Matematıkalyq asa kúrdeli amaldy tapqan azamat - taksı júrgizýshisi
ASTANA. 27 qańtar. QazAqparat - Birneshe myń jyldan beri sheshilmeı kele jatqan eseptiń jaýabyn tapqan adamǵa AQSh-taǵy matematıka ınstıtýty bir mıllıon dollar syıaqy tikkenin ekiniń biri bile de bermes.
Al jeke kóligimen taksı júrgizýshisi bolyp kún kóretin Esenbek Úshtenov bir mıllıon dollar syıaqy tigilgen eseptiń sheshimin tapqanyn aıtady, dep habarlaıdy "Azattyq".
55 jastaǵy Esenbek Úshtenov Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Saryaǵash qalasynyń mańynda turady. Tashkent polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń túlegi Esenbek Úshtenovtiń kásibi - taksı júrgizýshisi. Múgedek retinde alatyn zeınetaqysy - 14 800 teńge (júz dollarǵa jýyq).
Esenbek Úshtenov jaı sandar týraly jańa teoremany dáleldep shyqqanyn aıtady. Onyń oıynsha, bul teorema myńdaǵan jyldar boıy sheshimi tabylmaı kele jatqan esepterdiń biri - Rıman gıpotezasyn sheshýge kómektesýi tıis. Birneshe myń jyldan beri sheshilmeı kele jatqan jeti eseptiń árqaısysyn sheshken adamǵa AQSh-taǵy Kleı matematıka ınstıtýty bir mıllıon dollardan syılyq taǵaıyndap otyr.
- Men qandaı san ekenin júz paıyz anyqtaýǵa kómektesetin ádis oılap taptym. Eger kompıýterge salsań, ol muny jyldam esepteýi múmkin. Al men óz ádisimniń tıimdiligin dotsent, professorlardyń aldynda eki saǵat ishinde dáleldep shyqtym, - deıdi Esenbek Úshtenov.
1859 jyly tujyrymdalǵan Rıman gıpotezasy jaı sandarmen tikeleı baılanysty. Jaı sandar dep bir sanyna nemese sol sannyń ózine ǵana bólinetin sandardy ataıdy. Mysaly, 11, 107, 8191 jáne sol sııaqty sandar. Jaı sandardyń qatary sheksiz. Bul sandardyń qatary artqan saıyn olardyń jaı san ekenin tekserý de qıyndaı túsedi.
Esenbek Úshtenovtiń aıtýynsha, jaı sandardyń 2300 jyldyq tarıhy sonaý Evklıd dáýirinen bastalady. Biraq jaı sandardyń natýral sandardyń arasynda alatyn ornyn anyqtaıtyn zańdylyq ( ıaǵnı, 1, 2, 3, 4... qataryndaǵy) osy kúnge deıin tabylmaǵan.
- Joǵary bilimi bar kez kelgen adamdy «esep bar da, onyń jaýaby joq» degen másele qyzyqtyrýy tıis, - deıdi Esenbek Úshtenov. Ol bul eseptiń sheshimin tapqanyna senimdi.
Esenbek Úshtenovtiń maqalasy jarııalanǵan Ulybrıtanııanyń "Fızıka, matematıka, tehnıka ǵylymdarynyń teorııasy men praktıkasy" atty jýrnalynyń muqabasy.
Ol jaı sannyń ólshemi týraly teoremany Ońtústik Qazaqstan pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń dotsenti Muhıdın Mamaraımovpen birlesip jasapty. Matematıkteriń aıtýynsha, olardyń bul eńbeginiń jańalyǵy kóp. Alaıda ony Qazaqstanda jarııalaýdyń sáti túspepti. Muhıdın Mamaraımovtyń aıtýynsha, bilim jáne ǵylym mınıstrligi bul teoremaǵa kóńil bólmeı otyr. Óıtkeni onyń durys-burystyǵyn dáleldeý óte qıyn. «Sondyqtan olar bul iske moıyn burmaı otyr» deıdi Muhıdın Mamaraımov.
Qazaqstandyq matematıkterdiń bul eńbegi Ulybrıtanııada shyǵatyn ǵylymı jýrnaldardyń birinde jarııalanǵan. Eki adam birigip jazǵan maqala matematıka boıynsha jazylǵan basqa eńbekterdiń arasynan erekshelenip, arnaıy dıplom alǵan.
Esenbek Úshtenovtiń aıtýynsha, ol bul esepti shyǵarýǵa jeke qyzyǵýshylyǵymen kirisken. 2008 jyldyń qańtarynda, 50 jasqa tolar qarsańda onyń qolyna myńdaǵan jyldar boıy sheshilmeı kele jatqan jeti eseptiń biri - Pýanker gıpotezasyn dáleldep shyqqan reseılik matematık Grıgorıı Perelman týraly maqala túsedi. Grıgorıı Perelman bir mıllıon dollar syılyqtan bas tartqan.
- Búkil álem boıynsha Rıman gıpotezasyn sheshý úshin ketken aqshamen salystyrǵanda, bir mıllıon dollar kóp aqsha emes. Bul jerde jeke adamnyń emes, eldiń bedeli mańyzdy, - deıdi ol.
Esenbek Úshtenov mamematıka salasyndaǵy zertteýlerin bos ýaqytynda jalǵastyryp júr.
