Máskeý muraǵattaryndaǵy ánshi Ámire derekteri

MURAǴATTA SAQTALYNǴAN SARYNDAR

Máskeý qalasynyń orta tusyndaǵy Baýman dańǵyly boıynda ornalasqan, kezinde Petr patshanyń jaqyn serikteriniń biri bolǵan feldmarshal Menshıkovtyń ıeligindegi aýmaǵy bir gektardaı bolatyn jerdegi saraı lardyń birinde Reseı memlekettik fonodokýmentter muraǵaty (RGAFD) ornalasqan.

Munda 1936 kezeńge deıingi qujattarmen qatar, áskerı muraǵatta dál osynda saqtalynǵan. Osy fonodokýmentter saqtalynǵan muraǵat qorlarynan myna

qujattardy kezdestirdim:

1.Tsentralnyı arhıv zvýkozapıseı (1932-1934).

2. Tsentralnyı fotofonokıno arhıv SSSR - fonootdel (TsFFKA SSSR). (1934-1941).

3. Tsentralnyı gos. arhıv kıno fo to fo no dokýmentov SSSR - fonootdel (TsGAFFD SSSR).

4. Tsentralnyı gos. arhıv zvýkozapıseı SSSR (TsGAZ SSSR). (1967-VI.1992).

V 1992 g. TsGAZ SSSR pereımenovan v Ros sııskıı gos.arhıv fonodokýmentov - RGAFD.V fondah RGAFD hranıatsıa dokýmentalnye ı hýdojestvennye zvýkozapısı za perıod s kontsa HІH v. po nastoıaşee vremıa. Zdes sosredotocheny vse vıdy zvýkozapıseı...

Muraǵattyń ǵylymı aqparattyq bólimin bas qaratyn Lazareva Marına Gennadevna degen ǵylymı qyzmetker óte iltıpatty, qamqor kóńildi, aq júrekti jan eken. Meniń ar naıy ruqsatym bolmasa da, muraǵat qujattarymen tanysyp shyǵýǵa múmkindik jasady. Oǵan qosa, meniń aıtýymmen biraz kar totekalardaǵy qazaq ánderiniń ústine bel gilengen «kırgızskıı» degen anyqtamany (biz diń baqytymyzǵa qaraı olar qaryndash pen toltyrylǵan eken) «kazahskıı» dep, kó zimizshe túzetip berdi.

Jalpy, munda mýzykalyq qorlarmen qosa, ótken ǵasyrlardaǵy mýzykalyq jazba qu raldar da birshama jınaqtalynyp, saqtalynypty. Máselen, 1877 jyly Edıson oılap tapqan «fonograftan» bastap HH ǵasyrdyń bas kezindegi «grammafon»,«fonovalık», «patefondar», tipti, dańqty Shalıapın tutynǵan grammafondarǵa deıin osynda qoıylǵan. Qazaq ánin birinshi bolyp búkil Eýropaǵa tanytqan dúldúl ánshi Ámire Qashaýbaevtyń jeti-segiz áni de osy «fonovalıkke» jazylynyp alynǵan eken (MG № 6. fonovalık), Tsentralnyı gos. Arhıv zvýkozapıseı SSSR. Fond 165, 170, 172, 174-185. Sko rost 38 sm. /sek.). Folklornye fonografıcheskıe zapısı (zapıs proızvedena GIMN). Varıant magnıtnaıa s fonovalıka). Mine, bar málimet osy. Ámire ánderin men Marına qyzdyń kómegimen eki qaıtara tyń dap shyqtym. Kartotekada «kırgız» dep belgilengen jáne aty-jóni «Omre Nashaýbaev» (Ámire Qashaýbaev - D.E.) dep jazylyp, al ánderiniń tusynda Omre Kashaýbaev dep kórsetilgen. Jáne de ánderdiń tolyq nusqasy joq, sózderi de anyq emes, ár án qysqasha eki shýmaqtan ǵana jazylǵan sııaqty.

Árıne, maǵan bul maǵlumattar mýzyka zertteýshileri úshin birshama belgili ekendigi málim. Degenmen de jalpy tarıh úshin jáne bolashaq zertteýshilerge kómek retinde men ózim jazyp alǵan derekterdiń keıbirin bir núktesin buzbastan, keste-sýret negizinde oqyrman nazaryna usynbaqpyn.

