«La Skala» sahnasynda án shyrqaǵan tuńǵysh qazaq

Biz tamasha ánshiniń taǵdyrly ómiri men saf altyndaı óneri jaıly áńgime tórkinin ol kisiniń balalyq shaǵynan bastasaq deımin. Ol Jambyl oblysy Sarysý aýdanyna qarasty «Jaıylma» aýlynyń túlegi. Ákesi Naqyp jylqy baǵyp jaılaýǵa shyqqanda Amangeldi jylqylardy jaıyp jiberip keń dalada shyrqata án salady eken. Bolashaq ánshiniń alǵash ánge degen qushtarlyǵy baıtaq dalamyzdaǵy sulý tabıǵat aıasynda oıansa kerek.

Balań ánshi mektep qabyrǵasynda júrgende aýdandyq kórkemónerpazdar baıqaýyna qatysyp, áldeneshe júldeli orynǵa ıe bolǵan. Birde ádilqazylar alqasynyń ishinde otyrǵan mádenı - aǵartý ýchılışesiniń dırektory Shora Temirov kontsertten keıin Amangeldini shaqyryp alyp, onyń oqýyn ári qaraı jalǵastyrýyn, ánshilik jolǵa túsý kerektigin basa aıtyp qalaǵa alyp ketedi. Sóıtip Amangeldi qamqor ustazdyń arqasynda ýchılışeniń rejısser daıyndaıtyn bólimine túsip oıdaǵydaı bitirip shyǵady. Óner qýyp Almatyǵa kelgende taǵy da bir úlken baıqaýdan ótedi. Ádilqazylar alqasy «daýysyń jaqsy eken, ánshilik oqýǵa tús» dep qolqa salǵanmen Amangeldi oqýdy Máskeýde jalǵastyrǵandy jón kórip alys saparǵa attanady. Bala armany oryndalyp, Máskeýdegi Chaıkovskıı atyndaǵy konservatorııanyń emtıhanynan ótkende sol oqý ornynyń rektory Aleksandr Sveshnıkov jas darynnyń ónerine qaıran qalady. Amangeldi alty júz talapkerdiń ishinen topty jaryp ánshiler fakýltetine oqýǵa túsedi. Sol joly oryndaǵan Muhıttyń «Aınamkóz», Segizseriniń «Qarǵash» ánderi jas ánshiniń baǵyn ashady.Tanymaıtyn elde til bilip, mýzykalyq saýat ashý alǵashynda qıynǵa soqqanymen týmysynan zerek Amangeldi az ýaqytta qatarǵa qosylyp, ǵajaıyp óner jolynyń syryna qanyǵa bastaıdy. Qazaq óneri men ádebıetine ózindik úles qosyp, júreginde jalyn, boıynda óneri bar jastarǵa qamqor bolǵan sol kezdegi Mádenıet mınıstri, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Іlııas Omarovtyń qamqorlyǵyn erekshe atap ótý abzal. Ol kisi Amangeldige ekinshi kýrstan bastap derbes stıpendııa taǵaıyndap, tynys-tirshiligine dem bergen qamqor aǵalarynyń biri. Amangeldi Sembın Máskeý konservatorııasynyń besinshi kýrsynda oqyp júrgen kezinde ustazy Vasılıı Fedorovıch Karın «Úlken teatrda» La Skalaǵa tyńdaý júrip jatyr, soǵan seniń qatysýyń kerek» dep ózi jetelep jas ánshiniń daýysyn sheteldik qonaqtarǵa tyńdatqan.

Amangeldi oqý ornyn bitirip Almatyǵa oralǵanda Qazaqtyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń ujymy jas ánshini qushaq jaıa qarsy aldy. Sol kezdegi rejısser Baıǵalı Dosymjanov qoıǵan Evgenıı Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek» operasyndaǵy Tólegenniń partııasyn Amangeldi Sembın, Jibektiń rolin Bıbigúl Tólegenova oınaǵan. Sóıtip júrgende Máskeýdegi Mádenıet mınıstri Petr Nı́lovıch Demıchevten hat kelip, úlken teatrǵa ánshilik etýge shaqyrady jáne Italııaǵa da oqýyn jalǵastyrý jaıly shaqyratynyn habarlaıdy. Ol Italııanyń Mılan qalasyndaǵy álemge áıgili opera ártisterin daıyndaıtyn «La Skala» teatrynyń óner mektebinde oqıdy.

