Majarlar merekege atpen keldi

Razy bolatynymyz, ol jaı qonaq, saıahatshy emes, týysqan elder arasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtý qyzmetin maqsat etken qaıratker retinde tanylýy.

Bentse Ishtvannyń ár saparynan birlik pen baýyrmaldyqqa negiz­delgen aıshyqty maqsat mól­direp turady. Máselen, ol qazaq jerine tuńǵysh ret 1999 jyly vengrlik qypshaq-quman de­lega­tsııa­synyń qu­ramynda aıaq bas­qan edi. Budan keıin álem qazaq­ta­ry­nyń Quryltaıyna qa­tysty. Kóp uzamaı qazaq kúresi týr­nırinde ba­lýandyq baǵyn syna­ǵan. Tipti, kelin­shegi Bentse ıÝdıt ekeýi almatylyq Juldyz­dyń ókil áke-sheshesi retinde barshamyzben bite qaınasyp ketkendeı.

Osy jampoz baýyrymyzdyń Aqmola jerine at basyn burypty degen habardy estigen boıda bú­gingi qypshaqtardyń ata qonysy sanalatyn Jaqsy aýdanyna jeldeı esip jetkenbiz. Ákimdik al­dyn­daǵy alańda turǵyndar kóp­tep jınal­ǵan. Bir sát án-kúı áýe­ni tolastap, jurtshylyq qaq jarylyp jol ashty. Qoshemet qushaǵyndaǵy úsh jigit tórge ozdy. Ulttyq kıiminiń alyp qalta­larynan tolassyz shashýlardan jınaǵan tát­tilerin balalardyń qolyna ýystatyp, máz-máıramǵa bólep barady. Qolyn tóske qo­ıyp, kópshilikke yqylasty sálem­derin joldaýda, dep jazady «Egemen Qazaqstan» basylymynyń tilshileri.

- Alys ta jaqyn qazaq dalasynan ne izdeıtinimiz aıtpasa da túsinikti. Bizdegi kez kelgen vengr óziniń túp-teginiń Ortalyq Azııadan shyqqan­dyǵyn jaqsy biledi. Al, ǵalymdar tereń saraptaý barysynda, qazaqtar men vengrler­diń genetıkalyq sáı­kestigin dálel­dep bergen kún­nen bastap biz Qazaq­standy ózi­mizdiń ba­ıyr­ǵy otanymyz sanaımyz. Biz ol týraly kóp bilgi­miz, táýelsiz Qazaq­stannyń álem naza­ryndaǵy keń qulashty qadamda­ryna tereń boıla­ǵymyz keledi. Biz ıgi dástúr­ge aınala bastaǵan «At jalyndaǵy tarıhı sapar» atalatyn ekspedıtsııamyz arqy­ly el tabysyna úles qosýdy, ony nasıhattaýdy nıet ettik. Ekspedıtsııa quramyndaǵy etnograf ǵalymdar Chemez Farkash pen Beresh Shandordyń elimizdegi aǵa­ıyndarǵa usynar tálim qorjy­ny qazirdiń ózinde salmaqta­nyp qal­dy. Jalpy, ústimizdegi jyl­dyń naýryz aıynda Vengrııadan bas­talǵan saparymyz 5 shildede aıaq­talyp, Astana kúni mere­ke­sine qaty­samyz degen úmittemiz, - dep edi Bentse Ishtvan sol sátte tolqı turyp.

Baýyrlarmen qaýyshý mereke­sinde qonaqtar «Qarajorǵa» bıi­niń yrǵaǵyna bólenip, alystaǵy majarlar áýenin tógiltti. Arǵy­maqpen jorǵalatyp, qos memle­kettiń týlaryn asqaqtatty. Jı­nalǵan qaýym kóne kóshpendiler ómirinen daıyn­dalǵan tolǵanys­ty kórinisterge qol soqty. Jaq­sy jurty qonaqtardy qurmetpen shyǵa­ryp saldy.