Ózderińiz baıqap otyrǵandaı, tizimde de qarama-qaıshylyqtar nemese emle qateler kóptep kezdesedi. Osynyń ózine de shúkirshilik ete, qandaı jaǵdaıda bolsa da qundylyqtarymyzdyń saqtalǵandyǵyna táýba deı otyrsaq ta, oryn alǵan keıbir kemshilikterdi atap ótýdi paryz sanadyq.

Birinshiden, qazaq ánderiniń kópshiligi «kırgızskıı» dep jazylyp ketýi «qazaqty qa zaq deıik, qateni túzeteıik» degen Sáken sııaqty ult janashyrlarynyń úni áli de Qyzyl ımperııa bıliginen asa almaı jatqan tus bolsa kerek. Ekinshiden, avtory S.Seıfýllın dep berilgen eki ánniń biri «Saryarqa» áni qazirgi kezde «Bizdiń jaqta» dep atalynyp, el arasyna keń taraǵan Sáken áni ekendigi daýsyz. Al «Áýpildek» áni kóp jerlerde

halyq áni dep atalynyp júrse de keıbir zertteýshiler bul ánniń avtory belgili, án HIH ǵasyrdyń aıaq kezinde týǵan, Sáken tek ol ándi jazyp alyp kópshilikke ta ratqan degen pikirde.

Endigi áńgime bul mý zykalyq muralar Máskeý muraǵatyna qandaı joldarmen jetkendigi. Kezinde qa zaqtyń 1000 ánin jınaqtap shyǵarǵan A.Zataevıch arqyly ma, álde basqa

joldary boldy ma eken? Olaı desek, Zataevıch jazyp alǵan «Áýpildek» ániniń birinshi nusqasyn Qaıyp Aınabekov, al ekinshi nusqasyn Júsipbek Aımaýytov jazdyrǵany belgili. Jalpy sóz reti kelgende aıta keteıik, Q.Aınabekov Zataevıchke on alty án jazdyrsa (onyn ?7.'#____   bireýi sybyzǵyda oryndalǵan «Aq jumsaq» kúıi), al J.Aımaýytov otyzdan asa án jazdyrǵan. Sákenniń bergeni altaý: tórt án jáne eki kúı («Toqa» jáne Abylaı hannyń atty áskeriniń sherýi «Terisqaqpaı»). Bul týraly Zataevıchtiń ózi «Melodııa №11 zapısana ot vydaıýşegosıa poeta, prozaıka ı dramatýrga Sakena (Sadvokasa) Seıfýllına (1894-1939). O nem sm. «1000 / 189-194» dep atap ótken (2, 18). Sáken keıinnen «Qara tor ǵaı» jáne «Shákirt», t.b. ánderin qosqan. Negizinde S.Seıfýllın ónerpazdardyń ba syn qosyp, uıymdastyrý jumystarynyń negizin salyp ketse, kóp ánshilerdi taýyp berýge sebep bolǵan Álikeı Ótekın jáne Zataevıchtiń qasynda bolyp túsinik berip, kómekshi rolin atqarǵan Q.Aınabekov bolǵandyǵyn da atap ótý kerek. Bul týraly zertteýshiler «ızvestnyı akyn Kaıb Aınabekov (1885-1955) byl korrespondentom A.V.Zataevıcha vo vremıa II-go sezda Sovetov Kazahstana (4-10 oktıabrıa, 1921 goda)» dep jazsa, al Á.Ótekın týraly Zataevıchtiń  ózi «v to je vremıa predsovnarkoma tov(arış) Seıfýllın obratıl moe mnenıe no tolko chto prıehavshego ız Akmolınskoı gýbernıı ... molodogo cheloveka Alıkeıa Ýtekına, okazavshegosıa samym lýchshım pevtsom-ıspo lnıtelem ı voobşe znatokom akmolınskıh pesen ız chısla vseh teh akmolıntsev, kotoryh ıa do sıh por zapısyval... » dep eske alady.

Endi Ámireniń ánderine keleıik. Tómende «fono» qorda Ámireniń oryndaýyndaǵy saqtalynǵan ánder:

1 «Perýaıym».

2 «Eı lıtos» (trı drýga). (Úsh dos - D.E.)

