Mańǵystaý dalasyndaǵy tirshilik: sırek ańdar men qustar qalaı qorǵalady

Muhammed-Rahym Boranbaı 1993 jyly Mańǵystaý oblysynda dúnıege kelgen. 2011-2015 jyldary Astana qalasyndaǵy Sáken Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetinde ańshylyqtaný jáne ań sharýashylyǵy mamandyǵy boıynsha bilim alǵan. Keıin ómir tirshiliginiń qaýipsizdigi jáne qorshaǵan ortany qorǵaý baǵyty boıynsha magıstratýrada oqyǵan. 2016 jyldan beri «Qyzylsaı» memlekettik óńirlik tabıǵı parkinde ańtanýshy bolyp qyzmet etedi.

Onyń aıtýynsha, tabıǵı park qyzmetkerleriniń jumysy tek janýarlardyń sanyn esepteýmen shektelmeıdi. Olar jabaıy ańdar men qustardyń jaǵdaıyn baqylap, mekendeý ortasynyń saqtalýyna nazar aýdarady. Sonymen qatar tabıǵı resýrstardy uqypty paıdalanýdy qadaǵalap, zańsyz ań aýlaý men ózge de quqyqbuzýshylyqtardyń aldyn alýǵa atsalysady.

— Tabıǵı park aýmaǵynda sırek kezdesetin nemese joıylyp ketý qaýpi bar ósimdikter men janýarlardy qorǵaý, saqtaý jáne zertteý — negizgi mindetterimizdiń biri. «Qyzylsaı» parkiniń tabıǵaty baı, ósimdikter álemi men janýarlar dúnıesi alýan túrli. Meniń jumysym dalalyq aýmaqtyń tabıǵı keshenderin, florasy men faýnasyn tabıǵı qalpynda saqtaýǵa baǵyttalǵan. Ol úshin únemi dalalyq jumystarǵa shyǵyp, janýarlar dúnıesine monıtorıng júrgizemiz, — deıdi Muhammed-Rahym Boranbaı.

Mamannyń sózinshe, parkke qarasty Qaýmal aýmaǵynda sırek kezdesetin ańdar men qustardyń birneshe túri bar. Olardyń qatarynda tórtjolaqty qarashubar jylan, jylanjegish qyran, dala qyrany, qaraqus, búrkit, jurtshy, ıtelgi, dýadaq, jorǵa dýadaq, qarabaýyr, aqbaýyr jáne qylquıryq buldyryq, úki kezdesedi. Al sútqorektilerden shubar kúzen, shaǵyl mysyǵy, sabanshy, qaraqal, qaraquıryq, aqbóken, ústirt arqary men alabarys mekendeıdi.

Bul janýarlar men qustardyń tabıǵı ortasyn saqtaý úshin park mamandary turaqty baqylaý júrgizedi. Ásirese keń aýmaqty aralaý, janýarlardyń izin baqylaý jáne olardyń tirshilik etý jaǵdaıyndaǵy ózgeristerdi baıqaý úlken tájirıbe men qyraǵylyqty qajet etedi.

— Bul jumys úlken jaýapkershilikpen qatar, muqııattylyqty da talap etedi. Myńdaǵan gektar aýmaqty bir adamnyń baqylaýy múmkin emes. Sondyqtan bul — tutas ujymnyń mindeti. Qoryqshylar aýmaqty aralap, kúndelikti atqarylǵan jumystar boıynsha esep júrgizedi. Kezdesken jaǵdaılar men baqylaý nátıjeleri tirkelip otyrady, — deıdi ol.

Qazirgi ýaqytta tabıǵı parkte janýarlardy baqylaý úshin fototuzaqtar men zamanaýı beınebaqylaý qurylǵylary qoldanylady. Olar jabaıy ańdardyń qozǵalysyn, mekendeý aýmaǵyn jáne tirshiligin zertteýge múmkindik beredi. Mundaı qurylǵylar ásirese adam kózine sırek túsetin janýarlardy baqylaýda mańyzdy.

Qys mezgilinde de tabıǵat qorǵaý jumystary toqtamaıdy. Qyzmetkerler jabaıy ańdardyń tirshiligin qoldaý úshin qosymsha jem-shóp qoryn daıyndap, janýarlardyń jaǵdaıyn baqylaýdy jalǵastyrady. Sonymen birge baqylaý kameralaryn ornatý jáne olardyń jumysyn tekserý sharalary júrgiziledi.

