Maldyń semizdigi onyń saý ekenin bildirmeıdi — veterınar

Osy rette veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty Serik Kenjebaevpen sóılesip, mal ónimderiniń sapasyn qalaı ajyratýǵa bolatynyn jáne veterınarııalyq baqylaýdaǵy máselelerdi suradyq.

— Maldy tez semirtý úshin túrli preparattar men stımýlıatorlar qoldanylatyny jıi aıtylady. Mundaı tásil maldyń eti men sútine qanshalyqty áser etedi?

— Dári de, sol sııaqty jem-shóp te aǵzaǵa sińgennen keıin malǵa qýat berýi tıis. Keıbir preparat maldyń qýatyn tómendetip, sútin azaıtady. Onyń quramyndaǵy keıbir zattar aǵzaǵa tolyq sińbeı, bulshyqettiń arasynda qalyp qoıady. Sonyń saldarynan mal semiredi, biraq bul tabıǵı salmaq bolyp eseptelmeıdi. Sary maı, qazy, qoıdyń quıryq maıy sııaqty tabıǵı maılar aǵzaǵa sińip, energııa berýi kerek. Al keıbir stımýlıatordyń áserinen jınalǵan zattar maı sekildi kóringenimen, aǵzaǵa qajetti energetıkalyq qor bola almaıdy. Bul adamǵa qajet emes salmaq. Stımýlıatorlardy jaqsy nárse dep aıtýǵa bolmaıdy. Olar — belgili bir maǵynada dopıng. Qazir et pen maıdyń quramynda aǵzaǵa qajetsiz zattardyń kóbeıip ketý qaýpi bar.

— Mundaı preparattar qanshalyqty baqylaýda?

— Veterınarııalyq dúkenderde mundaı preparattardy keıde jasyryn nemese ataýyn ózgertip satatyn jaǵdaılar kezdesedi. Qazaqstanǵa qalaı jáne qandaı jolmen kelip jatqany da naqty baqylaýdy qajet etedi.

Qazaqstanda ósirilgen iri qara jáne jylqy etine sheteldikter qyzyǵýshylyq tanytady. Biraq ettiń sapasyna qoıylatyn talap óte joǵary. Sheteldik satyp alýshylar qazaqstandyq zerthananyń qorytyndysyna senbeı, ónimdi ózderinde qaıtadan tekseredi. Onyń ishinde kadmıı, mys, qorǵasyn, kobalt, vısmýt sekildi aýyr metaldardyń bar-joǵyn kóredi. Eger mundaı qajetsiz zattar anyqtalmasa, ettiń dámi de, aspazdyq sapasy da joǵary bolatynyn biledi. Mundaı et jaqsy týralady, adamǵa qýat beredi. Býaz maldyń ózi durys qorektense, tóli jaqsy ósedi.

— Malǵa beriletin jem-shóptiń qorytylýyna stımýlıatorlardyń áseri bar ma?

— Árıne. Qalypty jaǵdaıda jem-shópti qorytqan kezde onyń shamamen 75 paıyzy aǵzaǵa sińip, qýat beredi. Qalǵan bóligi qı-tezek, zár arqyly syrtqa shyǵady. Al keıbir stımýlıatorlar qoldanylǵan jaǵdaıda osy sińý kórsetkishin 90 paıyzǵa deıin arttyrýǵa bolady. Biraq bul syrt kózge jaqsy nátıje sııaqty kóringenimen, onyń keri áseri bar. Maldyń salmaǵy tez ósedi, alaıda ettiń dámi men tabıǵı quramy buzylady. Mundaı et uzaq saqtaýǵa jaramaýy múmkin, túsi men ıisi de ózgeredi. Maldy osyndaı tásilmen bordaqylap, keıin halyqqa satatyndardy tek qara basynyń paıdasyn oılaıtyn adamdar dep esepteımin.

— Endeshe, maldy soıý kezinde qandaı talaptar qatań saqtalýy kerek?

— Soıardan buryn maldy keminde bir kún tynyshtyqta ustaǵan durys. Jem-shóp bermeıdi, tek sý beredi. Birinshi kezekte onyń dene qyzýyn ólsheıdi. Kez kelgen aýrý temperatýrany kóterýi múmkin. Maldyń dene qyzýy qalypty kórsetkishten aspaýy kerek. Ettiń sapasy maldy qalaı baýyzdaǵanǵa da baılanysty. Mysaly, iri qaranyń denesinde birneshe lıtr qan bolady. Jaqsy baýyzdalǵan maldyń julynyn úzbeıdi, kúretamyryn ǵana kesedi. Sonda júrek denedegi qandy barynsha sarqyp aıdaıdy. Al aýrý nemese durys baýyzdalmaǵan maldyń qany tolyq aqpaıdy. Qan ettiń ishinde qalyp qoıady. Sondyqtan mundaı ettiń túsi qoıý, shıe tústes bolýy múmkin. Al saý maldyń eti alqyzyl bolady.