3 «Balhadısha» (medovaıa hozıaıka), kırgızskıe pesnı. Isp. Omre Kashaýbaev /s dombry.

2. Tsentralnyı fotofonokıno arhıv SSSR - fonootdel (TsFFKA SSSR). (1934-1941).

3. Tsentralnyı gos. arhıv kıno fo to fo no dokýmentov SSSR - fonootdel (TsGAFFD SSSR).

4. Tsentralnyı gos. arhıv zvýkozapıseı SSSR (TsGAZ SSSR). (1967-VI.1992).

4. «Djalgız - arsha» (odınokıı mojjevelnık). 

5. «Dýdaraı» (mýj.Imıa). Isp. To je.

6. «Agash-Oıak» (derevıannaıa noga), naıgrysh kırgızskoı dombry, ısp. To je.

7. «Smet» (ımıa).

8. «Bes karager» (pıat karıh loshadeı), ısp. To je.

Salystyrma úshin Ámireniń Zataevıchke jazdyrǵan ánderiniń tizbesin keltire keteıik: «ız repertýa Amre Kashaýbaev A.V.Zataevıch zapısal odınnadtsat pesen, opýblıkovannyh ım v «500 pesen» (№№ 227-237), sredı kotoryh takıe prevoshodnye obraztsy kazahskoı klassıcheskoı narodnoı pesennoı poezıı, kak ýýýýýhhhtsts«Jalgyz arsha» («Odınokıı moj - jevelnık», №227), «Aǵashaıak» (býkva l no - «Derevıannaıa noga», a voobşe prozvışe avtora pesnı, № 230), «Simet» (mýjskoe ımıa, № 232), «Bal - Qadısha» («Prek rasnaıa Hadısha», № 234), «Dýdaraı» («O Dýdar!», №235).

Ámireniń ánshiligi men talantyna tánti bolǵan Zataevıch óz esteliginde «Amre Kashaýbaev, vydaıýşıısıa karkaralınskıı pevets, do vesny 1925 goda sostoıaşıı v trýppe Kazahskogo gosýdarstvennogo teatra. Kashaýbaev - poka edınstvennyı ız kazahskıh pevtsov, kotoromý dovelos vystýpat za granıtseı, a ımenno: letom 1925 goda - v Parıje, a godom pozje - vo Frankfýrte-na Maıne, prıchem v oboıh slýchaıah - v etnografıcheskıh grýppah, organızovannyh Rosfılom (Parıj) ı Boksom (Frankfýrt-na Maıne), ...deı kele, «Kashaýbaev obladaet krasıvym, sılnym ı sochnym golosom (tenor), prı bolshom zapaslıvom dyhanıı. Chtoby oharektızırovat ego, kak pevtsa ı mýzykanta, lýchshe vsego sopostavıt ego s dvýmıa drýgımı vydaıýşımısıa Karkaralınskımı pevtsamı, «poetom» Gabbasom Aıtpaevym (prım. 83) ı bytovıkom» Kalı Baıjanovym (prım. 109). V etom slýchae Kashaýbaev zanıal by pervoe mesto mejdý nımı oboımı ...Chısto je v golosovom otnoshenıı Kashaýbaev prevoshodıt oboıh ıarkostıý svoıh dannyh» dep eske ala otyryp, ónerin joǵary baǵalaǵan.

Bizge belgilisi, Sákenniń muryndyq bolýy men A.Zataevıchtiń qazaqtyń 1000 ánin jı naýǵa belsene kirisýi. Bul tarıhı ýaqıǵa týraly sákentanýshylar zertteýlerinde mynadaı derekter bar:

«V ýslovııah fınanso vogo krızısa respýblıkı Saken Seıfýllın nahodıt sredstva dlıa Aleksandra Zataevıcha na sbor podgotovký ı ızdanıe 1000 pesen kazahskogo naroda. Prıamo v kabınete Predsedatelıa Sovnarkoma Zataevıch zapısyvaet v notah ıspolnennyı Sakenom konnyı marsh hana Ablaıa.

