Marı Favero: Altyn Orda tarıhy týraly kitaptyń jańa tomdaryn shyǵaramyz
ASTANA. KAZINFORM — Frantsýz tarıhshysy Marı Faveronyń kitaby qazaqshaǵa aýdarylyp, «Altyn Orda: dala ımperııasy álemdi qalaı ózgertti» degen ataýmen shyqqany, Almaty men Astanada tusaýkeseri ótkeni kóziqaraqty oqyrmanǵa málim. Kazinform tilshisine eýropalyq zertteýshimen suhbattasýdyń sáti túsken edi.
– Zamanaýı Batys ǵylymy Altyn Orda tarıhyn zertteýde burynǵy ádistemelik shablonnan qanshalyqty aryldy dep oılaısyz? Búginde Altyn Ordanyń saýda, dıplomatııa, memleketaralyq baılanys jáne qaýipsizdik salalaryndaǵy tájirıbesine jańa kózqaraspen qaraýǵa negiz bar ma? Onyń tarıhynan qazirgi álem úshin qandaı sabaqtar alýǵa bolady jáne qaı tusta qazirgi qubylystarmen tarıhı uqsastyq izdeýden saq bolýymyz kerek?
– Eń aldymen, bul suhbatty berý men úshin úlken mártebe ekenin aıta keteıin. Sebebi, Altyn Orda tarıhyn zerdeleý – ózim úshin óte mańyzdy jol. Zertteýimdi osydan 20 jyl buryn, Parıjde stýdent kezimde bastadym. Ol ýaqytta Altyn Orda týraly materıaldar óte az edi. Tek Keńes Odaǵy dáýirinde oryssha shyqqan sanaýly kitap boldy. Ondaı eńbekterde memleket halqy órkenıetten alys, artta qalǵan kóshpendiler retinde, ıaǵnı jaǵymsyz túrde beınelenetin. Sóıtip, men kóptegen eldiń arhıvterinde zertteý júrgizdim. Tarıhshy retinde biz kóne jazbalar men qujattarǵa qol jetkizip, olardy oqyp, túsinýimiz qajet ekenin uǵyndym. Sol arqyly Altyn Ordanyń órkenıetti, qýatty, kópmádenıetti hám kópdindi jáne saýda-sattyǵy damyǵan memleket bolǵanyn dáleldegimiz keldi. Bul maqsatqa kóp ýaqytymdy arnadym.
Zertteý júrgizýde qoldanylǵan ádistemeler jóninde de málimet bereıin. Altyn Orda zamanyna qatysty tarıhı jazba derekti saralaýdan bólek, ónertanýshylarmen jáne arheologtermen birlesip jumys isteýge mán berdim. Óıtkeni, memleketten qalǵan qalalardyń ornyn jáne materıaldyq jádigerlerdi zerdeleý de mańyzdy. Qazaqstanǵa kelý men úshin sondyqtan da asa qundy. Arheologııalyq oryndardy, tarıhı jerlerdi, mýzeılerdi aralap, derek jınaımyn. Bul elde bolý maǵan qýanysh syılaıdy. Ortalyq Azııada paıdalanyp jatqan osyndaı jańa ádistemeni Eýropada da damytsaq deımin.
Ádistemeniń taǵy bir bóligi – áriptestermen talqylaý. Álbette, zertteýlerdiń halyqaralyq deńgeıde júrgizilgeni abzal. Biz qazaqstandyq áriptesterimizdiń tujyrymyn tyńdaýymyz kerek. Olardyń da meniń jumysyma qyzyǵýshylyǵy zor. Bıyl kitabymnyń qazaqshaǵa aýdarylý sebebi de sol bolsa kerek. Men eńbegimniń qazaqshaǵa tárjimalanǵanyn maqtan tutamyn. Odan bólek, mundaı qarym-qatynastar ózara ǵylymı talqylaý, pikir almasý, tájirıbe bólisýdi nyǵaıtady. Árqaısymyz ártúrli eldiń, árqıly dástúr men tanymnyń ókilimiz. Ózara baılanys arqyly ǵana Altyn Orda tarıhyna qatysty zertteýlerdegi barlyq baǵytty biriktirip, jańa tujyrym jasaýǵa bolady.