— Bazardan et satyp alatyn adam onyń balǵyn ekenin qalaı anyqtaı alady?

— Munyń birneshe qarapaıym belgisi bar. Birinshiden, balǵyn etke qaǵaz maılyq jabyspaıdy. Al sapasy tómen, ishinde sól qalǵan etke jabysyp qalýy múmkin. Ekinshiden, etti saýsaqpen basyp kórýge bolady. Balǵyn, tyǵyz ettiń oıylǵan jeri biraz ýaqyttan soń qaıta qalpyna keledi. Al sapasy nashar ette saýsaqtyń izi sol kúıi qalyp qoıady. Ettiń túsine de nazar aýdarý kerek. Túıeniń eti bozdaý, sıyrdyń eti qyzǵylt, jylqynyń eti shıe tústes bolady.

— Maldyń aýrý ekenin etten nemese ishki aǵzalarynan baıqaýǵa bola ma?

— Bazarda aldymen soıylǵan maldyń basy, odan keıin ókpe-baýyry, úshinshi kezekte eti turýy kerek. Bul jaı ǵana tártip emes. Maldyń basyndaǵy bezder arqyly onyń densaýlyǵyna qatysty kóptegen belgini anyqtaýǵa bolady. Bastyń ishinde 12 jup bez bar. Mal qandaı da bir aýrýǵa shaldyqsa, sol bezder qyzaryp, isinip, qantalap, ózgerýi múmkin. Sondyqtan basty etten bólek qoıyp, onyń jaǵdaıyn kórsetý mańyzdy. Mysaly, týberkýlezben aýyrǵan maldyń bezderi ózgerip, irińdi oshaqtar paıda bolýy múmkin. Qabyrǵanyń ishki jaǵynan da tarynyń dánindeı maıda iriń oshaqtaryn kórýge bolady. Keıde muny satýshy qyryp alyp, marganetspen jýyp, bildirtpeı qoıatyn jaǵdaılar kezdesedi.

— Týberkýlezben aýyrǵan mal mindetti túrde aryq bolady degen túsinik durys pa?

— Joq, bul — jańsaq pikir. Týberkýlezben aýyrǵan maldyń ishinde semizi de kezdesedi. Sondyqtan maldyń saý ekenin aryq nemese semiz ekenine qarap bile almaısyz. Aýrý maldyń eti adam densaýlyǵyna qaýip tóndirýi múmkin. Sondyqtan kúmándi jaǵdaıda veterınarııalyq saraptama mindetti túrde júrgizilýi kerek. Aýrý maldyń eti aınalymǵa jiberilmeı, tıisti tártippen joıylýy qajet.

— Qasaphanalarda veterınarııalyq baqylaý qalaı júrgizilýi kerek dep oılaısyz?

— Eń basty máseleniń biri — veterınar dáriger qasaphana basshysyna táýeldi bolmaýy kerek. Ol táýelsiz maman bolǵany jón. Óıtkeni qasaphana basshylyǵyna baǵynyshty bolsa, soǵan jaltaqtaýmen anyqtalǵan kemshilikti ashyq kórsete almaýy múmkin. Qazir keıbir mal soıý pýnktterindegi veterınarııalyq jýrnaldar tap-taza. Soıylǵan maldyń barlyǵy saý dep kórsetiledi. Biraq is júzinde aýrý nemese jaraqattanǵan mal kezdesýi múmkin. Mal soıý pýnktinde urylǵan, soǵylǵan, irińdegen, jaralanǵan bólikter, ókpe-baýyrdaǵy jaramsyz aǵzalar mindetti túrde alynyp tastalýy kerek. Olardy zalalsyzdandyrýǵa arnalǵan quraldar bolýy tıis. Eger qan tamǵan jer durys tazalanbasa, tyshqan, qumyrsqa, shybyn-shirkeı kóbeıedi. Bul sanıtarııalyq talaptyń saqtalmaǵanyn kórsetedi.

— Bul jerde veterınarııalyq jáne sanıtarııalyq baqylaýdyń ózara baılanysy qanshalyqty mańyzdy?

