Mal baqqan nege baıymaıdy
QYZYLORDA. KAZINFORM — Qazaq aýyldarynyń kópshiliginde baıaǵydaı qoı qozdap, bota bozdap, qorada shý bolyp jatatyn kórinis kózden bal-bul ushty. Turǵyndar tańerteń tórt túligin óriske aıdap, keshke ony shańy burqyraǵan kóshede kútip alatyn. Aýyl sonysymen qyzyq edi. Maldy baǵýǵa da, ony ósirýge de qazir qulshynys joqtyń qasy. Túbin qazsań, túrli syltaý tabylady.
Qaryzdan qaryzǵa
Qyzylorda oblystyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń 1 mamyr kúngi málimetine súıensek, óńirde 398,1 myń múıizdi iri qara, 746,2 myń qoı men eshki, 288,8 myń jylqy, 67,2 myń túıe tirkelgen. Azyn-aýlaq maldy talǵajaý etken aǵaıyndy bylaı qoıǵanda, otar qoı, tabyn sıyr, úıir jylqy ustaıtyn sharýashylyqtardyń qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq bolyp otyrǵany shamaly.
Qazaqstan Fermerler qaýymdastyǵy Qyzylorda oblystyq fılıalynyń tóraǵasy, «Syr syıy» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy Nurlan Bımanov jıyrma jyldan beri mal sharýashylyǵymen aınalysyp keledi.
— Kóbi mal ustaǵan adam birden baıyp ketedi dep oılaıdy. Qate túsinik. Ol úshin aınalymda qomaqty qarajat bolýy kerek. Kásip bastaǵanymda nesıe alǵan edim. Alaıda, 2020 jyldyń sońyna taman oılamaǵan jerden 98 bas sıyrymdy jut jalmap tyndy. Nesıeni tóleı almaı qaldym, qatty qınalǵandyqtan talaı jaýapty mekemege baryp, janaıqaıymdy jetkizdim. Sózim dáleldi bolý úshin veterınarlyq stantsııadan anyqtama kerek eken. Alaıda ondaǵylar «bul másele kórsetkishke teris áser etedi, oblysqa maldy kirgize de, syrtqa shyǵara da almaı qalamyz, sizdiń kesirińizden búkil sharýa shýlap ketedi» dep ýáj aıtty. Eshkimge zııanymdy tıgizbes úshin nesıeni áreń degende ózim tólep qutyldym. Sharýashylyq jumysyn aıaqqa turǵyzý maqsatynda byltyr bankten taǵy qyrýar qaryz aldym. Odan qutylý úshin biz qaıtemiz? Mal týǵan boıda tólin baspaq nemese jabaǵy kúıinde, jetpegen jerin aryqtaý, kárileý maldy satyp toltyramyz. Kári mal satsaq, bir-eki bas urǵashysyn alyp qalamyz. Mal basyn osylaı ustaýdan basqa amal joq. Maldyń basyn kóbeıtýden buryn saqtaı alsaq ta sol paıda dep esepteımiz, — dedi Nurlan Bımanov.
Malshy joq, jaıylym tapshy
Óńirdegi irili-usaqty sharýashylyqtardyń bas aýrýy — malshy tapshylyǵy. Óıtkeni en dalada mal baǵýǵa eshkim qulyqty emes. Ásirese, jastar atakásiptiń azabynan qashady.
— Búgingi kúni mal ustap otyrǵan adamdardyń jasy alpystan asyp, jetpiske taıady. Obrazdy túrde olarda júz sıyr bar desek, buǵan jetý úshin sharýa otyz jyl ýaqytyn sarp etti. Sanaly ómiri maldyń sońynda júrýmen ótti. Endi oǵan artyq eshteńeniń keregi joq. Bala-shaǵasyn asyraýǵa jetse boldy, ári qaraı damytýǵa nıet joq, qaıraty qaıtqan. Balalary ákesiniń qandaı aýyrtpalyqqa tótep bergenin kórip óskendikten onyń jolyn jalǵaıdy dep aıta almaımyn. Sondyqtan mundaı azamattardyń tájirıbesin paıdalanýǵa memleket múddeli bolýy kerek, — dedi ekonomıst Erulan Ómirserikov.
Fermerler qaýymdastyǵy fılıalynyń basshysy aıtqandaı, mal baǵý úshin otbasyly adamdy tabý qıynnyń qıyny. Alyp-ushyp kelgen boıdaq jigitterdiń ózi kópke shydamaıtyn kórinedi. Áleýmettik jaǵdaıdyń jasalmaǵanynan bólek ınternet tartpaıtyn jerde eshkim turǵysy kelmeıdi eken.
Mal sharýashylyǵynyń aıaǵyna tusaý salyp otyrǵan taǵy bir másele — eldi mekenderdegi jaıylymnyń jetkiliksizdigi. Atakásipti uzaq jyl Jalaǵash aýdanynda dóńgeletken Nurlan Bımanov jer qunarynan aıyrylǵasyn sharýashylyqty irgedegi Syrdarııa aýdanynyń Asqar Toqmaǵambetov aýylyna kóshirýge májbúr bolypty.
— Aýylda kúrish egip jatyr, syrtyn qalyń etip qorshap qoıǵan. Mal jaıatyn jer joqtyń qasy. Ózim biletin Jalaǵash, Syrdarııa aýdandaryndaǵy máseleni aıtaıyn. Padaǵa shyǵý úshin aýyldan berisi 15 shaqyrym qashyqtyqqa deıin júrý kerek. Óıtkeni oǵan deıin kúrishtikten bosamaıdy. Endi esepteńiz, tańǵy saǵat 7-den bastap qoradan shyqqan qoı-sıyryńyz óriske saǵat 11-de, ıaǵnı túske jaqyn jetedi. Joldan sharshap jetken mal endi jaıyla bergende baqtashy ony keri qaıyrýǵa májbúr. Osy sebepti onyń jegeni boıyna juqpaıdy. Eger eldi mekennen 1-1,5 shaqyrym jerde jaıylyp júrse, maldyń jaǵdaıy jaqsy bolyp, basy da kóbeıer edi, — dedi ol.
