Mańǵystaýda mektep ashanalarynyń máziri ózgerdi: paıdaly taǵamdy balalar qalaı qabyldap jatyr
AQTAÝ. KAZINFORM — Mańǵystaýda mektep oqýshylarynyń as máziri jańartyldy. Qant pen tuz azaıyp, kókónis, jemis-jıdek jáne paıdaly ónimder kóbeıdi. Ózgeris balalar arasyndaǵy artyq salmaq máselesine baılanysty engizildi. Jańa mázir oqýshy kóńilinen shyǵa ma? Kazinform tilshisi anyqtap kórdi.
As mázirine kóńilim tolady
Mektep ashanasyndaǵy ózgeristi ata-analar da baıqap otyr. Úsh balanyń anasy Symbat Amalova jańa mázirdi qoldaıtynyn aıtady. Onyń pikirinshe, balalardyń kúndelikti tamaqtanýynda kókónis pen tabıǵı ónimderdiń kóbeıýi mańyzdy.
— Men ózim ata-ana retinde bul as mázirine kóńilim tolady. Salaýatty ómir saltyn ustaný, balalardyń durys tamaqtanýy úshin qant mólsheri azaıtylyp, kókónisterdiń kúndelikti mázirge qosylǵanyna qýanyshtymyz, — deıdi ol.
Alaıda ata-ananyń tańdaýy men balanyń qalaýy árdaıym sáıkes kele bermeıdi.
Balalar qandaı taǵamdy qalaıdy?
Mektep ashanasynda bes jyldan beri jumys istep kele jatqan kásipker Álııa Gataýlova balalardyń tamaqqa degen talǵamy bólek ekenin aıtady. Onyń sózinshe, oqýshylar suıyq taǵamnan góri qoıý tamaqty kóbirek tańdaıdy.
— Balalar makaron, syr, sosıska jaqsy kóredi. Sorpany onsha unatpaıdy. Únemi sosıska, makaron suraıdy. Palaý, kotlet jeıdi. Al tańerteń kópshiligi tamaq ishpeıdi, — deıdi kásipker.
Kásipkerdiń aıtýynsha, quramyndaǵy qanty azaıtylǵan taǵamdarǵa oqýshylar tarapynan suranys ázirge joǵary emes. Degenmen as máziriniń jańarýy onyń kásibine aıtarlyqtaı qarjylyq qıyndyq keltirmegen.
— Bul jerde másele tek balanyń qandaı taǵamdy unatatynynda emes. Balanyń kúndelikti tamaqtaný daǵdysy da mańyzdy ról atqarady. Sebebi mektepte paıdaly as usynylǵanymen, oqýshy sabaqtan keıin nemese mektepke barar jolda quramynda qanty kóp sýsyndar men taǵamdardy tutynsa, onyń áseri tómendeýi múmkin, — deıdi Álııa Gataýlova.
Nelikten as máziri ózgerdi?
Mamandardyń aıtýynsha, mektep ashanalaryndaǵy mázirdi qaıta qaraýdyń ózindik sebebi bar. Mańǵystaýda balalar arasynda artyq salmaq máselesi ózekti bolyp otyr. Statıstıkaǵa súıensek, ótken jylmen salystyrǵanda bıyl balalar arasynda salmaq qosý 26 paıyzǵa ósken.
Oblystyq sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý departamentiniń málimetinshe, jańa mázir balalardyń fızıologııalyq qajettilikterine, taǵamnyń qundylyǵy men qaýipsizdigine qoıylatyn talaptardy eskere otyryp ázirlengen.
— Standartqa saı mázir bekittik. Onyń basty ereksheligi — balalardyń qunarly tamaqtanýyn qamtamasyz etý, sonymen qatar taǵam quramyndaǵy qant pen tuz mólsherin shekteý. Onyń ornyna balǵyn jemis-jıdek pen tabıǵı sút ónimderi qosyldy, — deıdi oblystyq sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý departamentiniń bas mamany Jazıra Ǵaparova.
Mamandardyń aıtýynsha, 2025-2026 oqý jylyna arnalǵan mázirge júrgizilgen baǵalaý barysynda onyń tamaqtaný standarty talaptaryna tolyq sáıkes kelmeıtini anyqtalǵan.
Atap aıtqanda, jańa pisken kókónis, jemis-jıdek, balyq, sút jáne sút ónimderiniń jetkiliksiz qamtylǵany, ratsıonnyń ártúrliligi saqtalmaǵany belgili bolǵan.