Janýarlar dúnıesiniń jaǵdaıyn anyqtaýda sanaq jumystarynyń mańyzy zor. Mundaı esep jylyna eki ret júrgiziledi. Ótken jylǵy sanaq nátıjesinde «Qyzylsaı» memlekettik óńirlik tabıǵı parkine qarasty aýmaqtarda 1555 ústirt arqary men 145 qaraquıryq tirkelgen.

— Óńirdegi erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda jabaıy janýarlardyń sanyn anyqtaý úshin jylyna eki ret sanaq júrgizemiz. Kezekti sanaqqa daıyndyq jumystary da júrgiziledi. Bul baǵyttaǵy jumystardy úılestirý úshin jergilikti mamandar Almaty jáne Túrkistan óńirlerinen arnaıy kelgen áriptesterimen birlesip jumys isteıdi. Sanaq nátıjesi janýarlar sanynyń ózgerisin anyqtap, olardy qorǵaý sharalaryn josparlaýǵa kómektesedi, — deıdi ańtanýshy.

Tabıǵat aıasyndaǵy jumystyń qyzyǵy men este qalarlyq sátteri de az emes. Muhammed-Rahymnyń aıtýynsha, bıyl 1 sáýirde park aýmaǵynda azııalyq barysty kezdestirgen. Mamandar sırek janýardy telefonǵa túsirip úlgergen.

Janýarlardy qorǵaý úshin olardyń sanyn baqylaýmen qatar, adam áreketinen bolatyn qaýiptiń de aldyn alý qajet. Sondyqtan park qyzmetkerleri ózge tabıǵat qorǵaý mekemeleri jáne polıtsııa ókilderimen birlesken reıdter uıymdastyrady.

— Erekshe qorǵalatyn aýmaqqa bógde adamdardyń ruqsatsyz kirýine jáne tabıǵatqa zııan keltirýine jol bermeý kerek. Osy maqsatta «Ohotzooprom» mekemesiniń, «Ústirt» jáne «Kendirli-Qaıasan» qoryqtarynyń qyzmetkerlerimen, aýdandyq polıtsııa bóliminiń ókilderimen birlesip reıdtik is-sharalar ótkizemiz. Aýmaqty tekserip, tabıǵat qorǵaý talaptarynyń saqtalýyn qadaǵalaımyz, — deıdi Muhammed-Rahym Boranbaı.

Sonymen qatar «Qyzylsaı» tabıǵı parkinde ekotýrızmdi damytýǵa da múmkindik bar. Munda týrısterge arnaıy baǵyttar boıynsha saıahat jasaý usynylady. Bozjyra, Qyzylkúp, Boqty, Tuzbaıyr jáne Qyzylsaı baǵyttary kelýshiler arasynda keńinen tanymal. Saıahatshylar óńirdiń erekshe landshaftyn tamashalap qana qoımaı, tabıǵatpen jaqynyraq tanysa alady.

— Týrısterdiń qyzyǵýshylyǵy joǵary. Búginde park aýmaǵyndaǵy Bozjyra, Qyzylkúp, Boqty, Tuzbaıyr jáne Qyzylsaı baǵyttary tanymal. Ekotýrızmniń de mańyzy zor. Adamdar tabıǵatty kórip, onyń baılyǵyn tanyǵan saıyn qorshaǵan ortany qorǵaýdyń qajettigin jaqsyraq túsinedi. Biraq týrıster de belgilengen baǵyttardan shyqpaı, qoqys tastamaı, janýarlarǵa kedergi keltirmeýi kerek, — deıdi ol.

Muhammed-Rahym Boranbaı tabıǵat qorǵaý jumysy tek arnaıy mekemelerdiń mindeti emes ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, tabıǵı baılyqty saqtaý úshin turǵyndar men týrıster de jaýapkershilik tanytýy qajet.

— Erekshe qorǵalatyn aýmaqtar — sırek kezdesetin janýarlar men ósimdikterdiń tabıǵı ortasyn saqtap qalýdyń kepili. Eger ekojúıeniń tepe-teńdigi buzylsa, kóptegen ań-qus joıylyp ketýi múmkin. Sondyqtan tabıǵı ortanyń buzylýyna jol bermeý — basty mindet. Qoryq pen tabıǵı park — bizdiń ortaq baılyǵymyz. Ony saqtaý ár azamattyń jaýapkershiligine baılanysty. Tabıǵatqa barǵanda qoqys tastamaýǵa, ósimdikter men janýarlarǵa zııan keltirmeýge jáne belgilengen tártipti saqtaýǵa shaqyramyn, — deıdi ańtanýshy.

Buǵan deıin Qazaqstanda zańsyz ań aýlaǵandarǵa qansha aıyppul salynatyny týraly jazǵanbyz.