— Kóptegen aýrý maýsymdyq sıpatta bolady. Qysta azaıyp, jazda kóbeıedi degendeı. Sondyqtan baqylaýdy jylyna bir ret júrgiziletin tekserýmen shekteýge bolmaıdy. Oblysta mal dárigerlik qyzmetti áli de jetildirý qajet. Mal soıý pýnktteri men veterınarııalyq baqylaýdyń baılanysy nashar. Veterınar dáriger qasaphana basshysyna baǵynbaıtyn júıe qalyptassa, maman kemshilikti erkin kórsetip, tıisti shara qoldana alar edi.

— Shujyq ónimderiniń sapasyna qanshalyqty senýge bolady?

— Shujyqtyń qandaı maldyń etinen, qandaı tehnologııamen daıyndalǵanyn, maldyń qashan soıylǵanyn, ónimniń kim tarapynan tasymaldanyp, qalaı saqtalǵanyn tutynýshy bile bermeıdi. Satylatyn jerden sertıfıkat surasańyz, keıde ondaı qujattyń joq ekenine kóz jetkizesiz.

Shujyqtyń birneshe túri bar. Ókpe-baýyrdan jasalatyn, sapasy tómen etti qaınatý arqyly ázirlenetin, jartylaı ystalǵan, ystalǵan jáne shıkileı ystalǵan túrleri kezdesedi. Sapasy jaǵynan sońǵy eki túriniń artyqshylyǵy bar. Ózim ónimniń qalaı daıyndalatynyn kórgennen keıin ony aýzyma alǵan emespin. Óıtkeni shıkizattyń sapasyn, tehnologııasyn, saqtalýyn bilmeı turyp, oǵan tolyq kepildik berý qıyn.

— Muzdatylǵan et týraly ne aıtasyz?

— Muzdatylǵan kezde ettiń aqýyzy men maıynyń qurylymy ózgerip, bir-birinen ajyraýy múmkin. Sonyń saldarynan tabıǵı qasıeti tómendeıdi. Sondyqtan jańa soıylǵan jáne durys saqtalǵan ettiń sapasy joǵary. Shet elden ákelingen taýyq etinde de sapaǵa qatysty másele bolýy múmkin. Mysaly, keıbir muzdatylǵan taýyqty qaınatqannan keıin súıeginiń qaraıyp ketkenin kórýge bolady. Al úı jaǵdaıynda soıylǵan jas taýyqtyń súıegi bulaı ózgermeıdi.

— Sút ónimderiniń sapasyna toqtalsaq. Tabıǵı súttiń ereksheligi nede?

— Eshki, sıyr, bıe, ingen, arýana sútiniń árqaısysynyń ózindik qasıeti bar. Qazaqta «ýyzynda jarymaǵan» degen sóz beker aıtylmaǵan. Ýyzdyń quramynda ımmýnıtet qalyptastyrýǵa qatysatyn mańyzdy zattar bar. Mal da, adam da dúnıege kelgennen keıin alǵashqy qoreginen qajetti qýat alady. Ýyz birneshe kún saqtalyp, keıin birtindep kádimgi sútke aınalady. Mysaly, buzaý enesin kúnine birneshe ret emedi. Ýyzyna durys jarymaǵan tól álsiz bolyp, salmaq qosýy qıyndaıdy, aýrýshań bolady.

— Al sıyr sútiniń qaýipsizdigine qatysty qandaı talap bar?

— Sıyrdy kúnine eki ret tolyq, ıaǵnı sarqyp saýý kerek. Jelininde qaldyq sút qalsa, ol ashyp, bakterııalar paıda bolady. Al bul mastıtke ákelýi múmkin. Sútti taza, emaldanǵan ydysta saqtaǵan durys. Jańa saýylǵan súttiń qunarlylyǵyna eshteńe jetpeıdi. Pakettegi súttiń nege uzaq ýaqyt buzylmaıtynyn oılanyp kórdińiz be? Ónimniń tehnologııasyna baılanysty onyń quramyna ártúrli qospa qosylýy múmkin. Sondyqtan tutynýshy qaptamadaǵy quramyn mindetti túrde oqyǵany jón.

— Qaımaq sııaqty ónimderdiń tabıǵılyǵyn qalaı ajyratýǵa bolady?

