Maksım Rojın: Qazaqstan saıasatynyń ereksheligi – Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyqty naqty praktıkalyq nátıjelerge baǵyttaý

Memleket basshysy qaýipsizdik keńesteri hatshylarynyń turaqty kezdesýlerin jalǵastyrý, óńirlik qaýipsizdik jónindegi qabyldanǵan qujattardy naqty iske asyrý, jasandy ıntellekt salasynda seriktestik ornatý jáne transshekaralyq sý resýrstaryn basqarýdyń jańa tásilderin ázirleý qajettigine nazar aýdardy. Sonymen qatar Ortalyq Azııa men Ázerbaıjan arasyndaǵy baılanystardy ekonomıka men kólik salalarymen shektemeı, tehnologııa, sý qaýipsizdigi jáne aqparattyq keńistik baǵyttarynda damytý usynyldy.

Bul bastamalardyń óńirlik saıasat úshin mańyzyn Quryltaı depýtaty Maksım Rojın taldap, Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik arhıtektýrasynyń ózgerýi, ınstıtýtsıonaldyq tetikterdiń kúsheıýi jáne qabyldanǵan sheshimderdi naqty nátıjelerge baǵyttaý máseleleri jóninde pikir bildirdi.

— Qasym-Jomart Toqaev jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda Ortalyq Azııadaǵy beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaýdy negizgi mindetterdiń biri dep atady. Búgingi jaǵdaıda aımaq elderiniń qaýipsizdik salasyndaǵy ózara is-qımyly qandaı jańa deńgeıge kóterilýi qajet dep oılaısyz?

— Ortalyq Azııa elderiniń qaýipsizdik salasyndaǵy ózara is-qımyly aqparat almasý men konsýltatsııalar deńgeıinen naqty úılestirilgen, preventıvti qaýipsizdik júıesine kóterilý qajettiligi seziledi.

Osy oraıda eń mańyzdy másele — Prezıdenttiń bul ustanymy búgin ǵana paıda bolǵan joq. Eger Qasym-Jomart Toqaevtyń osy formattaǵy sońǵy kezdesýlerdegi sózderine qarasaq, qaýipsizdik taqyryby turaqty túrde kóterilip keledi. 2025 jylǵy Tashkent kezdesýinde Prezıdent terrorızm, dinı ekstremızm, esirtki tasymaly jáne transulttyq qylmysqa qarsy kúresti atap ótip, bul máselelermen qaýipsizdik keńesteri hatshylary deńgeıinde jumys isteý qajettigin aıtqan bolatyn.

Al qazirgi jaǵdaıda qaýipterdiń sıpaty ózgerip keledi. Búginde terrorızm, esirtki bıznesi, zańsyz qarý-jaraq pen adam saýdasy, zańsyz kóshi-qon jáne uıymdasqan qylmys sııaqty dástúrli qaýipterge tsıfrlyq tehnologııalardy qylmystyq maqsatta paıdalaný qaýpi qosyldy.

Sondyqtan kelesi deńgeıdegi yntymaqtastyq qaýiptiń saldarymen ǵana kúresýge emes, ony aldyn ala anyqtaýǵa baǵyttalýy tıis. Bul úshin ortaq táýekelderdi baǵalaý, aqparat almasý, birlesken oqý-jattyǵýlar jáne daǵdarys jaǵdaıynda jedel úılestirý tetikterin damytý qajet.

Menińshe, jalpy logıka bylaı kórinedi: biz qaýipterdi anyqtaý jáne qaýipsizdik mehanızmderin kúsheıtý deńgeıinen búginde sol mehanızmderdi naqty praktıkalyq quraldarǵa aınaldyrý jaǵdaıyndamyz.

— Prezıdent terrorızm, esirtki bıznesi, zańsyz qarý aınalymy jáne uıymdasqan qylmyspen qatar tsıfrlyq tehnologııalardyń qylmystyq maqsatta qoldanylý qaýpine erekshe nazar aýdardy. Qazaqstan kóterip otyrǵan osy másele aımaqtyq qaýipsizdik kún tártibin qanshalyqty ózgertedi?