Pomoşnık ı drýg Sakena Alkeı Ýtekın ıspolnıaet marsh hana Kenesary. Lıý bov k narodnomý tvorchestvý podvıgaet ego k poıský, sborý ı ızdanııý mnogotomnogo sobranııa kazahskogo folklora. On - pervyı rýkovodıtel respýblıkı, kto dal vysokýıý otsenký tvorchestvý Jambyla Jabaeva, kak ıspolnıtelıý tıýrkskogo eposa «Ker-ogly», - dep baǵa beredi.

(3,145 b.). Qıyn-qystaý zaman ǵa, aýmaly - tókpeli kezeńge qaramastan Sáken qazaqtyń folklorlyq murasyn jınaqtaýǵa bilek sybana kirisedi. Árıne, buǵan qazaqtyń betke ustar alash qaıratkerleri de atsalysqany belgili. Al Sákendeı tulǵany erekshe atap ótýimiz erligin nasıhattaý bylaı tursyn, atyn ataýdyń ózi basketiretin ýaqytta Er Sákenniń qazaqtyń uly handaryn eske alyp Sovnarkom qabyrǵasyn da jyrǵa qosýy kózsiz batyrlyq.

Budan ári ýaqıǵa bylaısha órbıdi: «22 av gýsta 1923 goda na zasedanıı Sovnarkoma rassmatrıvalsıa vopros «Ob otpýske 1000 rýbleı zolotom premıı narodnomý artıstý Kırrespýblıkı tov. Zataevıchý ı 1480 rýbleı zo lotom na ızdanıe kırgızskıh pesen». Vpervye v ıstorıı kazahov bylı

sobrany, sıstematızırovany ı zapısany na noty obraztsy narodnoı mýzykı. S bolshoı rechıý o mýzykalnoı kýltýre kazahskogo naroda vystýpıl Ahmet Baıtýrsynov. No, chast oratorov zasedanııa trebovala sredstva ız bez togo skýdnogo bıýdjeta respýblıkı napravıt na vosstanovlenıe masterskıh Orenbýrga ı fınansırovanıe krasnoarmeıskıh chasteı. Mnenııa razdelılıs. Poslednee reshaıýşee slova bylo za Predsedatelem Sovnarkoma. V postanovlenıı zasedanııa Saken Seıfýllın nakladyvaet rezolıýtsııý: «Predlojıt Narkomprosý otpýstıt Aleksandrý Vıktorovıchý Zataevıchý 2280 rýbleı zolotom ı na redaktırovanıe ego sochınenıı 200 rýbleı zolotom, a vsego - 2480 rýbleı zo lotom ız sredstv Narkomprosa s ýslovıem pogoshenııa oznachennoı vydachı ız kraevogo fonda po mere postýplenııa denejnyh sredstv v kraevoı fond». Osylaısha qarjylyq daǵdarys, qıynshylyqtarǵa qaramastan joqtan bar jasap óziniń babalar murasyna adaldyǵy men ultjandylyǵyn óz is-áreketimen dáleldeı bilgen Sáken aqyry «Qa zaq tyń 1000 ánin» jınaqtap shyǵarý úshin qa ra jat kózin taba bildi. Sáken ıgilikti isti úkimet múshelerinen bastap, ózi úlgi bolyp A.V.Zataevıch eki kúı, tórt án  oryndap beredi jáne halyq án-kúılerin jetik biletin sheber oryndaýshylar: Ahmet Baıtursynov, Qaıyp, Salyq Aınabekovter, Beıimbet Maılın, Álibı Jangeldın, Sábıt Muqanov, Júsipbek Aımaýytov, Isa Baızaqov, Álikeı Ótekın, taǵy basqa da sol kezdegi tanymal ónerge jaqyn azamattar esimderin berýi onyń qazaq án-kúılerin jınaqtaýǵa degen janashyrlyq úlken qamqorlyǵyn ańǵartsa kerek». Al Narkompros Ahan bolsa ózine tap syrylǵan bul jaýapkershilikti óte yjdaǵattylyqpen is júzine asyryp qana qoımaı, óz oryndaýynda 24 án bergendigine tarıh kýá. Osynaý bir ıgilikti isti mýzyka zertteýshisi Borıs Erzakovıch: «Issledovatel kazahskıh pesen ı kıýev, narodnyı artıst Kazahskoı SSR A.V.Zataevıch v svoeı knıge «1000 pesen kazahskogo naroda» rasskazyvaet, kak Seıfýllın pomogal emý nahodıt narodnyh pevtsov», - dep baǵalaǵan.

