tizim usynýǵa jetkilikti qol jınaı almady, ne oppozıtsııalyq elektorattyń bólshektenýin boldyrmaý úshin birmandatty okrýgterde Tisza partııasynyń paıdasyna qatysýdan sanaly túrde bas tartty. Sondyqtan olar jekelegen kandıdattar usynǵanymen, partııalyq tizimsiz parlamentke ótý múmkindigi óte tómen bolyp otyr.

Qatysýshylar kóp bolǵanymen, negizgi báseke qazirgi premer-mınıstr Vıktor Orban jetekshilik etetin Fidesz partııasy men oppozıtsııalyq Tisza partııasynyń kóshbasshysy Peter Madıar arasynda ótedi dep kútiledi.

Áleýmettik saýalnamalarǵa sáıkes, negizgi qarsylastar arasyndaǵy aıyrmashylyq mardymsyz. Bul saılaý nátıjesin aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda boljaýdy qıyndatady.

Vıktor Orban 1963 jyly Sekeshfehervar qalasynda dúnıege kelgen. 1980-jyldardyń sońynda ol Fidesz uıymynyń negizin qalaýshylardyń biri boldy. Ol kezde bul uıym lıberaldy baǵyttaǵy jastar qozǵalysy edi. 1989 jyly Imre Naddi qaıta jerleý rásiminde sóılegen sózinen keıin keńinen tanyldy. Sol jıynda ol keńes áskerin elden shyǵarý jáne erkin saılaý ótkizý qajettigin ashyq aıtty.

1993 jyly ol Fidesz partııasynyń basshysy bolyp saılandy. Keıin bul partııa birtindep ońshyl konservatıvtik baǵytqa ótti. 1998 jyly 35 jasynda Majarstan tarıhyndaǵy eń jas premer-mınıstr atandy. 2002 jáne 2006 jyldardaǵy saılaýda jeńilis tapqanymen, 2010 jyly bılikke qaıta oraldy. Sodan beri úkimetti basqaryp, 16 jyldan beri premer-mınıstr qyzmetin atqaryp keledi.

Іshki saıasatta V. Orban ulttyq egemendikke, dástúrli hrıstıandyq qundylyqtarǵa jáne otbasy ınstıtýtyn qoldaýǵa basymdyq beredi. Sonymen qatar mıgratsııaǵa jáne lıberaldyq kún tártibine qarsy ustanymymen belgili. Halyqaralyq deńgeıde Brıýssel saıasaty men Batys baǵytyna qatysty synı pikirlerimen erekshelenedi.

Onyń negizgi qarsylasy – Peter Madıar. Ol 1981 jyly Býdapeshtte dúnıege kelgen. Zańger mamandyǵyn meńgergen. Peter Pazman katolık ýnıversıtetiniń zań fakýltetin támamdap, keıin Berlın men Gambýrg qalalarynda bilimin jetildirgen.

Eńbek jolynda Majarstan Syrtqy ister mınıstrliginde, Eýropalyq odaqtaǵy turaqty ókildikte, premer-mınıstr ákimshiliginde qyzmet atqarǵan. Sondaı-aq memlekettik qarjy ınstıtýttarynda basshylyq qyzmetterde bolǵan.

2024 jyldyń aqpan–naýryz aılarynda pedofılııa isine baılanysty raqymshylyq berý tóńireginde týyndaǵan daý-damaıdan keıin P. Madıar V.Orban komandasymen baılanysyn jarııa túrde úzdi.

Qazirgi tańda ol TISZA partııasynyń negizin qalaýshy ári jetekshisi. Sonymen qatar 2024 jyldan beri Eýropalyq parlament depýtaty. Saıasatker ózin jumsaq konservator, eýropalyq ıntegratsııany qoldaýshy jáne jemqorlyqqa qarsy kúresýshi retinde tanystyrady.

Negizgi kandıdattardyń aıyrmashylyqtary

Saılaýdyń negizgi favorıtteri – Vıktor Orban men Peter Madıar. Olardyń ustanymdary arasynda eleýli aıyrmashylyq bar. Bul aıyrmashylyqtar Majarstannyń ishki jáne syrtqy saıasatyna tikeleı áser etedi.

Peter Madıar eýropalyq baǵytty qoldap, Eýropalyq odaqpen yqpaldastyqty tereńdetýdi jaqtaıdy. Al Vıktor Orban, kerisinshe, ulttyq egemendik pen dástúrli hrıstıandyq qundylyqtarǵa basymdyq beredi. Sondaı-aq Brıýssel usynatyn lıberaldyq kún tártibin synaıdy. Onyń negizgi saıası ustanymy – «Majarstan bárinen joǵary».

Sońǵy jyldary V. Orban Eýropalyq odaq ınstıtýttarymen kelispeýshilikterge jıi baryp, birqatar sheshimderdi buǵattap keledi. Ol Brıýssel saıasatyn ulttyq egemendikke qaýip retinde baǵalaıdy.