— Bul másele óńirlik qaýipsizdik kún tártibin aıtarlyqtaı ózgertedi. Sebebi tsıfrlyq tehnologııalar endi qaýipsizdiktiń jeke bir baǵyty emes, dástúrli qaýipterdiń barlyǵyna áser etetin jańa faktorǵa aınalyp otyr.

Munda da Prezıdenttiń ustanymynyń evolıýtsııasyn kórýge bolady. 2025 jylǵy Tashkent kezdesýinde qaýipsizdik kún tártibinde terrorızm, ekstremızm, esirtki tasymaly jáne transulttyq qylmys sııaqty dástúrli qaýipter basym bolsa, qazir Prezıdent osy qatarǵa tsıfrlyq tehnologııalardyń qylmystyq maqsatta qoldanylýyn naqty qosyp otyr.

Bul óte mańyzdy ózgeris. Óıtkeni qylmystyq toptar men terrorıstik uıymdar tehnologııany kommýnıkatsııa, qarjylandyrý, úgit-nasıhat jáne óz qyzmetin uıymdastyrý úshin paıdalanýy múmkin.

Sondyqtan Qazaqstan bul jerde tek qaýip týraly aıtyp otyrǵan joq. Prezıdent Ortalyq Azııa elderiniń jasandy ıntellekt salasyndaǵy seriktestigin qurýdy, ǵylymı ortalyqtar, ýnıversıtetter men tehnologııalyq kompanııalar arasynda aqparat jáne tájirıbe almasýdy usyndy. Sonymen qatar jasandy ıntellektini jaýapkershilikpen qoldaný týraly óńirlik deklaratsııa ázirleý usynyldy.

ıAǵnı Qazaqstannyń tásili — jańa tehnologııa paıda bolǵannan keıin oǵan beıimdelý emes, onyń qaýipsiz qoldanylýynyń ortaq qaǵıdalaryn aldyn ala qalyptastyrý.

Menińshe, bolashaqta kıberqaýipsizdik, jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq qylmyspen kúres dástúrli qaýipsizdik máselelerimen teń dárejede qaralýy tıis.

— Qazaqstannyń Pákistan porttaryna shyǵýyn qamtamasyz etetin eki iri joba – Túrikmenstan arqyly «Týrgýndı–Gerat» baǵyty jáne Ózbekstan arqyly «Mazarı-Sharıf» baǵyty qarastyrylyp otyr. Osy jobalardyń negizgi erekshelikteri qandaı?

— Bul Qazaqstannyń Pákistan porttaryna shyǵýyn ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan birtutas strategııanyń birin-biri tolyqtyratyn eki tarmaǵy.

Batys baǵyt qazir naqty pysyqtalǵan. Qazaqstan 2025 jyly Týrgýndı–Gerat–Kandagar–Spın-Boldak jelisine qatysý nıetin resmı bekitti. Týrgýndı–Gerat ýchaskesiniń uzyndyǵy 173 shaqyrym, ony iske asyrýǵa 500 mln dollar ınvestıtsııa qarastyrylyp otyr. Sonymen qatar Geratta logıstıkalyq ortalyq qurý jospary bar.

Shyǵys baǵyt ta birtindep qalyptasyp keledi. 2025 jyly Ózbekstan usynǵan jobanyń trassasy ózgertildi. Al 2026 jylǵy 30 qyrkúıekte Qazaqstan, Ózbekstan jáne Birikken Arab Ámirlikteri osy baǵytty birlesip zerdeleý týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Onyń bir bóligi qazirdiń ózinde jumys istep tur.

