Máıittik donorlyqtyń tártibi men quqyqtyq negizderi qandaı — maman
ORAL. KAZINFORM — Qazaqstanda máıittik donor bolýdyń reti men zańdy tetikteri qandaı? Osy oraıda Kazinform tilshisi BQO boıynsha transplantattaý jónindegi óńirlik úılestirýshi Indıra Semenovaǵa birneshe saýal qoıǵan edi.
— Indıra Altaıqyzy, elimizde máıittik donor kúrdeli másele ekendigi belgili. Osy oraıda maman retinde ne aıtar edińiz?
— Iá, Qazaqstanda máıittik donor máselesi óte ózekti bolyp otyr. Aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda, byltyr mundaı donorlardyń sany ósti. 2025 jyly 18 máıittik donor tirkeldi. Osy donorlardyń ishki aǵzalary 67 adamdy qutqardy.
Elimizde 4 521 adam donorlyq aǵza kútse, sonyń 106-sy — balalar. Batys Qazaqstan oblysynda 156 adam esepte tur. Óńirde 2021 jáne 2023 jyly eki donordyń týysqandary kelisim berip, biraz adamnyń ómiri qutqaryldy. Bir máıittik donordyń aǵzalary 7 adamǵa deıin ajaldan arashalaı alady.
Donorlyqtyń eki túri bar. Biri — týysqandary óz aǵzalaryn berse, ekinshisi — máıittik donorlyq.
— Adamnyń óz aǵzalaryn alýǵa kelisim berýdiń nemese bas tartýdyń quqyqtyq negizderi qandaı?
— 18 jastaǵy jáne odan asqan, áreket ete alatyn adamdar transplantatsııa jasaýǵa óz aǵzasynyń bir bóligin alýǵa notarıaldy túrde jazbasha kelisim beredi. Ol úshin jan-jaqty medıtsınalyq tekserýden ótedi. Óıtkeni aǵzasy alynǵannan keıin ómirine asa qatty qaýip tónbeýi kerek.
Qazaqstanda tiri kezindegi donordan aǵzany (onyń bir bóligin) aýystyryp salý týraly sheshimdi Etıkalyq komıssııa qabyldaıdy. Komıssııa barlyq qujattyń durystyǵyna jáne yqtımal retsıpıent pen donor arasyndaǵy genetıkalyq baılanysqa kóz jetkizedi.
Donorlyqtyń, sondaı-aq aǵzalardy nemese tinderdi transplanttattaýdyń quqyqtyq negizderi «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» QR Kodeksinde tolyq kórinis tapqan. Mysaly, Kodekstiń 209-baby 4 jáne 5-tarmaqtaryna sáıkes adamnyń aǵzasyn májbúrlep alýǵa, soǵan májbúrleýge, satyp alý-satýǵa tyıym salynady. Osyndaı tyıymdar áreketke qabiletsiz, kámeletke tolmaǵan, jeke basy anyqtalmaǵan, ınfektsııa juqtyrǵan adamdarǵa da qatysty.
Sondaı-aq sheteldik jáne azamattyǵy joq adamdarǵa transplantatsııalaý úshin donor aǵzalaryn alýǵa bolmaıdy.
— Osy jerde máıittik donorlarǵa toqtalsaq?
— Jasy 18-degi jáne odan asqan adamdar máıittik donor bola alady. Bylaısha aıtqanda, bul — mıy ólgen degen dıagnoz qoıylǵan patsıentter. Negizinen mundaı dıagnoz ınsýlttan keıin jáne bas-mı jaraqatyn alǵan kezde qoıylady. Mundaı kezde ókpeni jasandy demaldyrý men dári-dármek qan aınalysy arqyly adamnyń júregi men basqa aǵzalarynyń jumysyn uzartady. Oǵan qosa donorda ınfektsııalyq qarsy kórsetilimderi bolmaýy mańyzdy.
Sheshim qabyldaıtyn komandany shartty túrde úsh brıgadaǵa bólýge bolady. Munyń birinshisi — mıy ólgeni týraly dıagnoz qoıylǵan patsıent túsken medıtsınalyq uıym. Dıagnozdy emdeýshi dáriger qoıady, sodan keıin ony úsh adamnan (medıtsınalyq mekeme basshysy, emdeýshi dáriger jáne nevrolog) turatyn konsılıým bekitedi. Patsıent birqatar zertteýden keıin dıagnoz naqtylanady. Sosyn aqparat óńirlik úılestirýshige túsip, ol týysqandarymen áńgimelesedi. Buǵan zańger nemese psıholog qatysady. Biraq múdde qaıshylyǵy týyndamas úshin dıagnoz qoıǵan dárigerler aralasa almaıdy. Áńgime kezinde barlyq týma-týysqany ortaq pikirge kelýi tıis.
