Matematıkada áli talaı tyń jańalyqtar ashylady - akademık, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty M. Ótelbaev

- Qazaqstan matematıka ǵylymyndaǵy kúrmeýi sheshilmegen problemalar qandaı?

- Matematıkaǵa memlekettik deńgeıde kóńil bólinip jatyr. Alda biraz ózgerister kútip tur. Jalpy ǵylymnyń irgeli jáne qoldanbaly degen eki túri bar. Qazir osy qoldanbaly ǵylymda kúrmeýi qıyn másele bar. Qoldanbaly ǵylym, ózderińizge belgili, ınnovatsııa úshin kerek. Alaıda ashylǵan jańalyqtarǵa qoldanys tabý múmkin bolmaı otyr. Bizde kóptegen ǵalymdar, ónertapqyshtar túrli jobalar, jańa dúnıeler oılap tabýda. Solardy paıdalanatyn, kádege jaratatyn óndiris orny, tutynýshylar joq. Ter tógip, oılap tapqan eńbegińdi eshkimge ótkize almaısyń. Dúnıejúzi halyqtaryna kerekti dúnıeni qazaq oılap tapsa, eshkimge keregi joq. Al basqa órkenıetti elderdegi bireýler oǵan uqsas dúnıelerdiń 10-15 nusqasyn shyǵarady. Sonan keıin óz tutynýshylary ony qoldanysqa engizedi. Al bizde tutynýshy bolmaǵandyqtan dalada qalady. Matematıkada áli talaı tyń jańalyq bolady. Ásirese, robot jasaýǵa qatysty jańalyqtar kóp bolady. Bolashaqta bizdiń el qalaıda «jasandy ıntellekt», ıaǵnı robot jasaý sekildi matematıkalyq problemalarmen aınalyspasaq, taǵy da artta qalyp otyramyz. Robot qazir dúnıe júzinde onsha kóp emes. Bolashaqta árbir otbasynda, ár mekemede, kóshelerde robottar paıda bolady. Demek, sol salaǵa edel-jedel umtylýymyz kerek.

- Al irgeli ǵylymdar...

- Árıne, irgeli ǵylymdardyń el ómirindegi mańyzy erekshe. Sebebi ol ǵylymdar árbir adamnyń, jalpy halyqtyń ıntellektisin ósiredi. Intellektisi joǵary halyq ashylǵan jańalyqtardy qajetti jerge qoldanyp, iske asyrýǵa daıyn bolady. Sonan keıin onyń ıgiligin búkil el-jurt kóredi. Mysaly, professorlar traktordyń detaldaryn durys bilmeýi múmkin, al onyń motoryn, jumys isteý prıntsıpterin mehanızatordan góri jaqsy biledi. Aıtalyq, Japonııada birden atom bombasyn jasap shyǵarǵan joq qoı?! Aldymen ǵylymdy damytyp, ózgelerdiń jańalyqtaryn ózderine engizip, sosyn baryp kólemdi dúnıeler shyǵara bastady. Órkenıet, ınnovatsııalyq damý osylaı bastalady. Qytaılar da sheteldegi paıdasy bar dúnıelerdi ýaqytynda estip-bilip otyrady jáne oǵan mindetti túrde ózderinde qoldanys tabady. Óıtkeni halqy jan-jaqty bilimdi, ǵylymy damyǵan.

- Ǵylymǵa qatysty tyń pikirlerińizdi mezgildik basylymdardan oqyp júrmiz. Ǵalymdardy daıarlaýda qatań reıtıng júıesin engizýdi usynypsyz. Ol ne úshin qajet?