Bul baǵyttardy damytý úshin naqty júk bazasy da qalyptasyp otyr. 2026 jyldyń qańtar–shilde aılarynda Qazaqstannyń Aýǵanstanǵa eksportynyń negizgi baǵyttarynyń qatarynda astyq pen un ónimderi boldy. Sondyqtan Memleket basshysy usynyp otyrǵan ońtústik kólik baǵyttaryn damytý bastamasy Qazaqstannyń saýda jáne tranzıt geografııasyn keńeıtýge jańa múmkindik beredi. Eki baǵytty qatar damytý tasymal baǵyttaryn ártaraptandyryp, Qazaqstannyń Pákistan porttaryna shyǵý múmkindigin keńeıtedi.

Sonymen qatar baǵyttardy tolyqqandy iske qosý úshin temirjol ınfraqurylymynyń tehnıkalyq erekshelikterin eskerý mańyzdy. Qazaqstandaǵy temirjol koleıasynyń eni 1520 mm bolsa, Pákistanda bul kórsetkish 1676 mm. Osyǵan baılanysty temirjol ınfraqurylymymen qatar termınaldardy, keden rásimderin jáne tarıftik tetikterdi de qatar pysyqtaý mańyzdy.

Menińshe, Qazaqstan úshin eki baǵytty da qatar damytý tıimdi. Batys baǵyttaǵy naqty jobalardy iske asyrýmen birge shyǵys jobasyna da parallel qatysý elimizdiń ońtústik kólik baǵdarlaryn keńeıtýge múmkindik beredi. Bul Qazaqstannyń Pákistan porttaryna shyǵý múmkindigin keńeıtip, Ońtústik Azııa naryqtaryna baǵyttalǵan jańa saýda-logıstıkalyq baılanystardy damytýǵa negiz bolady.

— Memleket basshysy Ortalyq Azııa memleketteri qaýipsizdik keńesteri hatshylarynyń turaqty kezdesýleriniń mańyzyn atap ótip, buǵan deıin qabyldanǵan óńirlik qaýipsizdik qujattaryn naqty iske asyrý qajettigin aıtty. Qazaqstannyń osyndaı ınstıtýtsıonaldyq tetikterdi kúsheıtýge baǵyttalǵan ustanymyn qalaı baǵalaısyz?

— Men bul ustanymdy óte pragmatıkalyq ári logıkalyq qadam dep baǵalaımyn.

Eger Prezıdenttiń sońǵy kezdesýlerdegi usynystaryn salystyratyn bolsaq, ınstıtýtsıonaldyq tetikterdi kúsheıtý ıdeıasy da birtindep damyp kele jatqanyn kórýge bolady. 2025 jylǵy Tashkent kezdesýinde Prezıdent Konsýltatıvtik kezdesýler formatyn ınstıtýtsıonaldyq turǵydan nyǵaıtýdy, Ulttyq úılestirýshiler keńesiniń rólin kúsheıtýdi jáne sarapshylyq deńgeıdegi tetikterdi óńirlik ózara is-qımyl júıesine engizýdi usynǵan bolatyn.

2026 jylǵy Cholpon-Ata kezdesýinde bul baǵyttyń kelesi kezeńi kórindi. Prezıdent buryn qabyldanǵan Dostyq týraly shartty naqty iske asyrý úshin is-sharalar josparyn ázirleýdi, ıaǵnı saıası ýaǵdalastyqtardy praktıkalyq qadamdarǵa aınaldyrýdy usyndy.

Al búgingi kezdesýde osy logıka qaýipsizdik salasynda jalǵasyn taýyp otyr. Prezıdent qaýipsizdik keńesteri hatshylarynyń turaqty kezdesýleriniń mańyzyn atap ótip, Tashkentte qabyldanǵan Aımaqtyq qaýipsizdik jáne turaqtylyq tujyrymdamasy men qaýipsizdik táýekelderiniń aldyn alý jónindegi sharalardy barlyq taraptyń oryndaýy mańyzdy ekenin aıtty.

Sondyqtan menińshe, Qazaqstannyń ustanymy ınstıtýttar men usynystar sanyn kóbeıtýge emes, qabyldanǵan sheshimderdiń oryndalýyn qamtamasyz etetin tetikterdi odan ári jetildirýge negizdeledi.

