Іle-Balqashta ekinshi jolbarys tabıǵatqa jiberildi

Ol Qazaqstanda jolbarystardy qaıta jersindirý baǵdarlamasy aıasynda jabaıy tabıǵatqa shyǵarylǵan ekinshi jolbarys atandy.

Qazaqstannyń jabaıy tabıǵatynda 70 jyldan astam ýaqyt boıy jolbarystar kezdespegen edi. Endi tabıǵı ekojúıelerdi qalpyna keltirý baǵytynda júrgizilgen kópjyldyq jumystyń nátıjesinde bul jyrtqyshtar ózderiniń tarıhı mekenine birtindep qaıta oralýda.

Іs-sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Álibek Qýantyrov, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń tóraǵasy Danııar Turǵambaev, «Amýr jolbarysy» ortalyǵynyń bas dırektory Sergeı Aramılev, sondaı-aq «Іle-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervatynyń qyzmetkerleri, mamandar men adam jáne jolbarys arasyndaǵy qaqtyǵystardyń aldyn alý tobynyń músheleri qatysty.

— Búgin biz jolbarystardy Qazaqstanǵa qaıtarý jolynda taǵy bir mańyzdy qadam jasadyq. Bıyl 31 shildede Úmit esimdi analyq jolbarys jabaıy tabıǵatqa jiberilgen bolatyn. Al búgin biz ekinshi jolbarysty — Amýr esimdi atalyqty tabıǵı ortaǵa shyǵardyq.

Bul tarıhı oqıǵa — uzaq jyldar boıy birlesip atqarylǵan jumystyń nátıjesi. Osy oraıda baǵdarlamany júzege asyrýǵa kórsetken qoldaýy men tikeleı qatysqany úshin Reseı tarapyna, ásirese «Amýr jolbarysy» ortalyǵy men onyń mamandaryna erekshe alǵysymdy bildiremin. Sondaı-aq Qazaqstannyń tabıǵı ekojúıelerin qalpyna keltirýge jáne jolbarystardyń oralýyna qajetti jaǵdaı jasaýǵa kóp jyldan beri úles qosyp kele jatqan Dúnıejúzilik tabıǵat qoryna jáne barlyq seriktesterimizge rızashylyǵymdy jetkizemin.

Bizdiń basty maqsatymyz — osy jyrtqyshtardy tarıhı mekenine qaıtarýmen ǵana shektelmeı, olardyń tabıǵı ortada ózdiginen tirshilik etip, kóbeıe alatyn turaqty popýlıatsııasyn qalyptastyrý, — dedi Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Álibek Qýantyrov.

Amýr tabıǵatta ózdiginen tirshilik etýge daıyn

Qazaqstanǵa jetkizilgennen keıin Amýr «Іle-Balqash» rezervatynyń arnaıy jabdyqtalǵan beıimdeý qorshaýynda boldy. Osy ýaqyt aralyǵynda mamandar onyń jaǵdaıyn turaqty baqylaýda ustady.

Tabıǵatqa jiberiler aldynda jolbarys keshendi veterınarııalyq tekserýler men minez-qulyq synaqtarynan ótti. Mamandar onyń densaýlyǵyn, ańshylyq daǵdylaryn, ózdiginen qorek tabý qabiletin, sondaı-aq adamǵa qatysty minez-qulqyn baǵalady.

Synaq nátıjeleri Amýrdyń tabıǵı ortada ózdiginen tirshilik etýge daıyn ekenin rastady. Aldaǵy ýaqytta onyń qozǵalysy men jańa ortaǵa beıimdelýin baqylaý úshin jolbarysqa spýtnıktik baqylaý qarǵybaýy taǵyldy.

— Árbir jolbarysty tabıǵatqa jiberý — úlken jaýapkershilik. Biz eń aldymen janýardyń jabaıy tabıǵatta ózdiginen tirshilik etýge daıyn ekenine kóz jetkizýimiz kerek. Sondyqtan mundaı sheshim onyń densaýlyǵy, minez-qulqy men ańshylyq qabileti jan-jaqty baǵalanǵannan keıin ǵana qabyldanady. Jolbarys tabıǵatqa jiberilgen soń da mamandardyń jumysy toqtamaıdy. Biz olardyń qozǵalysyn, jańa ortaǵa beıimdelýin turaqty baqylaýdy jalǵastyramyz, — dedi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń tóraǵasy Danııar Turǵambaev.

Buǵan deıin tabıǵı ortaǵa jiberilgen Úmit esimdi analyq jolbarys rezervat aýmaǵyn birtindep ıgerip keledi. Ol ózdiginen ań aýlaıdy, al onyń qozǵalysy spýtnıktik qarǵybaý arqyly baqylanady. Mamandardyń málimetinshe, Úmittiń jabaıy tabıǵatqa beıimdelýi sátti ótýde.

