Masyldyq pen alaıaqtyq: áleýmettik keselden qalaı arylamyz
ASTANA. KAZINFORM – 15 jyl boıy baqylaýsyz qalǵan áleýmettik júıe keı muqtaj jandy tasada qaldyryp, alaıaqtyq pen masyldyqtyń tamyr jaıýyna jol ashty. Bul qaýipti úrdis qaıdan shyqty jáne qoǵamǵa qandaı zııan tıgizip otyr? Kazinform tilshisi máseleni jan-jaqty taldady.
Masyldyq kózqaras qaıdan shyqty?
Áleýmettik qoldaý ýaqytsha kómek bolýdan qalyp, turaqty tabys kózine aınalǵan sátte óziniń bastapqy mánin joǵaltady. Mundaı jaǵdaıda júıe osal azamattardy qorǵaý quraly emes, kerisinshe, memleketke táýeldilikti qalyptastyratyn tetikke aınalýy múmkin. Bul – jekelegen elge ǵana tán qubylys emes. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, XX ǵasyrdyń ózinde-aq damyǵan memleketter osy tyǵyryqqa tirelip, áleýmettik saıasattyń fılosofııasyn qaıta qaraýǵa májbúr bolǵan edi.
Osy ózgeristi alǵashqylardyń biri bolyp bastan ótkergen – Ulybrıtanııa. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin munda «ál-aýqat memleketi» modeli qalyptasty. Alaıda 1980 jyldarǵa qaraı járdemaqyǵa táýeldi azamattardyń sany ekonomıkanyń damý qarqynynan asyp tústi. Bul jaǵdaı qoldaýdy túbegeıli qaıta qaraýǵa ıtermelegen bolatyn. Nátıjesinde járdemaqy shartsyz quqyq emes, azamattyń belsendiligine tikeleı baılanysty berile bastady.
Al 2010 jyldary engizilgen Universal Credit reformasy birneshe tólemdi bir júıege biriktirip, negizgi qaǵıdany bekitti: azamat jumys izdep, oqyp nemese qaıta daıarlyqtan ótken jaǵdaıda ǵana qarjylaı kómek alady.
Uqsas ustanym Germanııada da iske asty. 2000 jyldardyń basynda qabyldanǵan Hartz I–IV reformasy uzaq merzimdi áleýmettik masyldyqtan bas tartýǵa ákeldi. Járdemaqy alý sharty eńbek naryǵyna qaıta oralýǵa mindettedi. Osy maqsatta Jobcenter ortalyǵy qurylyp, árbir jumyssyz azamatqa jeke jospar jasaldy. Onyń nátıjesinde eldegi jumyssyzdyq deńgeıi tómendedi.
Áleýmettik kómekti ýaqytpen jáne shartpen shekteý tájirıbesinen AQSh ta qalys qalmady. 1996 jyly engizilgen TANF reformasy járdemaqyny ómir boıyna emes, eń kóbi bes jylǵa deıin tóleýdi kózdedi. Sonymen qatar kómek tek jumys isteý, oqý nemese qoǵamdyq qyzmetke qatysý shartymen berildi. Birneshe jyl ishinde járdemaqy alýshylar sany úsh ese qysqardy.
Qazaqstan búginde áleýmettik saıasatty jańǵyrtý kezeńinde. Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqovtyń aıtýynsha, elde túıtkilder bar. Onyń túp-tórkini áleýmettik saıasattyń ishki ınstıtýtsıonaldyq álsiz tustarynda jatyr.
– Qoldaýǵa shyn muqtaj adamdardyń bary sózsiz, biraq baqylaý tómendegen tusta áleýmettik tólemder eńbekke yntalandyrýshy emes, kerisinshe turaqty tabys kózi retinde qabyldanady. Masyldyqtyń da qaýipti qubylysy – jumys istemeı-aq tabys tabýǵa bolady degen túsiniktiń qalyptasýynda. Bizde mundaı jaıttar kezdesedi. Ol – tutas qoǵamdaǵy eńbek mádenıetine áser etetin dúnıe. Al áleýmettik alaıaqtyq masyldyqtyń belsendi formasy. ıAǵnı tabysyn jasyrý, jalǵan mártebe alý, formaldi talaptardy aınalyp ótý degen sııaqty. Mundaı jaǵdaıda memleket áleýmettik kómekten bas tartýdy emes, ony ádiletti, ýaqytsha jáne shartty etýge mán berýi qajet, – deıdi sarapshy.
