Mańǵystaýda bes tarıhı-mádenı eskertkish qalpyna keltirildi
AQTAÝ. KAZINFORM – Mańǵystaý oblysynda jergilikti mańyzy bar bes tarıhı eskertkishke júrgizilgen ǵylymı-restavratsııalyq jumystar aıaqtaldy. Bıyl Qojaqumbet pen Oljaqyz keseneleri, sondaı-aq Tolybaı, Tilemis jáne Qosym tarıhı nysandary qalpyna keltirildi.
Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵynyń málimetinshe, restavratsııa jumystary eskertkishterdiń sáýlettik kelbetin qalpyna keltirýge, saqtalǵan qurylymdaryn nyǵaıtýǵa jáne joǵalǵan bólikterin tarıhı túpnusqalyǵyn barynsha saqtaı otyryp qaıta jasaýǵa baǵyttalǵan.
Jumystardyń ár nysanǵa arnalǵan ǵylymı-jobalyq qujattamasy 2024 jyly «Kúmbez» mamandandyrylǵan jobalaý-restavratsııalaý fırmasy» JShS tarapynan ázirlengen. Restavratsııaǵa tıisti biliktiligi bar mamandar men restavratorlar qatysqan.
Qojaqumbet kesenesi
Qojaqumbet kúmbeztamy - Beki aýylynyń shyǵysyna qaraı shamamen 19 shaqyrym jerde ornalasqan. Tarıhı-arhıtektýralyq eskertkish XIV-XV ǵasyrlarǵa jatady. Qurylys tásili men tasty óńdeý ereksheligine qaraı bul nysan óńirdegi sırek kezdesetin sáýlet úlgileriniń biri sanalady.
Restavratsııalyq jumystardy «ıAksart-RRR» JShS júrgizip, oǵan bıýdjetten 28 mln teńge bólingen.
Mamandar qabyrǵalardyń dóreki óńdelgen tas taqtalardan qalanǵan bólikterin qalpyna keltirdi. Sondaı-aq qasbet, qabyrǵa jáne shatyr qaptamalary, kúmbezdiń tas qalaýy men qaptamasy jóndeldi. Budan bólek, nysannyń qurylymdaryn nyǵaıtý jumystary júrgizildi.
Oljaqyz kesenesi
Oljaqyz kúmbeztamy - Ondy aýylynan shyǵysqa qaraı shamamen 10 shaqyrym jerde ornalasqan. XVIII-XIX ǵasyrlarda Batys Qazaqstanda keń taraǵan halyqtyq sáýlet óneriniń úlgisi sanalatyn eskertkish 1994 jyly jergilikti mańyzy bar tarıhı-mádenı eskertkishi retinde memlekettik qorǵaýǵa alynǵan. Restavratsııa jumystaryna - 15,9 mln teńge jumsaldy.
Jumys barysynda qabyrǵalardyń saqtalǵan bólikteri qaıta qalanyp, jaryqtar arnaıy ák-saz eritindisimen nyǵaıtyldy. Sonymen qatar áktas-qumtastan jasalǵan qasbet qaptamalary men kúmbezdiń joǵalǵan bólikteri qalpyna keltirilgen.
Tolybaı qorymy
Tolybaı qorymy - XVIII ǵasyrdyń sońy - XX ǵasyrdyń birinshi jartysyna jatatyn tarıhı-arhıtektýralyq keshen. Ol Saıótes aýylynan batysqa qaraı shamamen 9 shaqyrym jerde ornalasqan. Jalpy aýmaǵy - 0,8 gektarǵa jýyq.
Keshen aýmaǵynda 70-ke jýyq tarıhı nysan bar. Onyń 13-i memlekettik esepke alynǵan. Olardyń qatarynda eki kúmbeztam, eki saǵanatam, tas qorshaý, qulpytastar men qoıtastar bar.
Nekropoldegi tórt tarıhı nysandaǵy ǵylymı-restavratsııalyq jumystardy «Asyl Mura Restavrasiya» JShS atqaryp, bıýdjetten - 30,8 mln teńge jumsaldy.
Restavratsııa kezinde kesene qabyrǵalary men kúmbeziniń búlingen bólikteri bólshektelip, qaıta paıdalanýǵa jaramdy tabıǵı tastar suryptalǵan. Keıin qabyrǵalar men kúmbezdiń joǵalǵan bólikteri tarıhı materıaldardy barynsha saqtaı otyryp qalpyna keltirildi.
Tilemis qorymy
Tlemis qorymy - XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysyna jatady. Ol Mańǵystaý óńirindegi tas qashaý óneri men sáýlet dástúrin kórsetetin tarıhı oryndardyń biri. Nysan Ushtaǵan aýylynan soltústik-shyǵysqa qaraı shamamen 13 shaqyrym jerde ornalasqan. Keshen aýmaǵynda 10-ǵa jýyq tarıhı nysan bar.
Restavratsııa barysynda nekropoldegi negizgi nysan – buryn qatty tozǵan kúmbeztam qalpyna keltirilgen. Jumystardy «IdealStroıKom» JShS atqarǵan. Joba quny - 7,8 mln teńge. Mamandar saqtalǵan qabyrǵa bólikterin nyǵaıtyp, qasbetterdiń joǵalǵan qaptamalaryn jáne kúmbezdiń tas qalamasyn qalpyna keltirdi.
Qosym qorymy
Bıyl ǵylymı-restavratsııalyq jumystary aıaqtalǵan taǵy bir nysan - Túpqaraǵan aýdanyndaǵy Qosym qorymy. Onyń negizi XVIII ǵasyrda qalanǵan. 1982 jyly eskertkish jergilikti mańyzy bar tarıh jáne mádenıet nysany retinde memlekettik qorǵaýǵa alynǵan.
Qazirgi tańda nekropol aýmaǵynda 132-ge jýyq eskertkish bar. Onyń 15-i memlekettik esepte tur. Olardyń qatarynda eki kúmbeztam, bes saǵanatam, sondaı-aq qulpytas, sandyqtas, qoıtas, tas qorshaýlar men tas úıindiler bar.
Qorym aýmaǵyndaǵy tórt tarıhı-arhıtektýralyq nysandy qalpyna keltirý jumystary tolyq aıaqtaldy. Jumystardy «Asyl Mura Restavrasiya» JShS júrgizdi. Joba quny – 27,5 mln teńge.
Restavratsııa kezinde keseneniń jyljyp ketken tas bólikteri bólshektelip, qaıta paıdalanýǵa jaramdy materıaldar irikteldi. Saqtalǵan qabyrǵa bólikteri qaıta qalanyp, joǵalǵan tas qurylymdary qalpyna keltirildi. Jumys barysynda tarıhı tastar arnaıy tańbalanyp, olardy qaıta qoldanylǵan.
Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵynyń málimetinshe, bes eskertkishtegi ǵylymı-restavratsııalyq jumystar óńirdiń tarıhı-mádenı murasyn saqtaý baǵytyndaǵy júıeli jumystyń bir bóligi.
Qazir oblysta memlekettik qorǵaýda 601 tarıh jáne mádenıet eskertkishi bar. Onyń 25-i respýblıkalyq, 576-sy jergilikti mańyzy bar nysandarǵa jatady.
Buǵan deıin, 22 bólme, 28 kúmbez: Kórkembaı meshitiniń tarıhy týraly jazǵan bolatynbyz.