1959 jyldan bastap «La Skala» men Máskeýdegi úlken teatr arasynda qarym-qatynas ornaǵan kezeń bolatyn. Keńester Odaǵynyń belgili ánshileri Elena Obraztsova, Marııa Bıeshý, Músilim Magomaev syndy ataqty ánshiler dáris alǵan mektepte Amangeldi Sembın eki jyl bilim aldy. Ustazy Elızaveta Korozıo óz kezinde Italııanyń nebir ataqty ánshilerimen birge óner kórsetken daryn ıesi edi. Amangeldi Italııa sahnasynda ıtalıan, frantsýz, nemis, orys klassıkteriniń arııalary men romanstaryn, Petr Chaıkovskıı, Sergeı Rahmanın, Frants Shýbert, Iogann Shtraýs,Iogann Sebastıan Bah, Georg Gendel jáne Volfgang Amadeı Motsarttyń shyǵarmalaryn oryndaý barysynda sheberligimen erekshelengen óner ıesi edi.

Belgili jazýshy Berik Shahanov ánshi jaıly jazǵan bir maqalasynda "1971 jyly qaziirgi Respýblıka saraıynda Amangeldi Sembın Pýchchınıdiń «Bogema» operasynan Rýdolftyń arııasyn shyrqady. Ánshiniń tynys keńdigi, daýys qunarlyǵy oryndaý sheberliginen aıqyn baıqalady. Únniń erkindigi, kómeıdegi kúmis qońyraýdyń tazalyǵy, júrektegi sezim pernesiniń qulaq kúıi qaltqysyz kelip turǵany tyńdaýshyny qýanyshqa bóledi. Bııazylyǵy mol balaýsa júzinde ustamdylyq, sabyrlylyq, baısaldylyq anyq baıqaldy» degen bolatyn.

Amangeldi Germanııadaǵy Drezden qalasynda ótken nemis jastarynyń festıvalinde sımfonııalyq orkestrmen taǵy da Rýdolftiń arııasyn oryndaǵan. Sonymen qatar Abaı óleńine jazylǵan Sydyq Muhamedjanovtyń «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da» ánin tebirene oryndaǵan. Sol sapardan soń Túrikmenniń halyq ártisi Maıa Shahberdıeva hat jazypty. Onda: «Amangeldi, seniń ániń Orta Azııany búkil álemge tanyta aldy. Men sol úshin jer-kókke syımaı erekshe qýanamyn» delingen.

Amangeldi Sembınniń óneri jaıly Reseıdiń halyq ártisi Marııa Petrovna Maksakova: «Seniń daýsyńdy estip otyrǵanda qazaq dalasynyń keńdigi kóz aldyma keledi» degen eken. Shyndyǵynda da ánshiniń tamasha tembriniń qulaq quryshyn qandyryp, júrekke jol tapqany onyń oryndaý sheberliginde aıqyn baıqalady.

Ánshi ónerin Dımash Ahmetuly Qonaev, Ádı Sháripov, Báıken Áshimov, Ǵabıt Músirepov jáne Mıhaıl Esenalıev syndy el aǵalary qatty baǵalaǵan. Tipti ánin tyńdaý úshin Máskeýde oqyp júrgen jigitti áldeneshe ret ortalaryna shaqyryp, darynyna tánti bolǵan kezderi de bar.

Kezinde Uly Abaıdyń týǵanyna 125 jyl tolǵan mereıtoıynda belgili jazýshy Tahaýı Ahtanov Amangeldi Sembınniń ónerine ádil baǵa bergen: «Kórermendi erekshe súısindirip, qulshynta qol soqtyrǵan jas ánshi jaıly aıtpaı ketýge bolmas. Konservatorııany bıyl bitirgen tenor daýysty Amangeldiniń úni bárimizdi beı-jaı qaldyrǵan joq. Qazaq dalasyna kelesheginen úmit kútetin jas ánshi kelip qosylǵanyna qýanyshtymyn» dep óz rızashylyǵyn bildirgen. Al Atyraýǵa barǵan saparynda sol jerdegi sol jerdegi teatrdyń rejıssery Jambylbek Esenbekov: «Tólegen partııasyn oryndaǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Amangeldi Sembınniń obrazǵa laıyq tenor daýysy bizdi birden baýrap aldy. Osy sezim «Qyz-Jibek» operasy bitkenshe birde-bir báseńdemeı, daryndy ártistiń tabıǵatyna tabynǵandaı áserde boldyq», depti.