Ekonomıstiń aıtýynsha, álemdik tájirıbede bul baǵytta ortaq qaǵıda qalyptasqan. Birinshiden, áleýmettik kómek mindetti túrde belsendi áreketpen baılanysty bolýy tıis. Ekinshiden, járdemaqy – syılyq emes, azamat pen memleket arasyndaǵy jaýapkershilikke negizdelgen kelisim. Úshinshiden, memleket adamnyń áleýetine ınvestıtsııa salý kerek. Basymdyq oqytý, tsıfrlyq daǵdylardy damytý, kásipkerlikti qoldaýǵa qoıylýy tıis.
Jeńildikter eldiń qajetine jumsalýy qajet
Álemdik tájirıbe áleýmettik masyldyqtyń saldaryn erte kezeńde moıyndaýǵa májbúr etse, Qazaqstanda atalǵan másele sońǵy jyldary ashyq aıtyla bastady. Uzaq ýaqyt boıy qordalanǵan qaıshylyq endi saıası deńgeıde kún tártibine shyqty. Memleket basshysy byltyrǵy Joldaýynda áleýmettik saıasattaǵy túıtkilderdi aınalyp ótpeı, jeńildikterdi birizdendirý qajetin jasyrmaǵan edi.
Prezıdent áleýmettik jeńildiktiń baqylaýsyz kóbeıýi memleket qarjysynyń tıimsiz jumsalýyna ákelip otyrǵanyn qatań synǵa aldy. Onyń aıtýynsha, júzden astam túrli jeńildiktiń paıda bolýy «kómek qolyn» kásipke aınaldyrǵan deldaldardyń kóbeıýine jol ashqan.
– Osy jeńildikterdi áperemin dep «kómek qolyn» sozatyn jylpostar da kóbeıdi. Biz áli kúnge deıin burynǵy KSRO aýmaǵyndaǵy jáne odan tys basqa da aımaqtardaǵy qaqtyǵystarǵa qatysqan azamattarǵa arnaıy tólemder jasap, medıtsınalyq qyzmet kórsetip kelemiz. KSRO-nyń ydyraǵanyna 35 jyl bolsa da, ardagerlerimiz barǵan saıyn «jasaryp», kóbeıip barady. Memleket óziniń negizgi mindetterin oryndaýdan bas tartpaıdy. Biraq áleýmettik jeńildikterdi qoldan kóbeıtý – eldi damytýǵa, ıaǵnı mektep, aýrýhana, kólik ınfraqurylymdaryn jáne basqa da nysandar salýǵa jumsalýy qajet qyrýar qarajatty jelge shashý degen sóz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy áleýmettik saıasattaǵy mundaı sheshimder tek qarjyǵa emes, qoǵamnyń demografııalyq jáne otbasylyq qurylymyna da áser etkenin atap ótti. Ásirese «tolyq emes otbasy» uǵymyn engizýdiń saldaryna jeke toqtaldy.
– Ajyrasqan otbasylar sany kúrt ósip, biz bir kezde bul kórsetkish boıynsha álemde «kósh bastaǵan» elderdiń qataryna qosyldyq. Mundaı mysaldar az emes. Osylaısha, biz ózimiz jalqaýlyq pen masyldyqqa jol berip otyrmyz. Otbasy músheleriniń barlyǵy derlik nysanaly áleýmettik kómek pen járdemaqy alatyn bolsa, jumys isteýdiń ne qajeti bar? Basqasha aıtsaq, áleýmettik salada ońtaıly sheshim qabyldaýdyń ornyna, Úkimet keminde 15 jyl boıy áleýmettik masyldyq pen áleýmettik alaıaqtyqqa jol berip keldi, – dedi Prezıdent.
