Qytaıdaǵy qazaq palýany Soltyken Kókishulyn bilemiz be?
«Áli jetken alyp ta jyǵady, shalyp ta jyǵady», «Kúsh atasyn tanymaıdy» deıtin ataly sóz týdyrǵan halyqtyń alyp kúsh ıelerine degen qurmeti men yqylasy zor. Balýan Sholaq pen Qajymuqandaı arystardy týdyrǵan qazaq, qaı zamanda da álemdik básekelerde el namysyn qorǵaıtyn batyr uldardan kende bolǵan emes.Sonyń biri - Qytaıdaǵy qazaqqa ǵana emes, mıllıardtar eline keńinen tanys, kezindegi alaman jarystyń báıge bermes arystany atanǵan, 130 keli salmaqtaǵy túıe palýan Soltyken Kókishuly.
Soltyken Kókishuly 1952 jyly Qytaıdyń Altaı aımaǵy Qyran ózeniniń boıynda týylǵan. Alaman jarysta júldesiz oralmaıtyn palýan, qolyna qalam alsa, jyr jazatyn aqyn, ıaǵnı, joǵary da aıtqanymyzdaı «Palýan bilekti, aqyn júrekti» bir ul dúnıege keldi.
Soltyken óziniń tolaǵaı denesine dara bitken kúsh qaıratymen álemdik básekede Qajymuqandaı qarym tanytyp, ulttyń rýhyn ulaǵattap, namysyn arqalap júrgen palýandarymyzdyń biri boldy.
Palýannyń jastyq shaǵy Qytaıdaǵy aty shýly «Mádenıet tóńkerisimen» tuspa-tus kelgendikten kúrestegi joly kesh bastalady. Alǵash, 1977 jyly Qytaı Shynjań palýandar komandasyna shaqyrylǵannan bastap, boıyndaǵy tasqyn kúshti kúrestiń sanqyrly ádis-aılasymen jetildirip, az ýaqyttyń ishinde óz deńgeıin áıgileı bildi. Palýan bozkilemmen qoshtasqan sońǵy sátterine deıin san alyptyń qabyrǵasyn qaıystyryp, tizesin búktirip, 22 altyn, kúmis, qola medaldi aldy. Ol ózi týraly: «Tirshilik bar tiride keshti kúnde, Kórip júrmiz ómirden kóshti kúnde. San arysty adýyn búktep basyp, Orda buzyp ketip em besti kúnde» dep jyrlaıdy. Alpaýyt Qytaıdyń kúres maıdanynda nemese álemdik báseke syndarynda bolsyn Soltykeń barǵan jerinde baǵyndyrǵan bıikteri az bolǵan joq. Sondaı-aq, qaıda júrse de óz ultynyń ulylyǵyn áıgilep, namysyn alyp qalýǵa tyrysyp baqty. Sol jeńisti beldesýleriniń alǵashqysy 1978 jylǵy erkin kúres túri boıynsha Úrimjide ótken Qytaıdyń memlekettik birinshiligi edi. Onda ekinshi oryndy qanaǵat tutty. Al, odan keıingi 1979 jyly Shuıjýda, 1981 jyl Shanhaıda, 1982 jyly Taıvanda, 1986 jyly Lanjýda ótkizilgen Qytaıdyń memlekettik básekelerinde qatarynan birneshe jyl boıy mıllıarttar elinde eshbir jan qazaqtyń batyr ulymen beldesip shydastyq tanyta alǵan emes. Palýannyń qanjyǵasyna bas júlde baılanyp turatyn edi. Ol 1984 jyly Iran astanasy Tegeranda ótkizilgen «Taktı» atty Halyqaralyq dodada osyǵan deıin eshkimge des bermeı kele jatqan Kýbanyń álem tanǵan ataqty palýanyn jer ısketip, táýbesine keltirgen. Ony sol kezdegi Qytaı aqparat quraldarynyń jarysa jarııalaǵan bolatyn. Soltyken Kókishuly týraly povest, poema, ocherk, ómirinen drama da jazylǵan eken. Tipten, arnaý óleńderi de óz aldyna bir tóbe. Sondyqtan da biz áńgime aýanyn palýannyń taǵy bir erekshe qyry aqyndyq óneri jaıyna burýdy jón kórdik. Álem elderinde, basqa ulttar da bir adamnyń alyp kúsh ıesi bolýymen qatar aqyndyǵymen de tanylýy tańdanys týdyratyn dúnıe. Desede qazaq úshin bul jańa qubylys emes. Sebebi, Balýan Sholaq pen Qajymuqandaı som bilekti palýan atalarymyzdyń, óz kezinde aqyndyq qyrymen de kórine bilgeni barshamyzǵa málim. Sol sııaqty Soltyken Kókishuly olardyń ónerin jalǵastyrǵandaı boldy. Belgili aıtys aqyny Qurmanbek Zeıtinqazyulynyń Soltyken Kókishulyna arnaǵan arnaý óleńinde: Er degen de oı, Sóke, er ekensiń, Ónerińniń el kórsin berekesin. Balýan Sholaq óldi dep estýshi edik, Tir júrgen rýhy sen ekensiń, - dep jyrlaýy da beker bolmasa kerek. Palýan jastaıynan «Boıda qaırat, oıda kóz, bolmaǵan soń aıtpa sóz» - deıtin Abaı ǵaqlııalaryn sanasyna myqtap sińirip ósti. Alǵashynda jıyn-toıda tap bermede óleń qurap áriptesin sastyrǵan túrli shaǵyn aıtystarymen kózge tússe, keıin qaǵaz betine qalam terbep ómir órnegin salǵan shymyr óleńderimen de qoǵamnan óz oqyrmanyn taba bildi. Shyǵarmashylyq jolyn 1988 jyly «Bolat qalam» atty alǵash týyndysymen bastaǵan «palýan bilek, aqyn júrek» aǵamyz - búginde 500 den astam óleńniń avtory, Shynjań avtonomııaly ólkesiniń jáne Altaı aımaqtyq jazýshylar odaǵynyń múshesi. Sonymen birge, Qytaı memlekettik sport komıtetiniń «Kúres maıory», «Aǵa jattyqtyrýshy» ataqtaryn alǵan. Bir qaraǵanda arasy bir birinen alshaq jatqan qos ónerdiń basyn bir arnada biriktirgen oǵlan uldyń óz týǵan halqyna arnaǵan syıy basqalardan ózgeshe, ári tym qymbat baǵalanýǵa da tıisti. Óıtkeni joıqyn kúsh, ór tulǵa, myǵym qaırat arqaý bolǵan, serpin bergen shabytty óleńderdiń alar asýy da bıkteı bermek.
Baqytjol Kákeshuly