Aıyrmashylyqtar basqarý tásilinde de kórinedi. V. Orban ishki úderisterge, sonyń ishinde ekonomıka men medıa salasyna qatań baqylaý júrgizedi. Al P.Madıar basqarýdyń lıberaldyq úlgisin qoldap, eýropalyq normalar men ınstıtýttardy damytýǵa basymdyq beredi.

Osy turǵydan alǵanda, V. Orbannyń jeńisi ulttyq múddelerge basymdyq beretin baǵyttyń saqtalýyn jáne syrtqy saıasattaǵy derbestiktiń kúsheıýin bildirýi múmkin. Al Tisza partııasynyń tabysy Majarstannyń Eýropalyq odaqtyń ortaq baǵytyna jaqyndaýyna jáne Brıýssel saıasatyna beıimdelýine alyp kelýi yqtımal.

Majarstandaǵy parlament saılaýyna halyqaralyq deńgeıde de nazar aýdarylyp otyr. Sonyń ishinde AQSh vıtse-prezıdenti Djeı Dı Venstiń elge sapary erekshe talqylandy. Sapar barysynda ol V.Orbandy ashyq qoldady.Bul qadam birqatar eýropalyq saıasatkerler tarapynan saılaý úderisine yqpal etý áreketi retinde baǵalandy. Sondaı-aq ony Vashıngton men dástúrli transatlantıkalyq seriktester arasyndaǵy kelispeýshiliktiń belgisi dep baǵalaǵandar da bar.

Saılaý nátıjesi Eýropalyq odaq úshin de mańyzdy bolmaq. V. Orban buǵan deıin birneshe ret veto quqyǵyn paıdalanyp, sonyń ishinde Ýkraınaǵa qarjylaı qoldaý kórsetý máselelerinde Brıýssel ustanymyna qarsy shyqqan. Sebebi EO-nyń syrtqy saıasattaǵy negizgi sheshimderi biraýyzdan qabyldanady.

Eger P. Madıar jeńiske jetse, Eýropalyq odaqta sheshimderdi jedel qabyldaý múmkindigi artýy múmkin. Al V. Orban bılikte qalsa, uıym ishinde daýys berý tártibin reformalaý jónindegi pikirtalas kúsheıýi yqtımal. Atap aıtqanda, biraýyzdylyq qaǵıdatynan bilikti kópshilikke kóshý máselesi qaıta qaralýy múmkin. Bul Býdapeshttiń keı sheshimderge kedergi keltirý múmkindigin shekteýge baǵyttalýy yqtımal.

Áleýmettik saýalnamalar ártúrli nátıjeler kórsetip otyr. Bul zertteý ortalyqtarynyń saıası ustanymyna baılanysty bolýy múmkin.

Oppozıtsııaǵa jaqyn ortalyqtar (Medián, Závecz Research, 21 Kutatóközpont, Publicus, Iránytű) Tisza partııasynyń shamamen 10% basymdyqpen alda ekenin kórsetedi.
Al bılikke jaqyn zertteý qurylymdary (Nézőpont, Alapjogokért Központ, XXI. Század Intézet) Fidesz–KDNP koalıtsııasyna qolaılyraq nátıjeler usynady.

Osyǵan baılanysty saılaý qorytyndysy qaı saılaýshylar tobynyń belsendirek bolatynyna, sondaı-aq ishki jáne syrtqy faktorlardyń yqpalyna baılanysty bolmaq.

Majarstannyń Túrki memleketteri uıymyndaǵy baqylaýshy róli

Majarstandaǵy parlament saılaýy eldiń syrtqy saıasatynyń jekelegen baǵyttaryna da áser etýi múmkin. 2010 jyldan beri Vıktor Orban «Shyǵysqa ashylý» saıasatyn kezeń-kezeńimen júzege asyryp keledi. Bul baǵytta túrki álemimen yntymaqtastyqqa erekshe mán berilgen.

Majarlar fınno-ýgor til tobyna jatqanyna qaramastan, olardyń tarıhı damýy túrki kóshpeli halyqtarymen tyǵyz baılanysty. IX ǵasyrda Karpat oıpatyna qonys aýdarǵanǵa deıin olar uzaq ýaqyt boıy túrki taıpalarymen birge ómir súrip, mádenıet, turmys jáne áskerı is salalaryndaǵy tájirıbeni qabyldaǵan.

Búginde Majarstan túrki elderimen saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı yntymaqtastyqty belsendi damytyp otyr. 2018 jyldan beri el Túrki memleketteri uıymynda baqylaýshy mártebesine ıe. Uıymǵa Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Túrkııa jáne Ózbekstan múshe. 2019 jyly Býdapeshtte uıymnyń ókildigi ashyldy.

Vıktor Orban bul baǵyttyń mańyzyn birneshe ret atap ótken. Onyń aıtýynsha, majarlar «túrki halyqtarynyń ortasynda ózin erkin sezinedi», al túrki álemi qarqyndy damyp kele jatqan yntymaqtastyq keńistigi retinde qarastyrylady.