— Keıbir qaımaqqa krahmal, joǵary surypty un sekildi qospalar qosylady. Mundaı ónimniń qurylymy qamyrǵa uqsap, sozylyp turýy múmkin. Iiskegen kezde unnyń ıisi seziledi. Qalypty daıyndalǵan qaımaqtyń betinde az ǵana kópirshik bolady. Al un qosylǵanda kópirshik sany aıtarlyqtaı kóbeıedi. Keıde satýshy tutynýshy jaqyndaǵan kezde qaımaqty aralastyryp, kópirshikti basyp qoıady. Buǵan satyp alýshylardyń kóbi mán bere bermeıdi. Sondyqtan ónimniń quramyn surap, sertıfıkatyn talap etýge bolady. Tutynýshy satýshydan ónimniń sapasyn rastaıtyn qujattardy suraýǵa quqyly.

— Jalpy, bazardaǵy mal ónimderine veterınarııalyq saraptama qalaı júrgizedi?

— Ár bazarda veterınarııalyq zerthana bolýy kerek. Mal sharýashylyǵy ónimderi kún saıyn tańerteń tekserýden ótkiziledi. Ár ónimniń jaramdylyq merzimi men saqtalý temperatýrasy ártúrli. Sondyqtan et, sút, qaımaq jáne basqa ónimderdiń barlyǵy belgilengen talap boıynsha saqtalýy qajet. Bul jerde zerthananyń jumysy ǵana emes, satýshynyń da jaýapkershiligi mańyzdy.

— Veterınar dárigerlerge tán qandaı máseleler ózekti?

— Sońǵy jyldary veterınar dárigerlerdiń jalaqysy birtindep kóterilip keledi. Aýyldarda veterınarııalyq stantsııalar jumys istep tur. Mamandar kólikpen qamtamasyz etildi. Biraq olardyń júktemesi óte kóp. Aýdanda veterınarııalyq bólim bar, onda tórt-bes adam otyrady. Shyn máninde solar aýyldaǵy veterınar dárigerlerdiń jumysyn jeńildetip, jaǵdaıyn jasaýy kerek. Mysaly, veterınar dáriger aýyl-aımaqty aralap, aıdaladaǵy malshynyń úıine barady. Buryn aýyldan otyz shaqyrymdaı alysqa jolǵa shyqsa, dalalyq koeffıtsıent tólenetin. Ol issapar shyǵyny retinde qarastyrylatyn. Qazir osy máselelerdiń keıbiri sheshimin tappaı otyr. Tipti aq halat kımegeni úshin veterınarlarǵa aıyppul salynǵan jaǵdaılar boldy. Sol aq halat arada bir saǵat ótpeı-aq maldyń arasynda kirleıdi. Onyń ornyna talapqa saı basqa arnaıy kıim qarastyrýǵa bolady dep oılaımyn.

— Salaǵa kadr máselesi de áser etip otyr ma?

— Áser etedi. Keıbir aýyldarda veterınar bolyp júrgen adamnyń negizgi mamandyǵy múlde basqa bolýy múmkin. Soǵan qaramastan oǵan mal tuqymyn asyldandyrý, qoldan uryqtandyrý sııaqty jaýapty jumystar júkteledi. Mal tuqymyn asyldandyrý men qoldan uryqtandyrýǵa jyl saıyn qomaqty qarajat bólinedi. Biraq bul jumysty kásibı mamandar atqarýy kerek. Mysaly, Qyzylorda oblysynda 100 analyqtan shamamen 43-44 tól alynsa, Qostanaıda bul kórsetkish — 72, Kókshetaýda 74-ke jýyq. Osy aıyrmashylyqtyń ózi bólingen qarjy men atqarylǵan jumystyń tıimdiligin qaıta qaraý qajettigin kórsetedi.

— Áńgimemizdiń qorytaıyq, tutynýshyǵa qandaı keńes berer edińiz?

— Eń aldymen, mal ónimderin senimdi jerden satyp alý kerek. Ettiń túsine, ıisine, tyǵyzdyǵyna, sóliniń kóptigine nazar aýdaryńyz. Ónimniń sertıfıkatyn, tańbalanýyn jáne jaramdylyq merzimin teksergen jón. Al veterınarııalyq baqylaýǵa kelsek, bul júıe táýelsiz, ashyq ári turaqty jumys isteýi kerek. Veterınar dáriger — tek qaǵaz toltyryp otyratyn emes, halyqtyń qaýipsiz azyq-túlik tutynýyna jaýapty negizgi mamandardyń biri.

Eske salaıyq, 2026-2027 jyldary respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen elimizde veterınarııalyq ınfraqurylymnyń taǵy 2 399 nysanyn qurý josparlanyp otyr.