Kelisim alynǵan jaǵdaıda atalǵan patsıentter bizge túsedi. Bul kezde donor jansaqtaý bóliminde jatýy múmkin. Onyń barlyq deregin transplantattaý ortalyqtaryna jiberemiz. Eger olardy bir nárse qanaǵattandyrmasa, qosymsha zertteýler suratady.
Transplantattaý ortalyǵynan oń habar alǵannan keıin bul jaǵdaı óńirde bolsa, biz sanıtarlyq avıatsııaǵa ótinish berip, bortty ázirleımiz. Aımaqtardan ushaq bortynda ota jasap, aǵzany alyp, ony transplantattaý ortalyqtaryna jiberetin ekinshi brıgada attanady. Úshinshi brıgada osy ortalyqtarda ota jasaýdy bastaıdy. Bul orta eseppen 4-8 saǵatqa deıin sozylady. Aǵzasy aýystyrylǵan patsıent alǵashqy táýlikterde jansaqtaý bóliminde bolady. Keıin bólimshege kóshiriledi. Jazylyp shyqqannan keıin ol turǵylyqty jeri boıynsha ımmýnosýpressıvti dári-dármek alý úshin emhanada baqylaýda bolady. Eger olaı jasamasa, aǵzasy isten shyǵady.
— Qaıtys bolǵannan keıingi donorlyqqa kelisimdi tirkeý jaıy she?
— Mundaı tirkeý Qazaqstanda birqatar zań aktisi negizinde retteledi. Azamattar tiri kezinde máıittik donor bolýǵa kelisimin bere alady nemese bas tarta alady. Bul medıtsınalyq mekeme nemese elektrondy úkimet portaly (egov.kz) arqyly jazbalaı ótinish berý jolymen júzege asady. Ótinish densaýlyq saqtaý júıesiniń biryńǵaı aqparattyq júıesinde tirkeledi. Dárigerler sol arqyly qajet bolǵan jaǵdaıda adamnyń óz erkin bildirgeni týraly derekterge jedel qol jetkizedi. Azamattar kez kelgen ýaqytta jańa ótinish berip, óz sheshimin ózgerte alady. Qazaqstan azamattarynyń qaıtys bolǵannan keıin donorlyqqa kelisim berýi elde transplantologııanyń damýyna járdemdesedi.
Jalpy, egov.kz portalynda kelisim bolsyn-bolmasyn, mı ólimi tirkelgen adamdardyń aǵzasyn alýǵa týysqandarynan ruqsat suralady. Olar kóbine bas tartyp jatady.
— Qaıtys bolǵannan keıingi donorlyq máselesi álem elderinde qalaı oılastyrylǵan, Qazaqstanmen salystyrǵanda, qandaı ózgeshelikter bar?
— Basqa memleketterde týystyq donorlyqqa qaraǵanda, máıittik donorlyqtyń úles salmaǵy basym. Mysaly, Ispanııa, AQSh sııaqty elderde bul 80-90 paıyzǵa deıin jetedi. Bizde kerisinshe bolyp otyr. Týystyq donorlyq bul aǵzasyn bergen adamǵa keri áserin tıgizýi múmkin. Óıtkeni ol — kúrdeli ota. Sodan keıin bir aǵza múshesi joq adam bara-bara ózi qıyn jaǵdaıǵa tap bolmasyna kepildik joq. Basqa elderdiń kópshiliginde azamattar kelispeıtini týraly ótinish jazbasa, olar avtomatty túrde kelisken bolyp sanalady. Al biz týysqandarynan ruqsat suraımyz.
— Qazaqstanda transplantattaý otalary qaı ortalyqtarda jasalady?
— Qazaqstanda transplantattaý otalaryn jasaıtyn 11 ortalyq bar. Bul mekemeler Astana, Almaty, Shymkent jáne Aqtóbede ornalasqan. Basqa qalalarda tek aǵza alý otalary ǵana jasalady.
— Áńgimeńizge rahmet.
Eske sala keteıik, budan buryn dárigerden máıittik donor máselesine qatysty suhbat alǵan edik.