Memleketter basshylary deńgeıinde saıası sheshimder qabyldansa, úılestirýshiler, qaýipsizdik keńesteri hatshylary jáne sarapshylyq ınstıtýttar sol sheshimderdi iske asyrýǵa qajetti jumysty qamtamasyz etýi tıis.

— Toqaev Ortalyq Azııa men Ázerbaıjan arasyndaǵy yntymaqtastyqty ekonomıka men kólikten bólek, jasandy ıntellekt, sý qaýipsizdigi jáne ortaq aqparattyq keńistik baǵyttarynda da damytýdy usyndy. Bul bastamalar Qazaqstannyń óńirlik saıasatyndaǵy qandaı ózgeristerdi kórsetedi?

— Menińshe, bul Qazaqstannyń óńirlik saıasatynda ekonomıkalyq ıntegratsııa sheńberinen shyǵyp, kópsalaly óńirlik ózara is-qımyl modeline kóshý úderisi júrip jatqanyn kórsetedi.

Bul ózgeris birden paıda bolǵan joq. 2025 jylǵy Tashkent kezdesýinde Prezıdenttiń negizgi usynystarynyń qatarynda saýda, kólik, sırek metaldar, jasandy ıntellekt, sý, týrızm jáne óńirlik ınstıtýttardy damytý máseleleri boldy.

2026 jylǵy Cholpon-Ata kezdesýinde Prezıdent osy úderistiń saıası ólshemine toqtaldy. Ol Ázerbaıjannyń tolyqqandy qatysýy formattyń jańa kezeńin ashatynyn jáne Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkaz arasyndaǵy saıası, ınvestıtsııalyq, energetıkalyq jáne kólik baılanystaryn keńeıtýge múmkindik beretinin atap ótti.

Al qazirgi kezdesýde bul baǵyt odan ári keńeıip otyr. Mysaly, Prezıdent transshekaralyq sý resýrstaryn basqarýdyń jańa tásilderin ázirleýdi jáne Ortalyq Azııanyń sý paıdalaný máseleleri jónindegi negizdemelik konventsııasyn qabyldaýdy usyndy. Sonymen qatar jasandy ıntellekt salasynda Ortalyq Azııa seriktestigin qurý bastamasy kóterildi.

Gýmanıtarlyq salada biryńǵaı aqparattyq keńistik qalyptastyrý, aımaqtyq telearna qurý, sondaı-aq mádenı, ǵylymı, sporttyq jáne týrıstik is-sharalardyń ortaq kúntizbesin ázirleý usynyldy.

Bul bastamalardy jeke-jeke qarastyrýǵa bolmaıdy. Olardyń barlyǵy birtutas strategııanyń ózara baılanysty elementteri dep oılaımyn.

Qazaqstan Ortalyq Azııany tek saýda nemese kólik keńistigi retinde emes, qaýipsizdik, ekonomıka, sý resýrstary, tehnologııa, aqparat jáne gýmanıtarlyq baılanystardy qamtıtyn tutas óńirlik keńistik retinde qarastyryp otyr.

Al Ázerbaıjannyń tolyqqandy qatysýy osy keńistikti Kaspıı arqyly Ońtústik Kavkazben baılanystyryp, onyń geoekonomıkalyq mańyzyn arttyra túsedi.

— Prezıdent 2018 jyldan beri usynylǵan 200-den astam bastamanyń az bóligi ǵana júzege asqanyn aıtyp, olardy qaıta saralaýdy usyndy. Óńirlik yntymaqtastyqta bastamalardyń sanynan góri naqty nátıjege basymdyq berý Qazaqstannyń pragmatıkalyq saıasatynyń kórinisi dep aıtýǵa bola ma?

— Iá, menińshe, bul Qazaqstannyń pragmatıkalyq syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttarynyń biri retinde qarastyrýǵa bolady.