- Jaratylystaný ǵylymdaryna baılanysty óz oıymdy únemi aıtyp júrmin. Gýmanıtarlyq ǵylymdar Qazaqstannyń ulttyq saıasatyna qaraı damyp, órkendeıdi, onyń ókilderi dúnıe júzinde baǵalana bermeıdi, al jaratylystaný ǵylymdary - búkil álemde birdeı. Onyń ókilderiniń álemde alǵa shyǵyp, óz eńbekterin dúnıe júzine tanytýyna barlyq múmkindikteri bar. Sondyqtan munda Qazaqstannyń matematıkasyn álemdik deńgeıge shyǵarý máselesin aıtyp otyrmyn. Ǵylymdy reıtıng júıesi arqyly baǵalaýdy kóp elder engizgen. Ony Reseı ózine yńǵaılaıdy, Eýropa ózine. Al endi biz de óz ǵylymymyzǵa osyndaı júıe engizbesek, «psevdoǵalymdar» matematıkany da jaýlap alatyn túri bar. Qazaqstanda ǵylym kandıdattary men doktorlar sanynyń ósýi psevdoǵalymdardyń enshisinde ekeni jasyryn emes. Al matematıkaǵa ondaı shalaǵaı ǵalymdardyń qajeti joq. Men usynǵan júıe boıynsha doktorant-ǵalymnyń joǵary reıtıngi bar (mysaly "Journal Citation Reports" tizimine engen) jýrnaldardaǵy maqalalar sany, ekinshiden, sol ǵylymı maqalalarǵa jasalatyn siltemeler sany ( mysaly, "Web of Science " málimetter qory) jáne onyń halyqaralyq syılyqtary, baıandamashy retinde qatysqan ǵylymı konferentsııalar sany, tolyq professor atanǵan ýnıversıtettiń, baspa ujymynyń múshesi bolatyn ǵylymı jýrnaldyń deńgeıi sekildi jetistikteri esepke alynady. Máselen, keı bilimdi ǵalymdardy ózimiz bilmeımiz, al shetelde jaqsy tanıdy, qurmetteıdi. Sondyqtan osy atalǵan nátıjelerdiń árbirine ball berip otyrsa, sol baldarynyń kóptigine nemese azdyǵyna qarap ol ǵalymdy otandastary baǵalaıtyn bolady. ıAǵnı árbir eńbekpen kelgen ball - ǵalymnyń bilim deńgeıiniń kórsetkishi. Eger osy ádisti qoldanysqa engizsek, elimizde naǵyz ǵalymdardyń sany 200-den aspas edi. Jáne ol ǵalymdarǵa rektorat tarapynan yntalandyrý maqsatynda syıaqy berilip turýy tıis.

- Usynysyńyz qoldaý tapty ma?

- Buryn kóp ýnıversıtettiń doktorantýrasynda shákirtterge shetelge maqala shyǵarý týraly talap qoıylǵan joq edi. Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti osy reıtıngpen baǵalaýdy qoldap, engizdi. Osylaı doktoranttardyń óz bilimin jan-jaqty jetildirýine jaǵdaı jasalyp jatyr.

- Qazaq matematıkasynda jaqsy mamandar retinde kimderdi ataısyz?

- Jalpy qazaq halqynyń ózi matematıkaǵa óte qabiletti ǵoı. Keńes úkimeti qulardyń aldynda Qazaqstan matematıkasy TMD-da adam basyna shaqqanda birinshi orynǵa shyqqan bolatyn. Ózbekstannyń, Kavkaz ben Prıbaltıkanyń, Belorýssııanyń matematıkterinen áldeqaıda ozyp ketti. Biraq Keńes úkimeti qulaǵan kezde ekonomıkalyq daǵdarys bastalyp ketti de, kóp bilikti matematıkter kúnkóris qamymen ǵylymnan qol úzdi. Sondyqtan el táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary matematıka damymastan, kerisinshe toqyrap qaldy. Sol kezde de ǵylymnan alystamaı, tizgindi ustap qalǵan jaqsy matematıkter kóp. Máselen, Tynysbek Kálmenov, Ýálıbaı Ómirbaev, Asqar Jumadildaev, Musahan Muratbekov, Rysqul Oınarov, Erlan Nursultanov sııaqty taǵy kóptegen qyryq-elýge jýyq matematıkter 1980-89 jyldary bizdi TMD boıynsha aldyńǵy orynǵa jetkizgen edi. Olardyń jasy qazir 50-den asyp ketken. Odan keıingi ǵalymdarmen arada 20-30 jyldaı aıyrma bar. Óıtkeni sol daǵdarys jyldary ǵylymǵa qyzmet etken jas matematıkter óte az boldy. Ǵalymdar qamqorlyqtan aıyrylyp qaldy. Ǵalymnyń jalaqysy, jaı-kúıi týraly aıta-aıta úkimettiń eti ólip ketti ǵoı. Ǵylymda orta býyn matematıkterdiń joqtyǵy osydan. Al PhD doktorlaryna onsha ıek arta almaımyz, sebebi kóbinde tereń bilim, kórsetkish joq.

- Daryndy jas matematıkterge qamqorlyq jasalyp jatyr ma?

