Laqaı halqy Shyǵys Qazaqstan óńirin meken etip, salt-dástúrin saqtap otyr
ÓSKEMEN. KAZINFORM – Laqaı halqynyń shyǵý tegi týraly túrli pikir bar. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Jambyl Artyqbaev bul máseleni qazaqtyń aýyzsha tarıhy, shejire jáne etnografııalyq derekter negizinde qarastyrady. Onyń aıtýynsha, laqaı ulty Shyǵys Qazaqstan óńirinde kóp shoǵyrlanǵan ári qaýymdastyqtary bar. Ásirese Samar men Qalbataý eldi mekenderine qonystanǵan. Kazinform tilshisi ǵalymmen osy taqyryp tóńireginde suhbat quryp kórdi.
– Laqaılar – etnos pa, álde rý toby ma?
– Laqaı – jaı ǵana rý emes. Bul – tarıhı qalyptasqan halyq. Biraq onyń quramyna qarasańyz óte kúrdeli. Laqaı ishinde 155 rý ataýy bar, sonyń 69-y ózge kóshpeli elderde kezdesedi, al sonyń 38-i qazaq rýlaryna dál keledi. Sondyqtan «laqaılardyń edáýir bóligi qazaqtyń orta jáne kishi júzderiniń etnıkalyq komponentterinen quralǵan» dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Qazaqta «laq» rýy bar, biraq onyń laqaı ultyna qanshalyqty qatysy baryn aıtý qıyn.
– Laqaılardy kóbine ózbek quramyndaǵy túrki ulysy dep jatady. Buǵan ne deısiz?
– Laqaılar birneshe ǵasyr boıy Máýrennahr jerinde ózbek, tájik ortasynda ómir súrdi. Árıne, bul yqpal etpeı qoımaıdy. Biraq soǵan qaramastan, olardyń tili qazaq pen qaraqalpaqqa óte jaqyn. Tipti dybystyq júıesinde «j» dybysynyń qoldanylýy qazaqpen birdeı. Syrtqy saıası-ákimshilik turǵydan ózbek quramynda bolǵanymen, etnıkalyq bolmysyn tolyq joǵaltqan joq.
– Laqaılardyń tarıhı qalyptasýy qandaı kezeńdermen baılanysty?
– Laqaıdyń ataqonysy – Jıdeli-Baısyn. Bul kóne tarıhı aımaq. Ejelgi derekterde Baktrııa, Toharstan dep atalady. Bizdiń zamanymyzdyń basynda bul jerge ǵundar keldi, onyń ishinde «Aq ǵundar» bar. Keıin ІH ǵasyrdan bastap qarluqtar qonystandy. Sonymen qatar bul óńir Deshti Qypshaq taıpalarymen tikeleı baılanysty. Osy tarıhı qabattardyń barlyǵy laqaı halqynyń qalyptasýyna áser etti.
– Laqaılar men qazaqtardyń tarıhı-mádenı baılanysy qandaı?
– Meniń negizgi tujyrymym – laqaı qazaqtan bólinip qalǵan. Laqaı – qazaq deıtin báıterekten ajyrap qalǵan bir butaq. Sebebi rýlyq quramda uqsastyq kóp, tilderi jaqyn, folklory birdeı. Maqal-mátelderdi qarasańyz, sózbe-sóz qaıtalanady. Bul – kezdeısoq sáıkestik emes, ortaq etnıkalyq negizdiń belgisi.
– Salt-dástúrleri qandaı erekshelikterimen kózge túsedi?
– Laqaı – naǵyz kóshpeli mádenıetti saqtaǵan halyq. Dombyra tartady, jylqy etin jeıdi, kıiz úıde turǵan. Negizgi sharýashylyǵy – mal, ásirese jylqy baqqan. Laqaı jylqysy Orta Azııaǵa áıgili bolǵan. Kókpar oınaıdy, ony «ulaq tartys» deıdi. Qymyz ishedi. Tipti Jıdeli-Baısynda qymyz jasaıtyn jalǵyz el – osy laqaılar.
– Qazaqstandaǵy laqaılar sany týraly ne aıtýǵa bolady?
– Naqty sanaq joq. Jalpy sany bir mıllıonǵa jetpeıtin halyq. Byltyr osy baǵytta zertteý júrgizý barysynda atalǵan aýyldarǵa arnaıy baryp, jergilikti halyqtyń turmys-tirshiligimen tanysý múmkindigi týdy. Qonaq bolyp, olardyń sharýashylyǵyn óz kózimmen kórdim. Shynymen de, óte eńbekqor, iske myǵym halyq eken. Ásirese baý-baqsha ósirýge erekshe mán beredi. Túrli kókónis túrlerin, onyń ishinde qyryqqabattyń birneshe sortyn ósirip, kásibin dóńgeletip otyr. Onyń jartysy Tájikstanda, qalǵany Aýǵanstan, Iran, Túrkııa, Eýropa, Amerıkaǵa deıin tarydaı shashylyp ketken. Qazaqstandaǵy sany týraly naqty derek keltire almaımyz.
– Laqaılardyń aýyz ádebıeti týraly ne aıtasyz?
– Laqaılardyń aýyz ádebıeti áli tolyq zerttelmegen. Soǵan qaramastan, bar materıaldyń ózi kóp nárseni kórsetedi. Jumbaqtary, maqal-mátelderi, batalary – qazaqtikinen aıyrmasy joq. Aqyndaryn «soqı» deıdi. «Bedala» degen janry bar, ol bizdiń jańyltpashqa uqsaıdy, ıaǵnı folklorlyq júıe túgeldeı qazaqqa jaqyn.
– Búginde laqaılar óz tilin, dástúrin qalaı saqtap otyr?
– Bir qyzyǵy, olar júzdegen jyl boıy ózge ortada ómir súrse de, tilin saqtap qalǵan. Munyń sebebi – rýlyq qurylymnyń beriktigi jáne óz ishinde úılený dástúri. Biraq qazirgi kezde ózbek álipbıiniń áserinen til birtindep ózgerip bara jatyr.
– Laqaı tarıhynda belgili tulǵalar bar ma?
– Ásirese Keńes úkimetine qarsy kúres kezeńinde laqaılar erekshe kózge tústi. Qaııtqal qurbashy, Tursyn mergen, Ibragımbek sııaqty kósemder qozǵalystyń basynda turdy. Bul – olardyń erkindik úshin kúresken halyq ekenin kórsetedi.
Laqaı halqy – qazaq tarıhynyń kómeski betteriniń biri. Osyny zertteý arqyly biz óz tarıhymyzdy da tolyq túsinemiz. Laqaı – bóten halyq emes, túbi bir, taǵdyry bólek ketken aǵaıyn.
Eske salsaq, osyǵan deıin úsh aıda 680 myńnan astam qazaqstandyq Ózbekstanǵa saıahattap barǵany habarlanǵan.