Sonymen qatar kómirsýy joǵary taǵamdardyń úlesi basym bolyp, bir rettik ystyq tamaqtyń energetıkalyq qundylyǵy belgilengen normaǵa sáıkes kelmegen.
Osyǵan baılanysty taǵamdardyń quramy qaıta qaralyp, Mańǵystaý oblysynyń densaýlyq saqtaý basqarmasynyń 2026 jylǵy 30 shildedegi buıryǵymen bilim berý uıymdaryna arnalǵan perspektıvalyq as máziri bekitilgen.
Jańa mázirde tuz ben qant mólsheri barynsha azaıtylyp, jańa pisken kókónis, jemis-jıdek, dárýmender men aqýyzǵa baı ónimderdiń úlesi arttyryldy. Mundaǵy maqsat tek balany qunarly tamaqpen qamtamasyz etý emes. Mamandar muny semizdik, qant dıabeti sekildi ınfektsııalyq emes aýrýlardyń aldyn alýdyń bir joly dep otyr.
Kún saıyn semizdikpen bir bala keledi
Aqtaýlyq endokrınolog dáriger Nurgúl Aryqova balalar arasyndaǵy artyq salmaq máselesi alańdatarlyq deńgeıge jetkenin aıtady.
— Balalar semizdigi — meniń negizgi janym aýyratyn taqyrybym. Kún saıyn qabyldaýyma semizdik máselesimen bir bala keledi. Sondyqtan ashanalardaǵy mázirdi ózgertetin ýaqyt keldi dep oılaımyn, — deıdi Nurgúl Aryqova.
Dárigerdiń pikirinshe, máseleni tek mektep ashanasynyń mázirin ózgertýmen sheshý jetkiliksiz. Onyń aıtýynsha, mektep ishinde nemese oǵan jaqyn ornalasqan tátti sýsyn satatyn oryndar da nazardan tys qalmaýy kerek.
— Ashanalarda tátti sýsyndar bolady. Onyń quramynda qant kóp. Sonymen qatar mekteptiń janynda tátti sýsyn satatyn oryndar ashylyp jatyr. Olarǵa qatysty talapty qatańdatý kerek. Mysaly, Koreıada mektepten 200 metr qashyqtyqta kofehana men tátti sýsyn satatyn oryndardyń bolýyna shekteý bar. Bizde de osyndaı talaptardy qarastyr kerek, — deıdi maman.
Bul usynys mekteptegi tamaqtaný mádenıetin qalyptastyrý máselesiniń tek ashanamen shektelmeıtinin kórsetedi. Óıtkeni bala mektepte paıdaly taǵam ishkenimen, syrttan qant mólsheri joǵary sýsyn satyp alsa, durys tamaqtaný qaǵıdaty tolyq saqtalmaıdy.
Másele mázirde ǵana emes
Búginde Mańǵystaý oblysynda 159 mektep bar. Onda 197 myńǵa jýyq oqýshy bilim alady. Onyń 158-inde ashana jumys isteıdi. Tek Bozdaq aýyldyq bastaýysh mektebinde býfettik tamaqtaný uıymdastyrylǵan. Demek, óńirdegi oqýshylardyń basym bóligi kúndelikti tamaǵyn mektep ashanasynan ishedi.
Jańa mázirdiń engizilýi — balanyń ratsıonyn ózgertýge baǵyttalǵan mańyzdy qadam. Biraq onyń nátıjesi ashanadaǵy taǵammen ǵana ólshenbeıdi. Balanyń paıdaly taǵamǵa úırenýi úshin mektep, ata-ana jáne kásipker tarapynan ortaq jumys qajet.
Bir jaǵynan, bala súıip jeıtin taǵamdy usyný mańyzdy. Ekinshi jaǵynan, onyń densaýlyǵyna zııan keltirmeıtin ónimderdi tańdaý qajet. Al bul eki talaptyń arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý — mektep ashanalary úshin negizgi mindetterdiń biri.
Mekteptegi durys tamaqtaný — bir kúndik naýqan emes. Ol balanyń densaýlyǵyna áser etetin uzaq merzimdi ádet qalyptastyrýdyń bir bóligi.
Buǵan deıin 2 myńnan astam mektep ashanasynda sanıtarııalyq talap buzylǵany aıtyldy.