– Buryn Eýropada Altyn Orda týraly jaǵymsyz mándegi ǵylymı eńbekter kóp taraǵanyn aıttyńyz. Sizdiń kitabyńyz shyqqan soń, «kári qurlyqta» álgindeı keritartpa oı-pikirler seıildi me?
– Kóshpendilerdiń memleketi, ómir salty órkenıetten alys ne tipti jurdaı degen túsinik boldy. Biz zertteýlerimizde bári de kerisinshe ekenin dáleldedik. Mysaly, búginde kóshpendilerdiń basqarý júıesinen kóp nárse úırenýge bolady. Altyn Orda kópmádenıetti, kópdindi el bolǵan, túrli ult pen etnos bir memleket astyna birikti. Qazirgi Qazaqstan halqynyń da quramy kúrdeli. Bul - Altyn Ordadan beri jalǵasyp kele jatqan jaǵdaı. Kópultty eldi basqarý tájirıbesin ótkennen meńgerýge ábden bolady. Joshy ulysynyń dıplomatııasynan da alarymyz mol. Jalpy, myna ómirdiń ózi tutastaı qarym-qatynas jasaýdan, til tabysýdan turady. Biz, zertteýshiler de, ózara áriptestik arqyly jumys isteımiz.
Sonymen qatar, buryn Altyn Ordany tek soǵys ashyp, jaýlap alýshy, zulym ımperııa retinde qarastyratyn kózqaras boldy. Al biz zertteýlerimizde mundaı syńarjaq pikir qate ekenin jazdyq. Sebebi, Altyn Orda dáýirinde kóptegen etnos beıbit ómir súrgen. Qarapaıym halyq pen bıleýshi arasyndaǵy qarym-qatynas qandaı bolǵany da – nazar aýdararlyqtaı taqyryp. Han qarashanyń sózin Quryltaıda tyńdaǵan. Bul – kóshpendiler ınstıtýtynyń óte jarqyn mysaly ári murasy. Tipti, Quryltaı uǵymy Qazaqstanda áli kúnge deıin qoldanylady.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Altyn Ordanyń tikeleı murageri ekenin birneshe ret aıtqan bolatyn. Zertteýshi retinde bul jaıynda ne der edińiz?
– Iá, Prezıdent Toqaev – bilimi tereń, tanymy keń adam. Altyn Ordanyń uly órkenıetin zertteýde tarıhshylar men arheologterdi qoldaýynyń sebebi – tarıhtaǵy osy kezeńniń mańyzyn túsinedi. Rasynda da, Altyn Ordanyń jeri qazirgi Qazaqstan terrıtorııasynyń basym bóligin alyp jatty. Qazaqstan – ımperııanyń basqa da ulttarmen enshiles murageri. Tikeleı murager ekeni de anyq.
– Kitabyńyzdyń ataýynda kóshpendiler álemdi qalaı ózgertkeni jóninde saýal tastaısyz. Osy suraqqa qysqasha ári dál jaýap bere alasyz ba?