Al keıingi nátıjesi bárimizge aıan, aldymen « Qazaqtyń 1000 áni», sońynan «Qazaqtyń 500 áni» jaryq kórdi. Qazaq mýzykasyn zertteýdegi ereń eńbegi joǵary baǵalanyp jáne Sákenniń tabandylyǵy men qaıtpas-qaısarlyǵy arqasynda A.V.Zataevıch tuńǵysh ret Respýblıka Halyq Komıssarlar Keńesiniń qaýlysymen 1923 jyly 28 tamyz aıynda «Respýblıka halyq artısi» ataǵyna ıe bolady.

Zertteýshilerdiń taǵy bir nazar aýdaratyn máselesi - kúıler tarıhy. Jalpy, kúıler tarıhyn keńinen alyp qarasaq, olar birneshe túrge bólinip, onyń ishinde shertpe kúıler keń baıtaq Qazaqstannyń shyǵysy Altaı, Tarbaǵataı, ortalyǵy Ulytaý, Shyńǵystaý (Naımantaý - D.E.) óńirinen bastap Jetisý, Qarataý, Syr boıyna deıin qonystanǵan el arasyna keńinen taralǵan.

Al Arqada shertpe kúıler mektebin qalyp tastyrǵan eki tulǵa bolsa, sonyń biri - Táttimbet, ekinshisi - el arasynda Saıdaly Sary Toqa atanǵan Totań. Ekeýi de qosa el arasynda bıligimen, elge jaıly ádil el basqarýshylyǵymen tanylǵan dáýlesker kúıshiler. Ekeýiniń de ómir súrgen ortasy bir geografııalyq beldeýde ornalasqan qazirgi Qaraǵandy qalasynyń batysy men

shyǵysy. Ekeýi de ondaǵan jyldar boıy óz elderiniń bolysy, ıaǵnı Táttimbet Qarakesek - Shanshar rýlary meken etken Qý bolysyn bas qarsa, al Saıdaly Sary Toqa Aqmola okrýgi Saıdaly - Altaı bolysyn basqarǵan. Biraq ekeýiniń qazirgi jaǵdaılary eki basqa: Táttimbettiń atymen oblys deńgeıinde birneshe mektepter, kósheler, eldi mekender atalynsa, al Totańnyń atynda Jańaarqa aýdanynyń ortalyǵy Atasý kenti men Qarajal qala synan bir-bir kóshe aty ǵana berilgen.

Qarajaldyń Keńes zamanynan qalǵan qala degen aty bolmasa Jańaarqanyń jartysyna da jetpeıdi. Bir kezderi 1967-68 jyldary aýdan ortalyǵynda Saıdaly Sary Toqa atyndaǵy balalar mýzyka mektebi ashylǵan eken, biraq 90 jyldary belgisiz sebeptermen jabylyp qalǵan.

Bir nazar salatyn jaǵdaı, tómende tizbesi berilip otyrǵan mýzykalyq muralarymyzdyń kópshiliginiń eki-úshten oryn daýshysy bar. Shamasy, munyń sebebi ár oryndaýshynyń ózindik máneri men oryn daý shylyq sheberligin salystyrý jáne tolyqtyrý maqsatynan týyndaǵan bolsa kerek. Osy bir sebepten de bolar, arqa kúılerin de birneshe kúıshiler Ábiken Hasenov, Maǵaýııa Hamzın, Jappas Qalambaev jáne Úristembek Omarovtar sııaqty kópshilikke tanymal dáýlesker kúıshiler oryndaǵan. «Bir kem dúnıe» osynda Táttimbettiń aty bar da Totań joq (tizimge nazar salyńyz). Al kúı ónerinen habary bar, qulaǵy túrik jurtshylyq mundaǵy biraz kúılerdiń atap aıtqanda: «Qos basar» (úsh nusqasy: «Bastaý qosbasar», «Sán qosbasar», «Sher qosbasar»), «Sarjaılaý» kúıleriniń Táttimbette de, Toqada da bar ekeninen habardar. Belgili kúıshi, óner zertteýshisi Ýálı Bekenov óz zertteýinde: «Toqa boz bala shaǵynan bastap-aq Táttimbettiń jolyn qýyp, kúılerin úırenip, dás túrin usta ǵan. Ol Táttimbettiń kúıleri attas keletin «Sarjaılaý», «Qosbasar» atty kúılerdiń birneshe túrin shyǵarǵan. Osyny aıyra bilmegendikten, kezinde Táttimbettiń «Sarjaılaý» kúıin Toqanyń kúıi eken degen jań saq, shalaǵaı pikir qozǵaýshylar boldy. Al anyǵyna kelgende, «Sarjaılaý» men «Qosbasar» kúıleri Táttimbet pen Toqanyń ekeýinde de bar ekeni kúılerdiń túpnusqasy arqyly dáleldenip otyr. Bul kúıler atalymy jaǵynan attas bolǵanmen, tabıǵaty bólek, qurylysy, ishki mazmuny erekshelenip keletin tulǵaly shyǵarmalar», - dep oryndy atap ótken.