Árıne, dúnıeni dúr silkindirgen, óner kóginde jarqyraǵan bir juldyzdyń kómeski tartýy biz úshin jumbaq dúnıe. Áıtse de osy suraqqa jaýap izdep Qazaqstannyń halyq ártisi Káýken Kenjetaevqa jolyqqanymyzda ol kisi kózi tirisinde óz oıyn bylaısha jalǵastyrǵan: «Máskeýde oqyǵan. Bizge kelip qyzmet etti. Operada júrip birqatar rolderdi oınady. Ol jalpy aǵymǵa syımaı ketti. Ónerdiń qıyndyǵyna shydap, kóndigip ketý ońaı emes. Jas ánshi operadaǵy bir adamdarmen syıyspady, oǵan rol bermedi degen sóz bar. Men «bul jigittiń daýysy jaqsy, kópke barar» -dep úmit artyp edim, ókinishke oraı olaı bolmaı shyqty... Ónerdi súıgendik bolar, biz ónerdiń qıyndyǵyna tózip alysqa kettik, ol bolsa alǵan baǵytynan adasyp qaldy, áldebir sebeppen»,-dep sóziniń aıaǵyn jutyp qalǵan edi.

Onyń óneri jaıly jerles inisi, jýrnalıst Qalı Sársenbaı; «Amangeldi Sembın Máskeý konservatorııasyn, keıin La-Skalada sahna tájirıbesinen ótti. "La Skala" árkimniń mańdaıyna bitpeıtin operanyń otany. Teatr birden-bir operalyq ánshilerdi daıyndaıdy. Dúnıejúzine tanıtyn oryn boldy ǵoı. Mılan qalasynda Amangeldiniń baǵy janyp "La Skala" mektebine ótti. Bir áńgimesinde aıtatyn, «men Italııada júrgende kóp án saldyra bermeıtin, men de aqsha tapqym keledi, daýys ereksheligine qaraı qorǵap júrgen túrleri eken ǵoı» dep. Shyn máninde Amangeldi Sembın úlken ánshi boldy ǵoı, orny bólek jan edi. "Daryn degen taǵdyr" degen sóz ǵoı. Ár júıriktiń mańdaıyna qandaı taǵdyr jazatyny, bir allanyń qolynda. Amangeldiniń ómiri sulý ándeı bolyp ótken. Qazaqta osyndaı tamasha ánshi boldy. Ómiriniń sońǵy kezinde ol kisi Óner akademııasynda qyzmet etti. Qanshama daryndy jastardy tárbıeledi. Amangeldiniń mektebin ashý kerek, ol mektepti saqtaý kerek. Keıingi jyldar birneshe kitaptar jazdy. Kerek bolsa óner akademııasynda ǵylymı konferentsııa ótkizý kerek. Sonda ǵana Amangeldi Sembın degen ánshiniń bolǵany jóninde, sol salada júrgen jastar da maǵlumat bolady degen oıdamyn».

Amangeldi Sembın 1980 jyldan Almaty teatr-kórkemsýret ınstıtýtynda (qazirgi Qazaq ulttyq óner akademııasynda) ustazdyq etti. 1991 jyly dotsent atandy. Akademııada ustazdyq etip júrgen kezinde Qytaıdan kelgen Toqan Smaǵululy men Qurmanbek Álimǵazulyny óner jolyna baýlyp, ózi ǵana biletin ánshilik qupııany shákirtterine úırete bildi. Osy jaıly Amangeldi Sembınniń sońǵy shákirti Samat Qordabaevtyń oıyn bilsek;

Samat: Ol kisi balaǵa sabaq úıretkende jan-tánimen berilip úıretetin. Jaqsy bir qasıeti bolatyn, óz isine jaýapkershilikpen qaraıtyn. Men ol kiside birinshi kýrsta oqydym, eki jyl bilim aldym. Maqtanyp aıta alam, ol kisi naǵyz qazaq óneriniń qaımaǵy edi ǵoı. Ustazymnyń sabaq berý tásili de erekshe edi. Túsindirip turǵanda sabaqty mıyńa quıyp beretin. Evropalyq úlgidegi naǵyz daryndy ánshi edi».