Qoldaý men baqylaý arasyndaǵy názik shekara
Munda nazar aýdararlyq tus bar. Masyldyqpen kúres jappaı qatańdatýǵa ulaspaýy tıis. Óıtkeni áleýmettik saıasattaǵy kez kelgen qate sheshim myńdaǵan otbasynyń taǵdyryna tikeleı áser etýi múmkin. Sondyqtan ony tek jazalaý arqyly emes, júıeniń qalaı jumys istep turǵanyn tereń túsiný arqyly sheshý mańyzdy.
Aldymen tarqatsaq, Qazaqstanda áleýmettik tólemder úsh negizgi baǵytta júzege asady. Olar – memlekettik áleýmettik járdemaqylar, arnaýly memlekettik járdemaqylar jáne ataýly áleýmettik kómek (AÁK). Sonyń ishinde eń aýqymdysy – memlekettik áleýmettik járdemaqylar. Ótken jyly bul sanattaǵy adamdar sany 868,7 myńǵa jetken.
Osy tusta qarjy salasynyń sarapshysy Aıbar Oljaev máseleniń aýqymyn naqty sandarmen túsindirdi.
– El qazynasynyń 60 paıyzy áleýmettik baǵytqa jumsalady, onyń 40 paıyzy osy áleýmettik tólemderge tıesili. Ol alaıaqtardyń qolynda ketse, biz utylamyz. Olar muqtaj adamdardyń qazanyna ortaqtasyp otyr. Memleket sońǵy jyldary úlken jumystar atqaryp keledi, biraq aldaǵy ýaqytta jasandy ıntellektiniń kómegimen muny túbegeıli sheshý qajet, – deıdi ol.
Alaıda áleýmettik tólemderdiń kólemi ǵana emes, ony taǵaıyndaý qaǵıdaty da synǵa ushyrap otyr. Ásirese kópbalaly otbasylarǵa járdemaqy berý kezinde naqty muqtajdyq deńgeıiniń eskerilmeýi jıi aıtylady. Keıbir aýqatty otbasynyń tólem alyp otyrǵany birneshe ret kóterilgenimen, qubylystyń naqty aýqymy jóninde ashyq statıstıka áli joq.
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqovtyń aıtýynsha, másele kómekti jalpyǵa birdeı taratý tásilinde.
– Kómek naqty tabys pen múlikke baılanysty bolý kerek, eńbekke qabiletti azamat úshin jumyspen qamtý, qaıta daıarlaý, qoǵamdyq jumys sııaqty mindettemelermen qatar júrýi tıis jáne tsıfrlyq baqylaý men derekterdi biriktirý arqyly táýekelderdi azaıtýymyz kerek. Jalpy, áleýmettik saıasat jalpyǵa birdeı taratý logıkasynan shyn muqtajdardy qaıta mamandandyrý logıkasyna ótpeıinshe masyldyq ta, alaıaqtyq ta joıylmaıdy. Bul – bıýdjetke salmaq qana emes, qoǵamnyń bolashaq eńbek áleýetine keri áser etetin faktor, – deıdi ekonomıst.
Jańa jyldan bastap ne ózgerdi?
Túrli táýekelder men synı máselelerge qaramastan, memleket áleýmettik mindettemelerden bas tartyp otyrǵan joq. Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Premer-mınıstr Oljas Bektenov muny rastady. Alaıda, ártúrli tólemderdiń kóptigi, birizdi júıeniń bolmaýy jáne tıimdi baqylaýdyń joqtyǵy shyǵyndardyń negizsiz ósýine yqpal etkenin aıtty.
–Kóshi-qon zańnamasy men ımmıgranttardyń jekelegen sanattaryn áleýmettik qoldaý tetikteriniń osaldyǵy da masyldyq pıǵyl týǵyzyp otyr. Bıyldan bastap jeńildikter men qoldaý baǵdarlamalary iriktelip, jumys kúshi tapshy óńirlerge baratyn azamattarǵa ǵana berile bastady. Memlekettik saıasattyń jańa tásilderi bıýdjeti 18 trln teńgeni quraıtyn bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý, mádenıet jáne sport salalarynda tártip ornatýǵa múmkindik beredi. Úkimet «shynaıy muqtaj adamdarǵa ǵana kómek» qaǵıdatyn qatań ustanady, – dedi Oljas Bektenov.
