Marat Ahmadı: Azamattyq kodeksti jańartý – ýaqyt talaby

Qoldanystaǵy Azamattyq kodeksti jańartý qajettiligi neden týyndaıdy? Jańa kodeks qandaı talaptarǵa jaýap berýi kerek jáne onyń qabyldanýy árbir azamat úshin neni bildiredi? Osy jáne ózge de ózekti máseleler jóninde PhD, Maqsut Narikbayev University professory Marat Ahmadımen áńgimelestik.

- Jańa Azamattyq kodeks qabyldaý bastamasyn qalaı baǵalaısyz? Onyń qajettiligi nede?

- Menińshe, bul – der kezinde qabyldanǵan sheshim. Qoldanystaǵy Azamattyq kodeks 1994 jyly, Qazaqstan josparly ekonomıkadan naryqtyq qatynastarǵa óter tusta ázirlendi. Ol óz mindetin abyroımen atqardy: jeke menshik ınstıtýtyn ornyqtyrdy, kelisimshart erkindigin qamtamasyz etti, naryq sýbektileriniń júıesin qalyptastyrdy. Biraq ol ótpeli kezeńniń kodeksi edi, al ótpeli kezeń áldeqashan aıaqtaldy.

Tsıvılıster arasynda «Qoldanystaǵy kodekske jekelegen túzetýler engizý jetkilikti me, álde jańa kodeks qabyldaý kerek pe?» degen pikirtalas kóp jyldan beri jalǵasyp keledi. Sońǵy 30 jyldaǵy túzetýler tájirıbesi bul suraqtyń jaýabyn ózi berdi. Osy ýaqyt ishinde Azamattyq kodekske 280-nen astam zań arqyly ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Biryńǵaı tujyrymdamasyz, jekelegen salalardyń múddelerine qaraı engizilgen túzetýler kodekstiń ishki úılesimi men júıeliligin buzdy. Máselen, 2016 jyly ǵalymdar atap kórsetken júıeli olqylyqtar áli de bar. On jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, olardyń birqatary sheshimin tapqan joq. Demek, mundaı tásil kútken nátıje bermeıdi.

Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıqyn. Áńgime qoldanystaǵy kodekstiń kezekti redaktsııasyn ázirleý týraly emes, múlde jańa kodeks qabyldaý týraly bolyp otyr. Ony ázirleý merzimi retinde 2027 jyldyń sońy belgilengen.

- Ekonomıka men qoǵamdyq qatynastardaǵy qandaı ózgerister Azamattyq kodeksti qaıta qaraýdy ózekti etip otyr?

- 1994 jyly Azamattyq kodekstiń aldynda bir ǵana mindet turdy: bir menshik ıesi bar ekonomıkadan menshik nysandary kóptúrli naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý jáne naryqtyq qatynastardyń negizin qalaý. Sol kezeńde zań shyǵarýshy jeke menshik ınstıtýtyn, kásipkerlikti jáne kelisimsharttyq qatynastardy jańadan qalyptastyrdy. Al búgingi ekonomıkanyń sıpaty múldem basqa.

Birinshiden, azamattyq aınalymnyń kúrdeliligi artty. Qor naryǵy, korporatıvtik qatynastar, venchýrlik qarjylandyrý, iri ınfraqurylymdyq jobalar paıda boldy. Olarǵa kúrdeli optsıon, eskroý, táýelsiz kepildik, kelisimshart jasasýǵa deıingi jaýapkershilik sııaqty ınstıtýttar kerek. Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy olardy aǵylshyn quqyǵynan alyp, bir eldiń ishinde qos quqyqtyq tártip quryp otyr. Bul jaǵdaı Azamattyq kodeksti zaman talabyna saı jańartý qajettigin aıqyn kórsetedi.

Ekinshiden, memlekettiń quqyqtyq aınalymdaǵy orny men róli ózgerdi. Sharýashylyq júrgizý jáne oralymdy basqarý quqyǵy, memlekettik kásiporyn sııaqty keńestik kezeńnen qalǵan konstrýktsııalar áli kúnge deıin Azamattyq kodekste saqtalǵan. Olar josparly ekonomıka jaǵdaıynda qalyptasqan. Memleket naryqta erekshe sýbekt emes, basqalarmen teń qatysýshy bolýǵa tıis.

Úshinshiden, qarapaıym adamnyń kúndelikti qatynastary ózgerdi. Búginde ıpoteka, úlestik qurylys, tutynýshylyq nesıe, onlaın saýda, tsıfrlyq mura degen bar. Kodeks osy qatynastarda álsiz tarapty, ıaǵnı azamatty, qorǵaı alýy kerek, al onyń qazirgi mátini buǵan beıimdelmegen.