Bul jerde de Prezıdenttiń sózderinen belgili bir evolıýtsııany baıqaýǵa bolady. 2025 jylǵy Tashkent kezdesýinde Prezıdent birqatar naqty bastamalar usyndy. Olardyń qatarynda saýda kólemin 20 mıllıard dollarǵa jetkizý, kólik júıesin damytý, elektrondy júk súıemeldeý júıesin engizý, sırek metaldar boıynsha zertteý ortalyǵyn qurý, jasandy ıntellekt jónindegi deklaratsııany qabyldaý, sý strategııalaryn úılestirý, biryńǵaı týrıstik keńistik qurý jáne Konsýltatıvtik kezdesýlerdiń ınstıtýtsıonaldyq tetikterin kúsheıtý máseleleri boldy.

2026 jylǵy Cholpon-Ata kezdesýinde nazar birtindep jańa bastamalardan olardy iske asyrýǵa aýdy. Mysaly, Prezıdent Dostyq týraly shartty naqty júzege asyrý úshin is-sharalar josparyn ázirleýdi usyndy.

Al búgingi kezdesýde bul baǵyt naqtyraq aıqyndaldy. 2018 jyldan beri 200-den astam bastama usynylǵanyn eskere otyryp, olardyń iske asý barysyn saralap, ózektiligi men perspektıvalaryn qaıta qaraý qajettigi aıtyldy.

Menińshe, bul mańyzdy basqarýshylyq qaǵıdat. Qabyldanǵan sheshimderdiń iske asýyn qamtamasyz etý óńirlik yntymaqtastyqtyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Árbir bastama boıynsha onyń maqsaty, iske asyrýǵa jaýapty taraptar men merzimderi, sondaı-aq kútiletin nátıjeler naqty aıqyndalýy qajet.

Sondyqtan qazirgi tásildi bastamalarǵa baǵdarlanǵan dıplomatııadan nátıjege baǵdarlanǵan dıplomatııaǵa kóshý úderisi retinde sıpattaýǵa bolady. ıAǵnı óńirlik yntymaqtastyqtyń tıimdiligi usynylǵan bastamalardyń sanymen qatar, olardyń iske asýy jáne naqty praktıkalyq nátıjeleri arqyly baǵalanýy tıis.

Bul rette, menińshe, Prezıdenttiń búgingi sózindegi mańyzdy tustardyń biri – Ortalyq Azııadaǵy ıntegratsııanyń tıimdiligin naqty ekonomıkalyq, qaýipsizdik jáne gýmanıtarlyq nátıjeler arqyly baǵalaýǵa basymdyq berilýi.

Eger qorytyndylaıtyn bolsam, Qazaqstannyń qazirgi óńirlik saıasatynyń basty ereksheligi – Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyqty saıası deklaratsııalar men bastamalar deńgeıinen naqty praktıkalyq nátıjelerge baǵyttaý. Sońǵy kezdesýlerdiń dınamıkasyna qarasaq, bul ustanym birtindep qalyptasyp keledi: aldymen ortaq bastamalar usynyldy, keıin olardy iske asyrý tetikteri aıqyndala bastady, al qazir olardyń naqty nátıjelerin baǵalaýǵa basymdyq berilip otyr.

Bul rette qaýipsizdik salasy jańa tsıfrlyq qaterlerdi eskere otyryp jetildirilýi, ekonomıkalyq yntymaqtastyq naqty saýda, óndiristik jáne kólik jobalarymen nyǵaıtylýy, transshekaralyq sý resýrstary ortaq ári ádil qaǵıdattar negizinde basqarylýy, al jasandy ıntellekt sııaqty jańa tehnologııalar boıynsha óńirlik jaýapkershilik standarttary aldyn ala qalyptastyrylýy mańyzdy.

ıAǵnı búgingi tańda basty másele – yntymaqtastyqtyń aýqymy nemese bastamalardyń sany ǵana emes, olardyń naqty qundylyǵy, iske asýy jáne halyqtarymyzǵa beretin praktıkalyq nátıjesi.