Osy bir zertteýdi odan ári sabaqtaı tússek, ataqty óner zertteýshisi, kompozıtor A.Jubanovtyń myna bir pikirimen kelisýge týra keler: «Bir aıta ketetin jaı - «Qosbasar» Táttimbettiki emes, basqa kisiniki degen áńgimeler osy kezde jıi aıtylyp júr. Bizdińshe, ol áńgimelerdiń negizinde qujattyq shyndyq jatqan joq. Al qazaq halqynyń kúı qoryn da aty bir bolǵanymen, birneshe adamnyń qolynan shyqqan týyndylar az emes. Mysaly, Qurmanǵazynyń, Dınanyń, Dáýletkereıdiń, Túrkeshtiń «Baıjuma» atty kúıleri bar. Mýzykalyq jaǵynan olar bir-birine úıles peıdi. «Balbyraýyn» attas kúı Qazaqstannyń ár jerlerinde kezdesedi. Onyń ústine, osy kez de biz biletin «Qosbasardyń onnan astam nusqasy bar. Onyń qaısysyn kim shyǵardy de gen suraýǵa» kúni búgin eshkim de jaýap bere al maıdy. «Qosbasar» Táttimbette de, Toqada da, Saımaqta da, taǵy basqalarda da bolýy múmkin», - dep naqtylaı túsedi.

Orny tolmas ókinishterdiń biri Arqa eli ne málim, daý týdyrmaıtyn Totańnyń tól kúıleri «Azamat», «Boz aıǵyr» (jazdyrǵan Á.Hasenov), «Aqqý» (jazdyrǵan J.Qalam baev), t.b. týyndylar da tegi belgisiz kúıler retinde «qazaqtyń halyqtyq saryndary» dep (melodııa, naıgrysh) berilgen. Shirkin-aı, ásirese bir ǵana «Aqqý» kúıin túpnusqadan tyńdasa talaı-talaı jumbaq-syrlardyń beti ashylar edi-aý. Árıne, muraǵattyq qujattarda Totań aty atalmaýy saıası sebepter men de baılanysty. El arasynda Totań Ke ne sary bastaǵan azattyq kúresti qoldap, ásirese Kenesary hannyń Aqtaý bekinisine shabýyldaý kezinde demeý bolǵandyǵy týraly derekter bar. Bir jaǵynan bul da bir sebep bolsa, ekinshi jaǵynan «Totań Aqmola oıazymen óte araz bolyp, oıaz onyń ústinen shaǵym jasap, Toqany birneshe ret Ombynyń gýbernatoryna shaqyrtqany málim. Buǵan Toqanyń eki jyldaı Semeı jaǵyna jer aýdarylyp, aıdaýda júrip qaıtqandyǵy dálel. Qarańyz: (Delo o hodataıstvý Akmolınskogo gýbernatora ob admınstratıvnoı vysylke ız Akmolınskogo ýezda kırgıza Aktavskoı volostı Tokı Chonmanova s ego synovıamı za protıvodeıstvıe vlastıam prı raskladke po dateı. №13119. 29 sentıabrıa, 1893 g. (8). Bul jóninde Sábıt Muqanov óziniń «Aqqan jul dyz» romanynda baıandap, Toqanyń Shoqan Ýálıhanov pen kezdeskendigi jáıli bylaısha baıandaǵan eken: «Talaı kúıshilermen kezdesken Shoqannyń esinde - jas ta bolsa el ishin de «Saıdalynyń Sary Toqasy» ataǵyna ıe bolǵan, jas mólsheri ózinen az-aq qalyńqy,  tompaq kóz, jıren túkti jigit.