2025 jyldyń mamyrynda Majarstan alǵash ret Býdapeshtte Túrki memleketteri uıymynyń beıresmı sammıtin ótkizdi. Buǵan deıin, 2024 jyldyń qarashasynda, Vıktor Orban Bishkekte Túrki áleminiń joǵary ordenimen marapattaldy.

Sonymen qatar, el Túrki ınvestıtsııalyq qorynyń múshesi retinde 100 mln AQSh dollary kóleminde jarna saldy. Sońǵy 15 jylda túrki memleketterimen taýar aınalymy 350%-dan astam ósip, 5 mlrd AQSh dollarynan asty.

Óz kezeginde P. Madıar óz rıtorıkasynda túrki baǵytyna aıtarlyqtaı mán bermeıdi. Ol Eýropalyq odaqpen qarym-qatynasty qalypqa keltirýge jáne ishki sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatqa basymdyq beredi.

Sonymen qatar, majar saıasattanýshylarynyń baǵalaýynsha, 12 sáýirdegi saılaýdan keıin bılik aýysqan jaǵdaıda da túrki álemimen yntymaqtastyq saqtalady. Sebebi bul baǵyt Býdapeshttiń pragmatıkalyq múddelerine saı keledi.

Degenmen, Majarstannyń Túrki memleketteri uıymy aıasyndaǵy jumysy burynǵydaı saıası basymdyqqa ıe bolmaýy múmkin. Bul baǵyt eýropalyq saıasatpen teńgerimdi túrde júrgizilýi yqtımal.

Qazaqstan men Majarstannyń yntymaqtastyǵy

Vıktor Orbannyń premer-mınıstrligi kezeńinde Majarstan men Qazaqstan arasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynas aıtarlyqtaı jandandy. Búginde Býdapesht Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy strategııalyq seriktes retinde qarastyrady. Ásirese energetıka, logıstıka jáne qarjy salalaryndaǵy yntymaqtastyqqa basymdyq berilgen.

V. Orban birneshe ret Ortalyq Azııa óńiri álemdegi eń qarqyndy damyp kele jatqan aımaqtardyń biri ekenin atap ótken.

Óz kezeginde Qazaqstan Majarstandy Eýropa men túrki áleminiń arasyndaǵy mańyzdy «kópir» retinde baǵalaıdy. Ekijaqty qarym-qatynas strategııalyq seriktestik sıpatqa ıe jáne berik kelisim-sharttyq-quqyqtyq negizge súıenedi.

Bul baǵytta saýda-ekonomıkalyq jáne quqyqtyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııalar, sondaı-aq parlamentaralyq ózara is-qımyl tetikteri mańyzdy ról atqarady.

Qarym-qatynasty damytýǵa joǵary deńgeıdegi ózara saparlar da eleýli serpin berdi. Máselen, Qasym-Jomart Toqaevtyń shaqyrýymen 2025 jylǵy 1–3 qazanda Astanaǵa Majarstan prezıdenti Tamash Shýıok resmı saparmen keldi. Al buǵan deıin, 2025 jyldyń mamyrynda Qasym-Jomart Toqaev Býdapeshtte Vıktor Orbanmen kelissózder júrgizgen bolatyn.

Eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestıtsııalyq yntymaqtastyq basym baǵyttardyń biri bolyp otyr. 2024 jyly ózara saýda kólemi shamamen $200 mln-ǵa jetti. Al 2025 jyldyń qańtar–tamyz aılarynda bul kórsetkish 22,1%-ǵa ósip, $164,6 mln-nan asty.

Majarstannyń Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan ınvestıtsııalary $370 mln-nan asty. Qazirgi ınvestıtsııalyq portfelde mashına jasaý, aýyl sharýashylyǵy jáne logıstıka salalaryn qamtıtyn jalpy quny shamamen $700 mln bolatyn 16 joba bar.

Aıta keterligi, Majarstan 2014 jyly Qazaqstanmen strategııalyq seriktestik týraly deklaratsııaǵa qol qoıǵan Ortalyq Eýropadaǵy alǵashqy el boldy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan–Majarstan iskerlik keńesi jumys isteıdi. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy salasynda birlesken tikeleı ınvestıtsııalar qory qurylǵan.

Saýda salasynda da áleýet joǵary. Qazaqstan Majarstanǵa 95 taýar túri boıynsha eksport kólemin ulǵaıtýǵa daıyn.

Bolashaǵy bar baǵyttardyń biri – kólik-logıstıkalyq yntymaqtastyq. Atap aıtqanda, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytý kózdelip otyr. Sonymen qatar majarlyq L.A.C. Holding kompanııasymen birlesip Býdapeshtte ıntermodaldy termınal salý josparlanǵan.

Sarapshylardyń pikirinshe, eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq turaqty damyp keledi. Sondyqtan Majarstandaǵy ishki saıası ózgeristerge qaramastan, Qazaqstanmen áriptestik ekonomıkalyq ári gýmanıtarlyq baǵytta jalǵasa beredi.