Bıyldan bastap zeınetaqylar men áleýmettik tólemder ındeksatsııalanyp, jasyna baılanysty zeınetaqy 10 paıyzǵa ósip, eń tómengi zeınetaqy 104 645 teńgege jetti. Sonymen qatar Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan tólenetin tólemder 10 paıyzǵa ulǵaıdy. Ol áleýmettik tólemderdiń satyp alý qabiletin saqtap, ınflıatsııa áserin azaıtýǵa baǵyttalǵan.
Aldaǵy kezeńde áleýmettik standarttar da qaıta qaralady.
– 1 qańtardan bastap negizgi áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishterdiń jańa shekteri belgilendi. Eń tómengi jalaqy – 85 myń teńge. Memlekettik bazalyq zeınetaqynyń eń tómengi mólsheri 35 596 teńgege, al eń tómengi zeınetaqy 69 049 teńgege jetti. Aılyq eseptik kórsetkish 4 325 teńge bolyp bekitilse, bazalyq áleýmettik tólemderdi esepteýge arnalǵan kúnkóris deńgeıi 50 851 teńge kóleminde aıqyndaldy. Osy ındeksatsııanyń nátıjesinde 2026 jyly eń tómengi zeınetaqy mólsheri bazalyq tólemdi qosa alǵanda 104 645 teńgeni quraıdy. Al eń joǵary zeınetaqy kólemi 238 412 teńgege deıin ósedi, onyń ishinde bazalyq zeınetaqy 60 005 teńge bolady. Bul qadam zeınetkerler tabysynyń ınflıatsııa qarqynynan qalyp qoımaýyna baǵyttalǵan, – delingen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinde.
Sondaı-aq bıyldan bastap memlekettik járdemaqylar da ósti. Atap aıtqanda, bir, eki nemese úsh bala týǵan kezde beriletin járdemaqy 149 416 teńgeden 164 350 teńgege deıin, al tórt jáne odan da kóp bala týǵan jaǵdaıda 247 716 teńgeden 272 475 teńgege deıin kóterildi. Kópbalaly otbasylarǵa tólenetin járdemaqy da artty: tórt balasy bar otbasylar úshin 63 030 teńgeden 69 330 teńgege, al 10 balasy bar otbasylar úshin 157 280 teńgeden 173 000 teńgege deıin ulǵaıdy.
Degenmen, qarjylaı qoldaýdy arttyrý áleýmettik saıasattyń basty maqsaty bolmaýy kerek. Atalǵan oıdy azamattyq qoǵam ókilderi jıi aıtyp júr.
– Eger adam kómekti qaıta oqýǵa, jumys tabýǵa, shaǵyn bıznes ashýǵa múmkindik retinde paıdalansa, bul - bolashaqqa salynǵan ınvestıtsııa. Al kómek ózgeriske umtylmaı, turaqty tabys kózine aınalsa, bul - júıeniń durys jumys istemeı turǵanynyń belgisi. Memlekettiń basty mindeti – osal toptardy qorǵaý men eńbekke qabiletti azamattardy ekonomıkaǵa tartý, jaýapkershilik alýǵa yntalandyrý arasyndaǵy tepe-teńdikti tabý, – dedi QR Áıelder kúshteri alıansy tóraǵasynyń orynbasary ári Qazaqstan isker áıelder qaýymdastyǵynyń múshesi Baıan Tóıkebaeva.
Áleýmettik alaıaqtyq: járdemaqydan MÁMS-ke deıin
Áleýmettik alaıaqtyq tek járdemaqymen shektelmeıdi. Sońǵy tekserister onyń medıtsınalyq saqtandyrý (MÁMS) júıesinde de keń taraǵanyn kórsetti.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda atalǵan júıeniń barynsha ashyq bolýyn qamtamasyz etýdi tapsyrdy.
– Áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrý qorynda jalǵan qujat toltyryp, derekterdi burmalaıtyn qıturqy joldar bar ekeni anyqtaldy. Men Ulttyq quryltaıdyń otyrysynda osy máselege arnaıy toqtaldym. Taǵy da aıtamyn. Bas prokýratýra jáne tıisti quqyq qorǵaý mekemeleri barlyq jymqyrý áreketterine qatysy bar adamdardy zań turǵysynan jaýapqa tartýy qajet, – dedi Memleket basshysy.
Buǵan deıin áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrý qoryn Qarjy mınıstrliginiń basqarýyna ótkizý týraly shuǵyl sheshim qabyldanǵan bolatyn. Qarjy mınıstrligi medıtsınalyq uıym basshylarynyń kiris-shyǵysyn tekserý barysynda 2024-2025 jyldary 1465 medıtsınalyq uıym basshysynyń 5 myńnan astam jyljymaıtyn múlik jáne 1416 avtokólik satyp alǵanyn anyqtady. Keıbir tulǵanyń eki jyl ishinde 50-den 120-ǵa deıin páter men ǵımarat, 20-dan astam kólik rásimdegeni belgili boldy.
Resmı tekserister barysynda medıtsına tájirıbesinde múmkin emes kórsetkishter tirkelgen. Máselen, bir dárigerdiń bir kúnde 1 442 patsıentti qabyldaýy, bir aıda 4 832 adamǵa qyzmet kórsetýi, 769 myń er adamnyń «jatyr moıny obyryna» tekserilýi, tipti 2,5 jyl buryn qaıtys bolǵan azamattarǵa medıtsınalyq qyzmet kórsetilgeni týraly málimetter anyqtalǵan.
– Sońǵy jyldary densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý kólemi 1,2 trıllıon teńgeden 3 trıllıon teńgege jýyq deńgeıge deıin ósti. Onyń shamamen 40 paıyzy saqtandyrý mehanızmi arqyly qalyptasyp otyr. Bul medıtsınalyq uıymdarǵa tek aǵymdaǵy shyǵyndardy jabýǵa emes, óz jumysyn josparlaýǵa jáne damytýǵa múmkindik bergen edi. Alaıda kóńil kónshitpeıtin faktilermen betpe-bet keldik, – deıdi Qazaq Expert Club janyndaǵy densaýlyq saqtaý salasynyń sarapshysy Gúlnafıs Júsipálıeva.
Sarapshynyń aıtýynsha, saqtandyrý modelindegi eń úlken qaýip basymdyqtyń tsıfrlyq esepter men resmı kórsetkishterge berilýinde.
– Dárigerlik komıssııalar, ishki medıtsınalyq aýdıt, kórsetilgen qyzmetterge tsıfrlyq baqylaý jáne basshylardyń jeke jaýapkershiligi shet qalmaýy qajet. Másele júıeniń kemshiliginde emes, turaqty basqarý jumysyn júıeleı túsý qajettiliginde, – deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, eger júıeniń tıimdiligi tek kólem men tarıfter arqyly ólshense, saqtandyrý modeli óziniń áleýmettik mánin joǵaltady.
– Bul – Qazaqstanǵa ǵana emes, Germanııa, Polsha, Ońtústik Koreıa tájirıbesinde de baıqalǵan táýekelder. Mańyzdysy – sapaly kómekke basty nazar aýdaryp, durys taldaý júrgizý, – dep túıindeıdi sarapshy.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstandaǵy áleýmettik masyldyq pen alaıaqtyq tek memlekettik qarjyny tıimsiz jumsaýǵa emes, qoǵamnyń eńbek mádenıeti men áleýmettik senimine de zııan keltiredi. Tıimdi áleýmettik saıasat – tólemdi kóbeıtýde emes, ony naqty muqtajdarǵa baǵyttap, shartty ári ýaqytsha etý, azamattardy eńbekke, oqýǵa jáne kásipkerlikke tartýda. Júıeli baqylaý, tsıfrlyq derekterdi ıntegratsııalaý jáne jeke jaýapkershilikti kúsheıtý arqyly ǵana áleýmettik alaıaqtyq azaımaq.