Toqa óse kele sotqar bolyp, ókimet ony jýyq arada Semeı jaqqa jer aýdarǵan eken de, dombyrashy __________sol aıdaýda júrip, «Sarjaılaý» degen kúı shyǵarǵan eken. Jerin saǵyný taqyrybyna shyǵarǵan bul kúı tyńdaý shynyń tula boıyn eritip áketedi. Shoqan da sóıtip kózine jas aldy.

Toqanyń odan basqa: «Qosbasar», «Terisqaqpaı» degen eki kúıi de ǵajap eken. Bul kúı lerdi tartqanda, dombyranyń eki sheginiń, segiz pernesiniń asty-ústin túgel sóıletip, neler ádemi únder shyǵarady. Sol únderden Eýropanyń eń kóp daýysty aspaby - fortepıanonyń barlyq dybysyn estýge bolady» dep tamsana jazady. Odan ári Shoqannyń shamalaýynsha... Máselen, jaý aıdaǵan jylqydan mekenine qashqan boz aıǵyrdy jolda bes qasqyr qamap, solarmen alys qan jylqynyń orqyraı tistesip, tepkileı týlap, arqyraı kisinegenin baıandaıtyn «Bozaıǵyr» kúıi sóz joq, Totańdyki ekendigi daý týdyrmas (9, 171 b.). Sebebi, Zataevıch Qar qaraly aýdany, Mendesh bolystyǵynyń №3 aýyly nyń qazaǵy Raqmet Amanbaevtan jazylynyp alǵan «Bozaıǵyr» kúıi «spokoıno ı mechtatelno» dep sıpattalǵan (10, 20 b.). Al ashyǵyna kelsek, Totań belgili qalamger, dara oı-pikirimen qoǵamnan oqshaý kúı keshken Asqar Súleımenovtiń sózimen aıtsaq, «standartty zamanda standartqa syımaı qalǵan adam». Toqanyń bir bet, tik minezdiligi, eshkimniń bet júzine qaramaı irep salatyn ýytty tili bir jaǵynan dushpandaryn kóbeıtse, ekinshi jaǵynan el arasyndaǵy be de lin joǵarylatyp, shoqtyǵyn bıikke kótergen. Munyń dáleli retinde el arasyna tarap ketken myna bir shýmaq óleńderden de baıqaýǵa bolady:

«Baqtybaı Berden shyqty tómengi elden,

Shoń shyqty Dáýletbıke degen elden.

Balasy bas Meıramnyń bas qosqanda,

Aqylǵa Sary Toqa Sizge kelgen».

Osy sózdiń ózi-aq bir aýyz sózge toqtap, sóz qadirin túısine bilip, tushyna sezingen ba balar urpaǵyna aıtpasa da, túsinikti shyǵar. Osy oıymyzdy qorytyndylaı aıtsaq, «soq tyqpaly-soqpaly» dáýirde ómir súrgen To tań taǵdyry Toqatanýǵa túren salýǵa suranyp-aq tur. Buǵan ol týraly jazylǵan biren-saran maqalalar men zertteý eńbekter bolmasa júıeli túrde zerttelingen irgeli monografııalyq eńbekterdiń joqtyǵy dálel (11, 173-181.). Sóz oraıy kelgende aıta ketetin bir másele, joǵaryda atalynǵan «qorda» bel gi li sýyrypsalma aqyn, syrnaıshy, kezinde Máskeý qalasynda ótken qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigine (1936 jyl) qatysyp, betashar arnaý óleńimen onkúndiktiń shymyldyǵyn ashqan Taıjan Qalmaǵanbetuly nyń (1879-1938) da birde-bir áni kezdespedi. Bul da bolsa saıasattyń salqyny bolar. Dese de, osy qazyna-baılyǵymyzdy jat jerde qaldyrmaı qajet bolsa kóshirmesi bolsa da aldyryp, óz ıgiligimizge jarata alsaq, nur úst ine nur bolar edi.

Dáýren ESKEKBAEV, Almaty menedjment ýnıversıtetiniń ǵylymı qyzmetkeri, t.ǵ.k.