- Jańa Azamattyq kodeksti konstıtýtsııalyq ózgeristerdi is júzinde júzege asyrýdyń kelesi kezeńi retinde qarastyrýǵa bola ma?

- Iá, ári bul, menińshe, reformanyń eń tereń máni men qısynyn ashatyn másele. Zańgerler Azamattyq kodeksti «ekonomıkalyq qatynastardyń konstıtýtsııasy» dep ataıdy. Konstıtýtsııa memlekettiń quqyqtyq negizin qalasa, Azamattyq kodeks menshik, kelisimshart, jaýapkershilik jáne jeke-quqyqtyq qatynastardyń negizderin aıqyndaıdy. Sondyqtan bul eki quqyqtyq qujat ózara úılesimdi ári sabaqtas bolýy kerek.

1994 jyly bul rettilik saqtalmady. Azamattyq kodekstiń Jalpy bólimi 1995 jylǵy Konstıtýtsııa qabyldanǵanǵa deıin ázirlenip, qabyldandy. ıAǵnı ekonomıkalyq qatynastardyń quqyqtyq negizi memlekettiń jańa konstıtýtsııalyq negizinen buryn qalyptasty. Ótpeli kezeń jaǵdaıynda bul májbúrli qadam bolǵan shyǵar, biraq júıelik turǵydan alǵanda durys bolmady. Endi osy rettilikti qalpyna keltirýge múmkindik týyp otyr. Aldymen 2026 jylǵy jańa Konstıtýtsııa qabyldandy, endigi mindet – soǵan sáıkes jańa kodekster ázirleý.

Jańa Konstıtýtsııa adamdy, onyń quqyqtary men bostandyqtaryn memlekettiń basty qundylyǵy retinde aıqyndady. Menshikke qol suǵylmaýshylyq, kásipkerlik erkindigi, adamnyń qadir-qasıeti, sot arqyly qorǵalý quqyǵy sııaqty irgeli qaǵıdattar konstıtýtsııalyq deńgeıde bekitildi. Alaıda azamat bul qundylyqtardy Konstıtýtsııa mátininen ǵana emes, kúndelikti ómirde naqty ınstıtýttar arqyly sezinýi kerek. Máselen, onyń páterin eshkimniń zańsyz tartyp ala almaýy, zańdy negizsiz óz úıinen shyǵarylmaýy, jasasqan kelisimsharttarynyń oryndalýy, týyndaǵan daýlarynyń ádil sheshilýi. Mine, osyndaı kepildikterdi qamtamasyz etetin negizgi akt – Azamattyq kodeks. Eger Konstıtýtsııa jańaryp, al Azamattyq kodeks burynǵy qalpynda qalsa, onda konstıtýtsııalyq qundylyqtar qaǵaz júzinde ǵana qalyp qoıýy múmkin.

- Azamattyq zańnamany jańartý nelikten árbir qazaqstandyq úshin mańyzdy? 

- Sebebi Azamattyq kodeks – adam kúndelikti ómirinde Konstıtýtsııaǵa qaraǵanda jıirek júginetin zań. Konstıtýtsııa negizgi qaǵıdattardy aıqyndaıdy, al Azamattyq kodeks kúndelikti qatynastardy retteıdi. Adam páter satyp alǵanda, ıpoteka rásimdegende, kelisimshart jasasqanda, ınternetten taýar alǵanda, kórshisimen daý týyndaǵanda nemese ata-anasynan qalǵan murany qabyldaǵanda azamattyq zańnamanyń normalaryna súıenedi. Osy qatynastardyń quqyqtyq erejelerin Azamattyq kodeks belgileıdi.

Qorytyndylaı kele, jańa Konstıtýtsııa jańa memlekettiń quqyqtyq negizin qalasa, jańa Azamattyq kodeks jańa ekonomıkanyń jáne árbir azamattyń kúndelikti quqyqtyq keńistiginiń negizin qalyptastyrýǵa tıis. Sondyqtan bul reformany tek zańgerlerdiń kásibı máselesi retinde qarastyrýǵa bolmaıdy. Ol árbir qazaqstandyqtyń ómirine tikeleı qatysty.

Aıta keteıik, Qazaqstan halqyna Joldaýyn jarııalaý kezinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Quryltaı depýtattary Úkimetpen birlese otyryp, Jańa Azamattyq kodeksti ázirleýge tez arada kiriskeni jón ekeni týraly aıtqan bolatyn.