Marketpleıster ekonomıkany qalaı ózgertip jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Búginde marketpleıs - jaı ǵana onlaın dúken emes. Ol – baǵany qalyptastyratyn, bıznesti damytatyn ári myńdaǵan adamǵa tabys ákeletin tsıfrlyq júıe. Qazaqstanda bul naryq qalaı damyp jatyr jáne onyń ekonomıkaǵa áseri qandaı? Kazinform tilshisi zerdeledi.
Naryqtaǵy jańa kúsh
Elimizde marketpleıs saýdasy 2018 jyldan bastap qarqyndap, pandemııa jyldarynda erekshe serpin aldy. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, ótken jyly elektrondy bólshek saýda kólemi 3,77 trln teńgege jetip, bir jylda 19,4 paıyzǵa ósti. Onyń 86 paıyzy marketpleıster arqyly júzege asqan.
Platformalardaǵy satylymnyń 90 paıyzdan astamyn shaǵyn jáne orta bıznes qamtamasyz etedi. Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń baǵalaýynsha, sala 300 myńnan astam tikeleı jumys ornyn quryp, logıstıka, qoıma, jetkizý, jarnama jáne IT qyzmetterin qosa eseptegende jarty mıllıonǵa jýyq adamdy jumyspen qamtyp otyr.
Sonymen qatar platformalar naryqtaǵy básekeniń sıpatyn ózgertti. Buryn baǵany óndirýshi men dúken aıqyndasa, qazir oǵan marketpleıstiń algorıtmderi yqpal etedi. Suranys, jetkizý jyldamdyǵy, satýshy reıtıngi, pikir sany men izdeý nátıjesindegi orny taýardyń baǵasy men satylymyna tikeleı áser etedi. Sonyń nátıjesinde kásipkerler arasyndaǵy básekemen qatar algorıtmder arasyndaǵy báseke kúsheıdi.
Platformalardyń yqpaly artqan saıyn jańa ekonomıkalyq táýeldilik te qalyptasyp keledi. Іri marketpleıs komıssııa mólsherin, izdeý algorıtmin nemese jarnama erejesin ózgertse, onyń saldaryn birden ondaǵan myń satýshy sezinedi. Bul – dástúrli bólshek saýdada bolmaǵan qubylys.
Mundaı úrdis transshekaralyq saýdadan da baıqalady. PwC deregine sáıkes, 2024 jyly Qazaqstandaǵy elektrondy saýdanyń 62 paıyzy ımporttyq satyp alýlardyń úlesine tıesili boldy, ıaǵnı tutynýshylardyń basym bóligi sheteldik platformalar arqyly tapsyrys beredi. Ázirge Qazaqstannyń marketpleıster arqyly júzege asatyn eksporty ımport bóliginen tómen.
Importtyń basymdyǵy salyqtyq teńsizdik máselesin de ýshyqtyrdy. Otandyq kásipkerler barlyq mindetti salyqty tólese, sheteldik ınternet-platformalardyń talaptardy tolyq oryndaýyn baqylaý ázirge qıyn. Qazir Temu, Alibaba, Garmin, Twitch jáne basqa da 110-nan astam sheteldik ınternet-kompanııa salyq organdarynda tirkelgenimen, olardyń naqty tólemderin baqylaý ońaı emes.
Sonyń saldarynan otandyq jáne sheteldik oıynshylardyń salyqtyq júktemesi birdeı bolmaı otyr.
Marketpleıster qalaı retteledi?
Marketpleısterdiń ekonomıkadaǵy róli kúsheıgen saıyn olardy quqyqtyq turǵydan retteý máselesi de kún tártibine shyqty. Sebebi elektrondy saýdanyń qarqyndy damýy qoldanystaǵy zańnamany jańa naryq talaptaryna beıimdeýdi qajet etedi. Osyǵan baılanysty bıyl Senat «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kedendik retteý týraly» kodekske engizilgen ózgeristerdi maquldaǵan bolatyn.
Jańa túzetýler elektrondy saýda taýarlaryn kedendik rásimdeý tártibin naqtylaıdy. Sonymen qatar zańnamaǵa alǵash ret «elektrondyq saýda operatory» uǵymy engizilip, mundaı operatorlardy arnaıy tizilimge engizý tártibi men jaýapkershiligi aıqyndalady. Budan bólek, elektrondy saýdaǵa arnalǵan kedendik deklaratsııanyń jańa túri engiziledi.
Alaıda naryqtyń barlyq qatysýshysyna birdeı talap qoıý ázir múmkin emes. Ulttyq ekonomıka birinshi vıtse-mınıstri Azamat Ámrın aıtqandaı, otandyq jáne sheteldik marketpleısterdiń jumys modeli bir-birinen edáýir erekshelenedi. Onyń sózinshe, qazaqstandyq platformalar taýardy ózderi ımporttap, kedendik rásimdeýden ótkizgennen keıin satyp alýshyǵa óz atynan satady.