Amangeldiniń aıaýly jary Saırash Sembına ánshi jaıly jazylǵan gazet-jýrnaldardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilgen jan. Ol kisi jary jaıly sóz bastarda qobaljyp ketti.

Saırash: «Ózi týraly kitap shyǵaram ba dep júrgen oıy bar edi, ony bastady, biraq bitire almaı ketti. Mysaly, óz aýlyna baryp kontsert bersem dep armandaıtyn. Keıde pıanınoǵa otyryp uzaq daıyndalatyn. Allanyń jazmyshy shyǵar, degenine jete almaı kóz jumdy».

"La Skala"-da án shyrqaǵan tuńǵysh qazaq Amangeldi Sembın 1971 - 1973 jáne 1975 - 1980 jyldary Qazaq akademııalyq opera jáne balet teatrynda solo-ánshi boldy. Amangeldi Sembın opera sahnasynda Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara» operasynda Birjan, Sydyq Muhamedjanovtyń «Jumbaq qyzynda» - Adaq, Erkeǵalı Rahmadıevtyń «Qamar sulýynda» Ahmet, Sh.Gýnonyń «Faýsyndaǵy» Faýst, Djýzeppe Verdıdiń «Travıattosyndaǵy» «Alfret» jáne taǵy da basqa rolderde sheber oınaıtyn. Sondaı-aq Evgenıı Brýsılovskııdiń "Qyz Jibeginde" Tólegen, Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń "Abaıynda" Aıdar, P.I. Chaıkovskııdiń "Evgenıı Onegıninde" Lenskıı, Dj.Pýchchınıdiń "ChıoChıo-Sanynda" Pınkerton, Sharl Fransýá Gýnonyń «Faýst» operasynda Faýst, Djýzeppe Verdıdiń "Travıatasy" men "Rıgolettosynda" Adfred, Gertsog, Motsarttyń "Don Jýanynda" Don Ottavıo, t.b. partııalardy oryndady. Onyń kontserttik repertýarynda halyq jáne halyq kompozıtorlarynyń "Aınamkóz", "Aqbaqaı", "Balqýraı", "Býryltaı", "Qarǵash", "Shápıbaı-aý» ánderi bar. Sondaı-aq án saparymen Germanııa, Chehoslavakııa, Frantsııa jerlerinde óner kórsetti.

Ol - "Saz sózdigi" (ıtalıansha-qazaqsha mýzykalyq termınderdiń sózdigi, 1994), "Án baǵdarlamasy" (1994) jáne "Án álippesi" (2001) atty ádistemelik oqý quraldarynyń avtory. 1972 jyly Bishkek qalasynda ótken tórtinshi Qazaqstan jáne Orta Azııa aımaqaralyq oryndaýshy-mýzykanttar baıqaýynyń laýreaty atandy.

Ánshi ómiriniń sońǵy kezinde opera teatrynyń basshylyǵynyń ádiletsizdiginen kıeli sahnany tastap ketkenine qatty ókinetin edi. Taǵdyrdyń synaǵynan ótip, óner jolynda kezdesken qıyndyqty qajyrlylyqpen jeńe bilgende ózi dittegen óner shyńyna shyǵyp, kóp beınettiń zeınetin kórer edi. Óner adamy úshin oryndalmaı qalǵan arman jan-júıkeni jegideı jep ókintetini sózsiz. Juldyzdaı jarqyrap álemdik deńgeıdegi án bıigine kóterilgen shaǵynda aspanyn bult torlaǵan názik jandy ánshi taǵdyryna ne dersiz?!..

Ómir kóshi ilgerilegen saıyn qulaq quryshyn qandyrar ásem ánimen tyńdaýshysynyń máńgilik jadynda qalǵan Amangeldi Sembınniń juldyzy maqpal túndegi aıly aspan kóginde jarqyraı beretini sózsiz. Aty ańyzǵa aınalǵan "La Skala" sahnasynda qazaq ónerin tanytqan birtýar daryn ıesi Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Amangeldi Sembın óner kóginde qanatyn erkin jaıyp, samǵaı almady. Degenmen, artynda sahnaǵa jarqyrap shyqqan beınesin este saqtar kórermeni, ata jolyn jalǵastyrar urpaǵy qaldy.

Keler jyly týǵanyna 70 jyl tolǵaly otyrǵan birtýar daryn ıesi Amangeldi Sembın jaıly áli de aıtylar oılar jalǵasyn tabady degen senimdemin.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi Altyn Imanbaeva.