Qyzdardy jatyr moıny obyrynan qalaı saqtandyramyz?

Dendep bara jatqan dertpen túbegeıli kúres júrgizbese, onyń arty demografııalyq quldyraýǵa da ákep soǵýy múmkin. Osyǵan oraı, «Halyqaralyq medıtsınalyq quqyq» Qoǵamdyq birlestigi QR Densaýlyq jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń 2011-2015 jylǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda «Jatyr moıny qaterli isiginiń aldyn alý úshin ekpe jasaýdyń basymdyqtary jóninde halyqty aqparattandyrý deńgeıin arttyrý» atty áleýmettik mańyzy bar jobany júzege asyrýda. Jaman aýrýdyń aldyn alýǵa ábden bolady, óıtkeni kóp jaǵdaıda ol belgili bir sozylmaly derttiń aıasynda paıda bolady, deıdi Astana qalasy boıynsha onkologııalyq dıspanserdiń bas dárigeriniń orynbasary, onkogınekolog, medıtsına ǵylymdarynyń kandıdaty Úderbaeva Gúlmıra Jeńistekqyzy QazAqparatqa bergen suhbatynda. «Ol úshin ne isteý kerek? Zamanaýı medıtsına atalǵan derttiń aldyn alý úshin qandaı tásilder usynady? Al aýrýǵa shaldyqqan jaǵdaıda ne isteý kerek?» degen suraq árbir áıeldiń, ósip kele jatqan qyzy bar árbir adamnyń kókeıinde júrgen suraqtar. Aldymen jatyr moıny qaterli isigi degen ne? Osyny anyqtap alaıyq. Jatyr moıny obyry - óte qaýipti onkologııalyq dert, jatyr moınynda paıda bolatyn qaterli isik. Álemdik statıstıka boıynsha, atalǵan dertten ǵalamda árbir eki mınýtta bir áıel kóz jumady eken. Qazaqstanda qazirgi ýaqytta jatyr moıny isigine shaldyqqan 10 myń áıel onkologtardyń jiti baqylaýynda. «Sońǵy derekterge sáıkes, elimizde jyl saıyn bul dertke 1200 áıel shaldyǵady, onyń 600-i ajal qushady», - deıdi Gúlmıra Jeńistekqyzy. Al bir Astana qalasyn alatyn bolsaq, qalalyq onkologııalyq dıspansenrdiń statıstıka bóliminiń málimetteri boıynsha, 2012 jyldyń aıaǵynda jatyr moıny obyrymen esepke turǵan áıelder sany 299 bolsa, 2013 jyldyń aıaǵynda olardyń sany 334-ke jetipti. Eń ókinishtisi, olardyń ishindegi 22 áıel bul dúnıemen qosh aıtysqan. Atalǵan aýrýdyń paıda bolýyna ne sebep bolady? Ǵalymdar onyń negizgi sebepteriniń biri retinde adamnyń papılloma vırýsyn juqtyrýyn ataıdy. Bul vırýs jynystyq qatynas arqyly juǵady. Al qanda papılloma vırýsy bolmaıdy. Erler atalǵan vırýspen birneshe jyldar boıy júrip, ózderi sony bilmesten áıelderge juqtyrýy múmkin. Sebebi erlerde bul vırýs eshqandaı aýrý shaqyrmaıdy. Budan, tipti, músheqap ta saqtaı almaıdy, sebebi jaı ǵana teri úıkelisi aýrýdyń juǵýyna sebep bolýy múmkin. Jatyr moıny obyryna ákep soqtyratyn budan basqa da faktorlar jetip artylady. Atap aıtqanda jatyr moınynyń erozııasy atalǵan derttiń paıda bolýyna áserin tıgizedi. Sondaı-aq jatyr moınynyń jaralary men jynys joldarynyń ınfektsııalary jáne temeki shegý qaterli isikke shaldyqtyrýy múmkin. Temeki shegetin áıelderdiń jatyr moıny epıtelııiniń qorǵanys qabileti tómendep, vırýsqa qarsy turýǵa tym álsiz bolady. Sondyqtan, ata-analar boıjetken qyzdaryna erte jynystyq qatynasqa túsýdiń, temeki shegýdiń arty orny tolmas qaıǵyǵa ákep soǵýy múmkin ekenin aıtyp túsindirgenderi abzal. Óıtkeni jatyr moıny tinderi áli tolyq pisip jetilmegen jetkinshek qyzdardyń ımmýnıteti vırýsty birden qabyldap alady. Dárigerdiń aıtýynsha, jatyr moınynyń qaterli isigi - búginde aldyn alýǵa bolatyn jalǵyz onkologııalyq dert. Ásirese, birinshi, ekinshi dárejede bolǵan jaǵdaıda em ońaılyqpen qonyp, áıeldiń densaýlyǵy qaıta qalpyna keledi. Sondyqtan, áıeldiń salmaǵy azaıyp, álsizdik meńdese, ishtiń tómengi jaǵy aýyrsa birden dárigerge qaralǵan jón. Erte anyqtalǵan aýrýdan 100 paıyz aıyǵýǵa múmkindik bar.

Memleket te derttiń bul túrin erekshe nysanaǵa alyp otyr. 2013 jyldan bastap elimizde rakqa qarsy erikti tegin ekpe jasaý baǵdarlamasy júrip jatyr. Ekpe 11-12 jastaǵy qyzdarǵa, ıaǵnı jynystyq qatynasqa túspeı turǵan kezde jasalady. Sol arqyly ımmýnıtet vırýsqa toıtarys bere alady.

Jatyr moınynyń qaterli isiginen saqtandyram degen, qyzdarynyń bolashaǵyna alańdaıtyn ata-analar úshin úlken múmkindik týyp tur. Dese de, tańdaý jasaý árkimniń óz erkinde.

Aqmeıir Shýjına