– Kóptegen sheteldik marketpleıs tek deldal qyzmetin atqarady. Sondyqtan salyq salý men kedendik rásimdeý tártibi de ózgeshe qalyptasady, – degen bolatyn Azamat Ámrın.
Soǵan qaramastan, sarapshylar zańnamadaǵy ózgeristerdi máseleniń alǵashqy qadamy ǵana dep baǵalaıdy. Olardyń pikirinshe, negizgi mindet – elektrondy saýda naryǵyndaǵy barlyq qatysýshy úshin ádil básekelestik qalyptastyrý.
Teń báseke bar ma?
Zańnamany jetildirý máselesimen qatar, naryqtaǵy básekelestik sharttary da qyzý talqylanyp jatyr. Elektrondy saýda kólemi ulǵaıǵan saıyn qazaqstandyq kásipkerlerdiń alańdaýshylyǵy artyp keledi. Olardyń pikirinshe, búginde jergilikti jáne sheteldik satýshylar birdeı jaǵdaıda jumys istep otyrǵan joq.
Májilistiń eks-depýtaty Oljas Quspekovtiń aıtýynsha, elektrondy saýda naryǵy búginde 738 myńǵa jýyq adamnyń tabys kózine aınalǵan. Sondyqtan bul - jekelegen kásipkerlerdiń ǵana emes, ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligine tikeleı áser etetin másele.
Onyń pikirinshe, Úkimet marketpleısterge arnalǵan arnaıy salyq rejımin engizýge saqtyqpen qarap otyrǵanymen, másele kún tártibinen túspeıdi.
– Biz elektrondyq kommertsııa naryǵynyń ereksheligin eskeretin, kásipkerlerdiń zańdy ári ashyq jumys isteýine múmkindik beretin sheshim qabyldanýy tıis dep esepteımiz. Eger osylaı jalǵasa berse, olardyń bir bóligi bıznesti kórshiles elderde tirkeýge májbúr bolýy múmkin, – dedi Oljas Quspekov.
Bul máselelerdi kásipkerler de kúndelikti jumys barysynda baıqap otyr. 2022 jyldan beri marketpleıste saýda jasap júrgen kásipker Aıaýlym Jaqsybaevanyń aıtýynsha, qazaqstandyq satýshylardyń ónimderi keıde birneshe óńirde ǵana kórsetilse, sheteldik satýshylardyń taýarlary búkil el boıynsha qoljetimdi bolady.
– Sheteldik satýshylarǵa 25–30 paıyzdyq jeńildik qarastyrylǵan kezde, otandyq kásipkerler úshin mundaı múmkindik aıtarlyqtaı shekteýli, – deıdi kásipker.
Sondyqtan kásipkerler marketpleısterge arnalǵan jeke salyq rejımin engizýdi usynyp otyr. Olardyń pikirinshe, qazirgi jalpy salyq rejımi shaǵyn bızneske qosymsha ákimshilik júkteme túsiredi.
Kóleńkeli tus: derekter kimniń qolynda?
Sarapshylardyń pikirinshe, marketpleıster búginde saýda alańynan áldeqaıda keń uǵymǵa aınalyp otyr. Olar mıllıondaǵan tutynýshynyń minez-qulqy, talǵamy men satyp alý daǵdylary týraly derekterdi jınaıtyn mańyzdy tsıfrlyq ınfraqurylym retinde yqpaldy.
Saıasattanýshy ári ekonomıkalyq baqylaýshy Ásem Qasymhanovanyń aıtýynsha, mundaı málimetter strategııalyq resýrs sanalady.
– Qazaqstan azamattaryna qatysty barlyq derek el aýmaǵynda saqtalýy tıis. Sonymen birge algorıtmderdiń qalaı jumys isteıtini, jasandy ıntellekt qandaı aqparatty óńdep, ony qandaı maqsatta paıdalanatyny ashyq bolýy qajet, – deıdi sarapshy.
Derekter qaýipsizdigi máselesine qarjy sarapshysy Baýyrjan Ysqaqov ta erekshe nazar aýdarady.
– Marketpleıster tutynýshylardyń aty-jóni, JSN-i, mekenjaıy, bank kartasy men satyp alý tarıhy sııaqty mańyzdy aqparatty óńdeıdi. Sondyqtan olardyń qaýipsizdigi ekonomıkalyq emes, ulttyq qaýipsizdik máselesine aınalyp otyr. Marketpleıster ulttyq kıberqaýipsizdik standartynan, bankter sııaqty turaqty qaýipsizdik aýdıtinen ótýi qajet, – deıdi ekonomıst.
Jalpy, sarapshylardyń ortaq pikiri bir. Marketpleıster ekonomıkanyń mańyzdy qozǵaýshy kúshine aınaldy. Endigi mindet – olardyń damýyn shekteý emes, ádil básekeni, salyqtyq teńdik pen derbes derekterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin orta qalyptastyrý.