- Qazirgi jastarda matematıkaǵa degen qulshynys óte joǵary. Bir mysal aıtaıyn, eki-úsh jyl buryn Almatydaǵy QazUÝ magıstratýrasynda Suraǵan Dárbathan degen jas jigit oqydy. Onyń bilim deńgeıi PhD doktorlyǵyn qorǵaýǵa jetedi. Bes maqalasy sheteldik reıtıngisi joǵary ǵylymı basylymdarda jarııalanǵan. Sol ózi áli magıstr de atanbaı jatyp, halyqaralyq deńgeıdegi bilim dárejesi doktorlyq qorǵaýǵa jetti. Jalpy matematıkaǵa yntaly balalar óte kóp. Biraq mańdaıy tasqa tıip, daǵdarady da, nan tabý úshin áıteýir esepke júırikterdi kerek etetin bank nemese ulttyq, halyqaralyq kompanııalardy qosh kóredi. Ǵylym jolyna túspeıdi. Óıtkeni olarǵa suranys joq. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde de talaby taýdaı, bolashaǵynan zor úmit kúttiretin stýdent, magıstranttar jetkilikti. Bir qıyny, qyz balalar basym. Matematıka basqa ǵylym salalaryndaı emes, eki jyl qol úzseń qaıta alyp ketýiń óte qıyn. Al qyzdar otbasyn quryp, biraz ýaqyt ǵylymnan qol úzip qalady. Qaıta oralǵan kezinde ıgerip ketýi ekitalaı. Turmys qurmaı taǵy bolmaıdy. Qamqorlyq týraly aıtsaq, kóptegen joǵary oqý oryndary jas ǵalymdardy qoldaýǵa tyrysyp-aq jatyr. Rektorlar óz bastamasymen ǵalymdarǵa jaǵdaı jasap jatsa, mınıstrlik qarsy emes. Alaıda jekemenshik oqý oryndary jaǵdaı jasaǵannan buryn, talap etkendi jaqsy kóredi. Olardyń ıelerine tabys qana kerek. Dıplom taratýmen ǵana aınalysatyn qanshama oqý orny bar. Sondyqtan da jekelegen aımaqtarda ǵylymǵa nazar aýdarylmaı jatady.

- Matematıkadan dáris beretin ustaz neni eskergeni jón?

- Mektepterde balanyń matematıkaǵa qyzǵýshylyǵyn týdyra alatyn ustazdar az. Sol úshin de esepke qumar kóp balanyń oıy ózgege aýyp, basqa salaǵa ketip jatyr. Kóbinde logıkalyq qyzyq esepterdi shyǵartqan jón dep sanaımyn. Ózimniń de matematıkaǵa yqylasymnyń artýyna osyndaı bilikti, izdenimpaz ustazdardyń yqpaly kóp bolǵan. Qazaq balalary esepke júırik. Ár mekteptiń 4-5 synybynda oqıtyn qazaq balalaryn teksere kelseńiz, árbir jıyrma balanyń 4-5-eýi bolashaqta matematıka ǵylymynyń doktory bola alatynyna kóz jetkizesiz. Biraq muǵalim balany durys baýlı almaǵandyqtan, kópshiligi joǵary synypqa jetkende matematıkaǵa qulshynysynan da, osy kezge deıin jıǵan biliminen de qol úzip qalady.

Taǵy bir usynysym - oqý oryndarynda barlyq pánderdi qazaq tilinde ótkizgen jón. Óıtkeni qazir kóp oqýlyqtar memlekettik tilge aýdarylǵan, jalpyǵa túsinikti.

Sondaı-aq, ár aımaqta zerek balalarǵa baǵyt-baǵdar beretin, jaqsy mamandar, úlken ǵalymdar bolsa, nur ústine nur. Olardyń ǵylymǵa qosar úlesi ushan-teńiz. Ózińiz oılańyzshy, aımaqtaǵy ǵalymdardyń barlyǵy úlken qalalarǵa ketip qalsa, ǵylym órken jaıa almaıdy. Bular - krıtıkalyq massa sııaqty ǵoı. Máselen, 1 gramm atom bombasyn qoıyp qoısańyz, ol jarylmaıdy. Al gramdap bir-birine jaqyndatyp 1 keli atomdy qoıyńyz - jarylys sonda bolady.

- Áńgimeńizge raqmet.

Suhbattasqan Janat Qapalbaeva