Eresek jolbarystarmen birge Qazaqstanǵa jetkizilgen eki jolbarys kúshigi ázirge mamandardyń baqylaýynda ósip jatyr. Olar qajetti jasqa jetip, tıisti veterınarııalyq tekserýler men minez-qulyq synaqtarynan ótkennen keıin árqaısysyn tabıǵatqa jiberý múmkindigi jeke qaralady.

Qazaqstanǵa jolbarystardy qaıtarýǵa qalaı daıyndaldy?

Ońtústik Balqash óńiri men Іle ózeniniń ańǵary ertede Turan jolbarysynyń tabıǵı mekeni bolǵan.

Alaıda HH ǵasyrdyń ortasynda toǵaıly ormandardyń azaıýy, jabaıy tuıaqty janýarlar sanynyń kemýi jáne brakonerlik saldarynan bul jyrtqysh Qazaqstan aýmaǵynan tolyq joıyldy.

Jolbarystardy qaıta jersindirý úshin aýqymdy daıyndyq jumystary júrgizildi. 2018 jyly «Іle-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervaty qurylyp, onyń aýmaǵynda tabıǵı mekendeý ortasyn qalpyna keltirý, qorektik qordy molaıtý jáne qajetti tabıǵat qorǵaý ınfraqurylymyn damytý jumystary bastaldy.

Bul baǵytta jabaıy tuıaqty janýarlardyń sanyn arttyrýǵa erekshe kóńil bólinýde. Rezervat aýmaǵyna Buqar buǵylary men qulandar qonys aýdarylyp, jolbarystardyń negizgi qoregi sanalatyn basqa da janýarlar túrlerin saqtaý sharalary júzege asyrylýda.

Atap aıtqanda, 2026 jylǵy qyrkúıekte «Altyn-Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parkinen «Іle-Balqash» rezervatyna 30 qulan qonys aýdaryldy.

Qorektik qor men tabıǵı mekendeý ortasyn qalpyna keltirý baǵdarlamanyń kelesi kezeńine, ıaǵnı jyrtqyshtardyń ózin tabıǵatqa qaıtarýǵa negiz qalady. Bul jumys memlekettik organdardyń, ǵylymı qaýymdastyq pen halyqaralyq seriktesterdiń kúsh-jigerin biriktirdi.

Halyqaralyq yntymaqtastyq jáne jobany qoldaý

Jolbarystardy qaıta jersindirý baǵdarlamasy Qazaqstan men Reseı Federatsııasynyń yntymaqtastyǵy aıasynda, halyqaralyq tabıǵat qorǵaý uıymdary men ǵylymı qaýymdastyqtyń qatysýymen júzege asyrylýda.

2026 jylǵy mamyrda Reseı tarapynyń qoldaýymen Habarovsk ólkesiniń jabaıy tabıǵatynan aýlanǵan tórt Amýr jolbarysy Qazaqstanǵa jetkizildi. Olardyń ekeýi eresek jolbarys, ekeýi jolbarys kúshigi. Janýarlar «Іle-Balqash» rezervatynyń arnaıy jabdyqtalǵan beıimdeý qorshaýlaryna ornalastyryldy.

Jobaǵa Freedom Holding Corp. halyqaralyq holdıngi men Freedom «Shapaǵat» korporatıvtik qory da eleýli qoldaý kórsetýde. Qor qarajaty qazaqstandyq mamandardy Reseıde oqytýǵa, rezervattaǵy beıimdeý qorshaýlaryn qosymsha jabdyqtaýǵa jáne jolbarystardy tasymaldaýdy uıymdastyrýǵa baǵyttaldy.

Janýarlardy daıyndaý jáne Qazaqstanǵa berý isinde Reseı Federatsııasynyń Tabıǵı resýrstar jáne ekologııa mınıstrligi men «Amýr jolbarysy» ortalyǵy mańyzdy ról atqardy. Reseılik mamandar janýarlardy daıyndaýǵa, tájirıbe almasýǵa jáne olardyń Qazaqstannyń tabıǵı jaǵdaıyna beıimdelýi boıynsha usynymdar ázirleýge qatysty.

— Qazaqstan men Reseıdiń jolbarystardy qaıta jersindirý baǵdarlamasy aıasyndaǵy yntymaqtastyǵy sırek kezdesetin osy túrdi saqtaý úshin erekshe mańyzǵa ıe. Janýarlardy Qazaqstanǵa berý ortaq bastamany júzege asyrýdaǵy mańyzdy praktıkalyq qadam boldy. Biz bul jumysty tabıǵı murany saqtaý jáne jolbarystar popýlıatsııasyn qalpyna keltirý jolynda eki eldiń birlesip áreket etýiniń úlgisi retinde qarastyramyz, — dedi «Amýr jolbarysy» ortalyǵynyń bas dırektory Sergeı Aramılev.

Baǵdarlamany daıyndaýǵa Dúnıejúzilik tabıǵat qory (WWF) da eleýli úles qosty. Qor kóptegen jyldar boıy Qazaqstanǵa Ońtústik Balqash óńiriniń tabıǵı ekojúıelerin qalpyna keltirý baǵytynda qoldaý kórsetip keledi. WWF qatysýymen toǵaıly ormandardy qalpyna keltirý, qorektik qordy saqtaý, jabaıy tuıaqty janýarlardy qaıta jersindirý jáne rezervat ınfraqurylymyn damytý jumystary júrgizildi.