Jaqsy aýdanynan attanyp ketken salt atty kóne qypshaqtar urpaqtary munan keıin Aqmola oblysynyń alty aýdanynda bolyp, ejelgi týystyq tilin nasıhattaı otyryp, keshegi kúni Asta­naǵa kelip atbasyn tiredi. Bentse Ishtvan óz ýádesinde turdy. Salt attylardy Astana tórinde qarsy alýshylar­dyń ileginde biz de bolyp, Bentse Ishtvanǵa birneshe suraq qoıyp úlgerdik.

- Siz Astanada bes ret bolypsyz, búgin salt atpen elorda­myzǵa úshinshi márte saparǵa shyǵyp otyrsyzdar. Munyń mánisi nede?

- At - kóshpendiler qanaty. Bul ekspedıtsııamyz uly máde­nıetimiz­diń jandy sulbasyn eles­tetetin, ortaq salt-dástúr­lerimizdiń, na­nym-senim­de­rimiz­diń jańǵyrý kóri­nisin bildi­retin, ózara baılanysymyzdy nyǵaı­tatyn shara dep bilemiz.

- Erekshe ekspedıtsııa qashan bastalyp edi? Túpki maqsat?

- Qazaqstannan bastalǵanyn aıryqsha qurmetpen atap kórse­temiz. Ony bes jyl buryn qolǵa alǵanbyz. Chepın jáne Jolnaı sııaqty joldastarymmen 7000 shy­qyrymdyq «Altyn adamnan» kóne Attıllaǵa» atalatyn salt atty saparǵa bel býdyq. Ataqty Esik qorǵanynan atqa qonyp, áıgili kósem Attıla jerlengen vengr selosy Saılada tizgin tartqanbyz. Biz «Jibek joly­nyń» tarıhı soqpaq­taryn basyp, osydan 770 jyldan astam buryn qypshaq-qumandar ót­ken Radıı asýyn baǵyn­dyrǵa­nymyzdy maq­tanysh etemiz. Ekspedıtsııa múshe­leri saparymyzǵa kómek-qoldaý kórset­ken atqarýshy organ­darǵa, Qazaq­stan­­nyń Mádenıet jáne aqparat mı­nıs­trligine ólsheýsiz al­ǵys.

Bastamamyz Vengrııa tarapynan qyzý qoldaý tapty. Sóıtip, Rýmynııa, Ýkraına, Grýzııa, Ázer­baıjan, Reseı arqyly Qazaq­stanǵa jettik. «Tarıhı at sherýi» atalǵan ekinshi ekspedıtsııamyz 6000 shaqyrymdy qamtydy. Asta­nanyń alaman toıyna qa­tystyq. Vengrııa baspasózinde ondaǵan suhbat, maqalalarymyz jarııalanyp, ǵyly­mı eńbekter jazyldy.

Túpki maqsat dedińiz. Astana kúnine oraılastyrylǵan atty saparymyzdy dástúrge aınaldyrý. Sonymen qatar, buǵan qazaq jigit­terin de qatystyrý.

- Sizder Aqmolaǵa deıin Qa­zaqstannyń birneshe obly­synyń jerin basyp keldi­ńizder. So­nyń ishinde Aqmola oblysynyń alty aýdanynda boldyńyzdar. Alǵash­qy áser­le­rińiz qandaı?

- «Basy qatty bolsa, aıaǵy tátti bolady» degen durys. Qa­zaqstanǵa jetken soń kózimiz ashyldy. Kól-kósir qaýyshý, attarymyzdy sýy­týǵa, laýlap aýys­tyrýǵa múmkindik jasaldy. Ózi­mizdiń óleń tóse­gimizde júr­gen­deımiz. Tipti, Aqmo­la oblysy Jaqsy aýda­nynyń jur­ty bizge Іshtýǵan, Eskendir, Qas­qyrbaı dep at qoıyp alǵany qýantady. Mine, araıly Astanany kórip shattanyp turmyz. Astana  -álem­degi erekshe qala. Kórki kóz sú­rin­diredi. Áserge áser qosy­latyny anyq.

Astanalyqtar salt atpen jeti myń shaqyrymdaı jol júrip, Astana toıyna ádeıilep kelgen túp­ki tegi bir baýyrlardy qur­met­pen, qoshemetpen qar­sy aldy.