– Geosaıası jaǵdaılarǵa baılanysty XVI ǵasyrǵa deıin kóptegen mádenıet ózara aralasty. XVI ǵasyrdy zamanaýı álemniń bastalǵan núktesi dep aıtýǵa da bolady. Al sol ózgerister Altyn Orda dáýirinde jasaldy. Bul memleket zamanynda quramyndaǵy etnostardyń dástúrlerine shekteý-tyıym qoıylǵan joq. Keı ádet-ǵuryptar ózge halyqtardikimen aralasyp, beıimdelip jatty. Demek, ulttardyń biregeıligi qalyptasty. Sonymen birge, Altyn Ordanyń ornalasýyna qarasańyz da, jahannyń ortalyǵynda bolǵan. Álemniń kindiginde oryn tepkendikten, dúnıege áser etpeýi múmkin emes edi. Jańa aıtqanymdaı, saıahatshylar úshin memlekettiń esigi ashyq boldy. Olar kelip, zertteý júrgizemin dese de, ne turaqtap qalyp, kásippen aınalysamyn dese de, erikti edi. Memlekettiń ashyq saıasaty sol zamanda saıahatshylyqtyń damýyna septigin tıgizdi. Sol dáýirdiń áıgili saıahatshylary retinde Ibn Battýta, Marko Polo t.b. ataýǵa bolady. Altyn Ordanyń saıahatshylyqqa oń áserin aıttyq. Keıin saıahatshylyqtyń arqasynda Amerıka qurlyǵy ashylǵany barshaǵa aıan.
Kitabymda Altyn Orda álemniń ózgerýine qalaı yqpal etkenin jazǵanym úshin baqyttymyn. Maǵan zertteýimdi, ásirese, kartalar arqyly júrgizgen unaıdy. Altyn Ordadan keıin jasalǵan kartalarǵa qarasańyz, burynǵylardan basqasha. Nege? Óıtkeni, Altyn Orda zamanynda saıahatshylar batystan shyǵysqa jáne shyǵystan batysqa emin-erkin júre beretin. Olar kóp dúnıeni kózben kórip, jer bederin, tabıǵatty, memlekettegi sharýashylyq pen kásipke kýá boldy. Bul nárseler zertteýshilerge, kartograftarǵa álem kartasyn ózgeshe jasaýǵa kómektesti.
Qazirgi tańda Eýropa Altyn Orda murasyna jáne Qazaqstanǵa jańa kózqaraspen qaraı bastaǵany úshin óte baqyttymyn. Óıtkeni, tarıhqa tek ótken shaq retinde baǵa berý durys emes. Tarıh – búginniń bir bóligi. Tarıh búginge de, bolashaqqa da áser etedi. Sol sebepti, bizdiń de moınymyzdaǵy jaýapkershilik zor. Biz, tarıhshylar ótkendi búginge jáne keleshekke aınaldyramyz.
– Altyn Orda tarıhyn 20 jyl zerttegenińizdi aıttyńyz. Tabandy eńbegińiz nátıjeli bolyp, kitabyńyz birneshe tilde shyqty. Endi aldaǵy ýaqytqa qandaı josparyńyz bar?
– Iá, bul salaǵa uzaq ýaqytymdy arnadym. Frantsııada aıtarlyqtaı mańyzdy derekter saqtalmaǵan edi. Sondyqtan Ortalyq Azııadan bólek, Reseıge, Túrkııaǵa, Qyrymǵa baryp, zertteýler júrgizdim. Óıtkeni, bul Eýropa úshin tyń, jańa taqyryp bolatyn. 20 jyl buryn stýdent retinde mundaı irgeli eńbekti jazyp shyǵa almasym anyq edi.
Altyn Orda týraly kitabym – uzaq ári qajyrly izdenistiń jemisi ári bul jańa taraýdyń bastaýy der edim. Sebebi, Altyn Orda týraly zertteý toqtamaıdy. Qazaq áriptesterimizben birge ımperııa tarıhyna qatysty jańa tomdardy daıyndap jatyrmyz. Ashylmaǵan dúnıeler áli de kóp. Osyndaı qundy zertteýge jas býynnyń da atsalysqanyn qalar edim. Bul kópshilik birge atqarǵan jumys bolýy kerek.
Jalpy, ǵylym degen kóp ýaqyt pen qajyr-qaıratty talap etedi, biraq bul janǵa azyq, oıǵa qanat bitiredi. Sol úshin Qazaqstanǵa kelgenime jáne kitabym qazaqshaǵa aýdarylǵanyna asa qýanyshtymyn, kóp rahmet!
Aıta keteıik, buǵan deıin Altyn Orda týraly qundy eńbek qazaq tilinde jaryq kórgeni jaıly jazǵan edik.
