Mádenı murany saqtaý: Qytaıdaǵy 300 jyldyq Labrang ǵıbadathanasy qalaı jańǵyrtyldy
QYTAI. GANЬNANЬ-TIBET. KAZINFORM – Tarıhı eskertkishti saqtaý – eski ǵımaratty jóndeý ǵana emes, tutas bir halyqtyń jadyn, mádenıeti men rýhanı murasyn keler urpaqqa jetkizýdi de bildirse kerek. Sońǵy jyldary Qytaı tarıhı-mádenı nysandardy qorǵaýǵa aýqymdy qarjy bólip, ǵylymı restavratsııaǵa basymdyq berip keledi. Sonyń jarqyn mysalynyń biri – Gansý provıntsııasyndaǵy Labrang býdda ǵıbadathanasyn jańǵyrtý boldy.
Gannan-Tıbet avtonomııalyq okrýginde ornalasqan Labrang – Qytaıdyń memleket qorǵaýyna alynǵan asa qundy tarıhı-mádenı eskertkishterdiń biri ári ulttyq deńgeıdegi 4A sanatyndaǵy týrıstik oryn sanalady. Ol tıbet býddızminiń Gelýg dástúrine jatatyn alty basty ǵıbadathananyń qatarynda. Labrangty kópshilik «Tıbet iliminiń álemdik akademııasy» dep ataıdy. Óıtkeni munda ǵasyrlar boıy tıbet býddızminiń dinı bilim berý dástúri úzilmeı jalǵasyp keledi.
Tutas keshende býddıstik fılosofııa, medıtsına, astronomııa, til bilimi men dinı ilimder oqytylyp, zertteledi. Búginde Labrang dinı ortalyq qana emes, tıbet halqynyń rýhanı ári mádenı murasyn tanytatyn mańyzdy ǵylymı-aǵartýshylyq ortalyqqa aınalǵan.
1709 jyly irgesi qalanǵan Labrang búginde 82 gektar aýmaqty alyp jatqan iri dinı keshen. Onyń quramyna 48 ǵıbadat zaly, joǵary dárejeli lamalarǵa arnalǵan 38 rezıdentsııa jáne 500-den astam monahtar úıi kiredi. Sonymen qatar Labrangqa qarasty 108 ǵıbadathana bar. Labrang kesheniniń sáýletinen tıbet pen qytaı qurylys óneriniń dástúrleri úılesim tapqan. Záýlim ǵımarattar, ulttyq naqyshtaǵy oıý-órnekter men sándik bezendirýler tıbet halqynyń mádenıeti men turmysyn, sondaı-aq býddızmniń ǵasyrlar boıy qalyptasqan rýhanı dúnıetanymyn aıshyqtaıdy.
Alaıda úsh ǵasyr boıǵy jaýyn-shashyn, jel men ýaqyttyń saldary Labrang ǵıbadathanasyn da aınalyp ótpedi. Kóne ǵımarattardyń keı bóligi tozyp, qabyrǵa freskalary búline bastady, al ınjenerlik ınfraqurylym zaman talabyna saı jańartýdy qajet etti. Osyǵan baılanysty jergilikti bılik tarıhı-mádenı murany saqtaý men qalpyna keltirý boıynsha aýqymdy jobany qolǵa aldy. Onyń basty maqsaty – ǵıbadathananyń tarıhı kelbetin barynsha bastapqy qalpynda saqtap, biregeı mádenı qundylyqtaryn keler urpaqqa jetkizý.
Labrangty qalpyna keltirýge jalpy kólemi 305 mıllıon ıýan bólingen. Onyń 160 mıllıony tarıhı ǵımarattardy, kóne qabyrǵa sýretteri men basqa da mádenı murany qalpyna keltirýge jumsaldy. Jobany jergilikti Mádenıet jáne týrızm basqarmasy júzege asyryp otyr. Búginde qalpyna keltirý jumystarynyń 96% aıaqtalǵan.
Qalpyna keltirý jumystary birneshe baǵytty qamtydy. Mamandar kóne ǵımarattardy jóndep, qabyrǵa freskalary men sándik órnekterdi restavratsııalady. Oǵan qosa, órt qaýipsizdigi kúsheıtilip, naızaǵaıdan qorǵaý júıesi ornatyldy, elektr jáne jaryqtandyrý jelileri jańartyldy, ǵıbadathana aýmaǵy tolyq abattandyryldy. Nátıjesinde Labrangtyń tarıhı kelbeti men sáýlettik ereksheligi saqtalyp, qundy mádenı muranyń búliný qaýpi azaıdy. Sonymen birge ǵıbadathanada qulshylyq etýshiler men kelýshiler úshin qaýipsiz ári qolaıly jaǵdaı jasaldy.
Búginde Labrangta mádenı murany saqtaý men týrızmdi damytý qatar júrgizilip keledi. Týrısterge qyzmet kórsetý sapasy jaqsaryp, basqarý jáne qaýipsizdik júıeleri tsıfrlandyrylǵan.
Bul tarıhı eskertkishtiń tól kelbetin saqtaı otyryp, ony qazirgi zaman talaptaryna beıimdeýge múmkindik berdi. Labrang tarıhı murany saqtaý ǵylymı restavratsııamen, júıeli memlekettik qoldaýmen jáne uzaq merzimdi josparlaýmen ushtasqanda ǵana nátıje beretinin kórsetti. Búginde úsh ǵasyrlyq ǵıbadathana tıbet halqynyń rýhanı ómiri men mádenıetiniń mańyzdy ortalyǵy retinde óz qyzmetin jalǵastyryp keledi.
Aıta keteıik, Qazaqstan men Qytaı gýmanıtarlyq jáne týrıstik yntymaqtastyqty nyǵaıtyp keledi. Buǵan deıin Kazinform tilshisi Gannan-Tıbet avtonomııalyq okrýginiń týrıstik áleýetine sholý usynǵan edi.