2024 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi men WWF International jolbarystardy qaıta jersindirý baǵdarlamasy aıasyndaǵy yntymaqtastyqty jalǵastyrý jóninde memorandýmǵa qol qoıdy.

Osylaısha, Amýrdyń tabıǵatqa jiberilýi tek janýardyń ózin daıyndaýdyń ǵana emes, sonymen qatar tabıǵı ortany qalpyna keltirý, qajetti ınfraqurylymdy qalyptastyrý jáne seriktesterdiń kúsh-jigerin biriktirý baǵytynda júıeli júrgizilgen jumystyń nátıjesi boldy.

Adamdardyń qaýipsizdigi men janýarlardy qorǵaý

Jolbarystardy tabıǵı mekendeý ortasyna qaıtarýmen qatar, jergilikti turǵyndardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jáne adam men jyrtqysh arasynda týyndaýy múmkin qaqtyǵystardyń aldyn alýǵa erekshe kóńil bólinýde.

Osy maqsatta arnaıy qaqtyǵystardyń aldyn alý toby quryldy. Onyń mamandary janýarlardyń qozǵalysyn baqylaıdy, jergilikti turǵyndarmen turaqty baılanys ornatady jáne tótenshe jaǵdaılardan tys týyndaıtyn kútpegen oqıǵalarǵa jedel áreket etýdi qamtamasyz etedi.

— Jolbarystardy tabıǵatqa qaıtarý tek olardy erkindikke jiberýmen aıaqtalmaıdy. Bul — rezervat qyzmetkerleriniń kúndelikti eńbegi men úlken jaýapkershiligin talap etetin jumys. Biz janýarlardyń qozǵalysyn baqylap, minez-qulqyn zertteýdi, aýmaqtyń qorǵalýyn qamtamasyz etýdi jáne jergilikti turǵyndarmen tyǵyz baılanysta jumys isteýdi jalǵastyramyz. Biz úshin jolbarystardyń tabıǵı ortaǵa sátti beıimdelýimen qatar, adamdardyń qaýipsizdigi de asa mańyzdy, — dedi «Іle-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervatynyń dırektory Qanat Qojabekov.

Qazaqstan tabıǵaty tarıhyndaǵy jańa kezeń

Jolbarystardy qaıtarý Qazaqstan aýmaǵynan joıylyp ketken jyrtqyshty qaıta jersindirý úshin ǵana emes, Ońtústik Balqash óńiriniń tutas ekojúıesin saqtaý úshin de mańyzdy.

Jolbarys qorektik tizbektiń joǵarǵy satysynda ornalasqan jyrtqysh retinde tabıǵı tepe-teńdikti saqtaýda erekshe ról atqarady.

Amýrdyń tabıǵatqa jiberilýi jolbarystardy qaıta jersindirý baǵdarlamasyn júzege asyrýdaǵy kezekti mańyzdy qadam boldy. Aldaǵy ýaqytta janýarlardyń qozǵalysyn baqylaý, olardyń qorektik qoryn saqtaý, tabıǵı mekendeý ortasyn qalpyna keltirý jáne baǵdarlamanyń kelesi kezeńderine daıyndyq jumystary jalǵasady.

Kópjyldyq baǵdarlamanyń basty maqsaty — Іle ózeniniń atyraýy men Ońtústik Balqash óńirinde tabıǵı ortada ózdiginen kóbeıip, turaqty tirshilik ete alatyn jolbarystar popýlıatsııasyn qalyptastyrý.

Turan jolbarysy ertede Ortalyq Azııanyń toǵaıly ormandary men ózen jaıylmalaryn, sonyń ishinde Іle ózeniniń alabyn, Ońtústik Balqash óńirin jáne Syrdarııa boıyn mekendegen.

HH ǵasyrdyń ortasynda tabıǵı mekendeý ortasynyń joıylýy, qorektik qordyń azaıýy jáne brakonerlik saldarynan bul jyrtqysh Qazaqstan aýmaǵynan tolyq joıyldy.

Qazirgi molekýlalyq-genetıkalyq zertteýler Turan jáne Amýr jolbarystarynyń genetıkalyq turǵydan óte jaqyn týystas ekenin rastady. Sondyqtan Ortalyq Azııadaǵy tarıhı mekendeý aýmaǵynda jolbarystar popýlıatsııasyn qalpyna keltirý úshin Amýr jolbarysy tańdaldy.

Jolbarystardy qaıta jersindirý baǵdarlamasy uzaq merzimge eseptelgen. Ol tabıǵı ekojúıelerdi qalpyna keltirýdi, qorektik janýarlar sanyn arttyrýdy, jolbarystardy kezeń-kezeńimen tabıǵatqa jiberýdi jáne turaqty ǵylymı monıtorıng júrgizýdi qamtıdy.