Malmen ólshengen ekonomıka: Qazaq handyǵynda salyq qalaı jınaldy
ALMATY. KAZINFORM — XV–XVIII ǵasyrlardaǵy Qazaq handyǵy — tek kóshpeli ómir saltymen emes, ózindik qarjy jáne salyq júıesimen de erekshelengen memleket.
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dotsenti Elmıra Teleýovanyń aıtýynsha, handyqtaǵy salyq júıesi kóshpeli mal sharýashylyǵy men jartylaı otyryqshy eginshilikke tikeleı beıimdelgen.
— Qazaq handyǵynda alym-salyq memleketti basqarý, han saraıyn jáne áskerdi qamtamasyz etý úshin jınaldy. Salyq tóleý barlyq qarapaıym halyq úshin mindetti boldy, — deıdi tarıhshy.
Zeket – han qazynasynyń negizgi tiregi
Elmıra Teleýovanyń sózinshe, kóshpeli qoǵamdaǵy basty baılyq — mal. Sondyqtan Qazaq handyǵyndaǵy negizgi salyq túri zeket boldy. Bul — mal basynan alynatyn alym.
— Zekettiń mólsheri naqty belgilengen: árbir qyryq maldyń biri (1/40) han qazynasyna ótkizilgen. XV–XVIII ǵasyrlarda zeket jınaý quqyǵy tek hannyń ózine tıesili bolǵan. Bul zeketti han bıliginiń basty qarjylyq tiregine aınaldyrdy, — deıdi ol.
Fazlallah ıbn Rýzbehan Isfahanı XVI ǵasyrda qazaq qoǵamynyń osy ereksheligin naqty atap ótken:
«Qazaqtardyń baılyǵy olardyń malynda. Sol sebepti hanǵa beriletin alym da mal esebimen jınalady. Árbir rý óz malynan belgili úlesti bıleýshige tapsyrady».
Soǵym men sybaǵa: dástúr me, mindet pe
Qazaq qoǵamynda soǵym men sybaǵa dástúrli uǵym retinde qabyldanǵanymen, is júzinde olar mindetti sıpatqa ıe bolǵan.
Soǵym — qys mezgiline arnap hanǵa nemese sultandarǵa beriletin mal. Kóbine iri qara nemese jylqy berilgen. Bul alym mindetkerlik retinde oryndalǵan.
Al sybaǵa — bıleýshi áýletke, sultandar men bılerge tıesili úles. Dástúrli sıpatta bolǵanymen, odan bas tartý múmkin emes edi.
— Sybaǵa men soǵym — jazylmaǵan zańǵa negizdelgenimen, qoǵamda mindetti alym retinde qabyldandy, — deıdi Elmıra Teleýova.
Úshir — eginshilikpen aınalysqan aımaqtardyń salyǵy
Qazaq handyǵy tolyq kóshpeli emes, jartylaı otyryqshy aımaqtardy da qamtydy. Syrdarııa boıy, Jetisý jáne ońtústik óńirlerde eginshilik damydy. Bul óńirlerde úshir salyǵy jınaldy.
— Úshirdiń mólsheri — jınalǵan ónimniń onnan biri (1/10). Bul salyq memlekettik qajettilikterge jumsaldy, — deıdi tarıhshy.
Jazba derekter ne deıdi
Ortaǵasyrlyq jazba derekter Qazaq handyǵynda turaqty salyq júıesi bolǵanyn dáleldeıdi. XV ǵasyrdaǵy «Tarıh-ı Rashıdı» eńbeginde hanǵa baǵynyshty halyqtyń beıbit kezde de, soǵys ýaqytynda da alym-salyq tólep otyrǵany jazylǵan.
— Deshti Qypshaqta otyrǵan jurt hanǵa baǵynyshty boldy. Olar soǵys kezinde de, beıbit kúnde de óz mindetterin oryndap, tıisti alymdaryn berip otyrdy, — delinedi derekte.
Al «Mıhman-name-ı Buhara» men «Tarıh-ı Rashıdı» eńbekterinde zeket pen alym-salyqtyń han bıliginiń negizgi tiregi bolǵany aıtylady.
«Qasqa jol» men «Jeti jarǵy»: zań jáne salyq
Tarıhshynyń aıtýyna qaraǵanda, Qasym hannyń «Qasqa jolynda» salyq týraly naqty derekter az saqtalǵanymen, bul zań qoǵamdyq qatynastar men ákimshilik bılikti rettegen. Salyq jınaý da osy quqyqtyq júıe aıasynda júzege asqan.
Al Táýke hannyń «Jeti jarǵysynda» salyqqa qatysty naqty ereje bekitilgen. Qarý asynǵan árbir er adam jylyna baılyǵynyń jıyrmadan birin (1/20) memleketke tóleýge tıis bolǵan.
— Bul salyq halyqtyń jıynyna qatysýshylarǵa qoıylǵan mindetteme boldy, onda ákimshilik, qylmystyq istermen qatar salyqtar men dinı kózqarastar da qarastyrylǵan. Salyq tóleý mindeti «Jeti jarǵy» negizindegi han keńesinde bekitilgen, biraq bul jalpy memlekettik qajettilikke arnalǵan mindetteme bolǵan, — deıdi Elmıra Teleýova.
Qazaq handyǵynyń salyq júıesi kóshpeli ómir saltyna tolyq beıimdeldi. Mal — baılyqtyń ólshemi, al salyq memlekettiń tiregi boldy. Zeket, soǵym, sybaǵa, úshir sııaqty alymdar han bıligin saqtap, ásker men basqarý júıesin qamtamasyz etti.
Ortaǵasyrlyq derekter men dala zańdary Qazaq handyǵynyń qarapaıym, biraq tıimdi qarjylyq júıesi bolǵanyn kórsetedi
Eske salaıyq, buǵan deıin ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Bereket Káribaev qazaqtardyń sharýashylyǵyn «taza kóshpeli mal sharýashylyǵy» dep kórsetý — tarıhı shyndyqty burmalaý ekenin aıtqan edi.