Aýyldyń jaıyn jaqsy biletin Erulan Ómirserikov jaıylym máselesin jeke kásipker emes, aýyl ákimi retteýi tıis dep esepteıdi.
— 30-40 myń qoıy bar aýylda ferma jyl on eki aı jumys isteýi úshin kem degende 2,5 mlrd teńge kerek. Bul — Úkimet úshin bolmashy aqsha. Esesine qoı sharýashylyǵyna 120 adam jumysqa tartylady. Oǵan kem degende 30-40 shaqty tehnıka kerek. Qoı tóldep, mal basy eselenedi. Qoń jınaǵan maldy ótkizip, júıeli jumys isteý úshin aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvi úlgisin qoldaımyn. Jaıylymdyq jerdi jeke menshikten alyp, aýyl ákiminiń quzyryna ótkizý kerek. Óıtkeni sharýashylyq ıesi ózi satyp alǵan jerge basqa bireýdiń malyn kirgizbeıdi. Al jer demalýy kerek. Qyzylordanyń geografııalyq jaǵdaıynda sharýalar kóship-qonyp otyrmasa bolmaıdy, — dedi ol.
Barymtaǵa toqtam bolmaı tur
Eńbekshi aýyldyq okrýgi — mal basynyń kóptigi jóninen Shıeli aýdandaǵy aldyńǵy qatardaǵy eldi meken.
— Aýylda mal jaıylymy jáne pada máselesi tolyq sheshilgen. Baqtashy retinde eki turǵyn qoǵamdyq jumysqa tartylǵan. Olar kúndelikti 350-den artyq iri qarany kezekpen baǵady. Árqaısysy 250 myń teńge jalaqy alady. Ókinishtisi mal urlyǵy azaımaı tur. Onyń kóbi — padadan tys, ıaǵnı ózderi óriske jiberetin adamdardyń maly, — dedi aýyl ákimi Eldos Júsip.
Onyń aıtýynsha, barymtashylar byltyr kúzden beri shamamen 25 maldy qoldy qylǵan. Mal urlyǵyna oblys boıynsha tosqaýyl bolmaı turǵanyn tártip saqshylary da moıyndap otyr.
— Qylmystyń tirkelý kórsetkishi ótken jylǵymen qaraılas. Bıyl 8 qylmyskerden quralǵan 2 top quryqtaldy. Mal urlyǵy aýdandarda jıi tirkelgen. Qylmyskerler aram pıǵylyn kóbine dalada qaraýsyz júrgen túlikti aıdap nemese soıyp áketý shemasy boıynsha júzege asyrady. Al qylmysty jasaıtyndardyń ishinde jumyssyzdardyń salmaǵy basym, — dedi oblystyq polıtsııa departamenti bastyǵynyń orynbasary Ermahan Ábdiramanov.
Polıtsııanyń málimetinshe, 137 aýyldyq okrýgtiń 60-da nemese 43,7 paıyzynda ǵana pada uıymdastyrylyp, baqtashymen qamtylǵan.
Qyzylorda qalasyndaǵy 8 aýyldyq okrýgtiń 1-de, Shıelide 22 eldi mekenniń 4-de, Jańaqorǵanda 25 aýyldyń 4-de, Qarmaqshyda 11 aýyldyń 2-de ǵana másele sheshimin tapqan. Jalaǵash aýdanynda 15 aýyldyq okrýg bola tura birde-bireýinde pada uıymdastyrylmaǵan.
— Mal urlyǵynyń aldyn alý maqsatynda belgilenbegen oryndarda qaraýsyz júrgen mal ıelerine qatysty ákimshilik kodekstiń 408-baby boıynsha 427 ákimshilik (2025 jyly 4 aıda — 283) shara kórilgen. Veterınarııa qyzmetkerlerimen birlesip atqarǵan reıdtik is-sharalar nátıjesinde kodekstiń 406-baby boıynsha 162 ákimshilik quqyqbuzýshylyq anyqtaldy, — dedi departament ókili.
«Memleketten qaıran joq»
Kazinform tilshisi oblystyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynan mal sharýashylyǵyna memleketten qandaı kómek baryn surap bildi.
— Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2019 jylǵy 15 naýryzdaǵy asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýdy, mal sharýashylyǵynyń ónimdiligin jáne ónim sapasyn arttyrýdy sýbsıdııalaý týraly № 108 qaǵıdasyna sáıkes memleket tarapynan qoldaý kórsetilip keledi. Shopandarǵa memlekettik qoldaý maqsatynda otandyq asyl tuqymdy qoı satyp alǵanǵa 1 basyna 26 myń teńge, bordaqylaý alańdaryna ótkizilgen ár erkek toqty úshin 3 myń teńgeden, asyl tuqymdy qoı tólin ósirýge ketken shyǵynnyń qunyn arzandatý úshin 1 basyna 4 myń teńge sýbsıdııa normatıvi bekitilgen, — delingen resmı jaýapta.
Buǵan deıin biz Qazaqstanda 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan Mal sharýashylyǵyn damytý jónindegi keshendi jospar ázirlenip jatqanyn, onda mal sharýashylyǵy salasynda eńbek etip júrgen malshylar men shopandardyń zeınet jasyn tómendetý, jastardy aýylda ustap qalý jáne turǵyn úı máselesin sheshý kózdelgenin jazǵan edik.
