Qytaı men Qazaqstannyń qarym-qatynasy strategııalyq yntymaqtastyq jarqyn kórinisi bolyp tabylady – QHR-diń Qazaqstandaǵy elshisi Chjoý Lı

Bizdiń agenttiktiń ótinishi boıynsha QHR-diń Qazaqstandaǵy elshisi Chjoý Lı aldaǵy saparǵa qatysty suhbat berdi.

- Qurmetti Elshi myrza, Qazaqstan Prezıdentiniń Qytaı Halyq Respýblıkasyna saparynyń baǵdarlamasymen tanystyra ketseńiz.

- Atalmysh sapar barysynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen Tóraǵa Hý Tszıntao kelissózder júrgizedi dep kútilýde, sondaı-aq Qazaqstan basshysynyń Halyq ókilderi Búkilqytaılyq jınalysy Turaqty komıtetiniń Tóraǵasy Ý Bangomen, Memlekettik keńestiń premeri Ven Tszıabaomen, Qytaıdyń ózge de basshylarymen kezdesýleri josparlanǵan. Kelissózder men kezdesýlerde eki el basshylary qytaılyq-qazaqstandyq yntymaqtastyqtyń keleshektegi baǵyttaryn birge aıqyndap, is júzindegi yntymaqtastyqty damytý máselelerin talqylaıdy, sonymen qatar halyqaralyq jáne óńirlik kún tártibiniń eki tarapty da qyzyqtyratyn máseleleri boıynsha pikir almasady. Beıjińnen bólek, Prezıdent Nazarbaev Tıantszın qalasynda da bolady. Sapar aıasynda taraptar Birlesken aqparattyq kommıýnıkeni jarııalap, 10 úkimetaralyq kelisim men yntymaqtastyq qujattaryna qol qoıady dep kútilýde.

- Qytaı tarapynyń baǵalaýynsha, Prezıdent N.Nazarbaevtyń QHR-ǵa osy jolǵy saparynyń mańyzdylyǵy qandaı?

- Bul Prezıdent N.Nazarbaevtyń Qytaıǵa jasaǵaly otyrǵan 17-shi sapary jáne onyń aǵymdaǵy jylǵy alǵashqy sheteldik sapary bolmaqshy. Atalmysh sapar 2011 jyldyń aıtýly oqıǵasy jáne Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy strategııalyq áriptestikti damytýdyń mańyzdy qadamy bolmaq. Qazirgi tańda qytaılyq-qazaqstandyq qatynastar óziniń damý tarıhynyń eń bir kemeldi kezeńin basynan ótkerip jatyr. Taraptar saıası ózara senimdilikti úzdiksiz nyǵaıtyp, túrli salalardaǵy is júzindegi yntymaqtastyqty tereńdetýde jáne halyqaralyq arenadaǵy strategııalyq ózara is-qımyldy kúsheıtýde. Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynastar kórshi memleketter arasyndaǵy tatý baılanystar damýynyń jarqyn kórinisi bolyp otyrǵanyn aıryqsha atap ótkim keledi. Búgingi jańa jaǵdaılarda qytaılyq-qazaqstandyq qarym-qatynastardy damytý úshin jańa múmkindikter men ulanǵaıyr keńistikter ashylýda. Qytaı men Qazaqstannyń ózara tıimdi yntymaqtastyqty keńeıtýi jáne tereńdetýi eki taraptyń da múddesine sáıkes kelip otyr. Qazaqstan Prezıdentiniń osy sapary barysynda qol jetkiziletin nátıjeler eki jaqty yntymaqtastyqtyń odan ári damýyna qýatty serpin beretindigine ári Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa paraǵyn ashatyndyǵyna kámil senemin.

- Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy eki jaqty qarym-qatynastyń qazirgi jaǵdaıy jaıly aıtyp berseńiz.

- Sońǵy jyldardaǵy joǵary deńgeıdegi turaqty tyǵyz baılanystar saıası ózara senimdilikti nyǵaıtýǵa yqpal etýde. Eki eldiń kóshbasshylary tek qana qyzmettik baılanystaryn damytyp qoıǵan joq, sonymen qatar jaqsy dostar. Bir mysal: 2009 jyldyń jeltoqsanynan 2010 jyldyń maýsymyna deıin, nebári jarty jylda QHR tóraǵasy Hý Tszıntao Qazaqstanǵa eki ret saparmen bardy. Al Prezıdent N.Nazarbaev týraly aıtar bolsaq, ol Qytaıda saparlarmen, halyqaralyq konferentsııalardyń qatysýshy retinde 16 márte bolyp qaıtty. Sonymen qatar, Memlekettik keńestiń premeri Ven Tszıabao,Qytaı Halyqtyq saıası alqalyq keńesi Búkilqytaılyq komıtetiniń Tóraǵasy (QHSAK BK) Tszıa Tsınlın jáne Qytaıdyń ózge de basshylary da Qazaqstanda bolyp qaıtty. Tıisinshe, Qazaqstannyń joǵary laýazymdy tulǵalary - QR Premer-Mınıstri, QR Parlamenti palatalarynyń tóraǵalary, QR Memlekettik hatshysy birneshe márte Qytaıǵa saparlap keldi. Taraptar turaqty túrde eki jaqty baılanystar, halyqaralyq jáne óńirlik máseleler boıynsha pikir almasyp turady, halyqaralyq kún tártibiniń ózekti máseleleri boıynsha birtutas nemese uqsas ustanymdardy ustanady. Joǵary basshylyqtyń saparlary Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy baılanystardy aıtarlyqtaı ilgeriletti.

Qytaı men Qazaqstan qarym-qatynasynyń ómirsheńdiginiń sebebi, baılanystardyń damýy eki el halyqtarynyń múddelerine jaýap beredi, eki eldegi turaqtylyqty saqtaý jáne damý talaptaryna tolyqtaı sáıkes júrgizilýde. Eki memleket basshylarynyń tikeleı qamqorlyqtarynyń jáne aıryqsha kóńil bólýleriniń, sondaı-aq eki taraptyń da birlesken kúsh-jigerleriniń arqasynda sońǵy jyldary Qytaı men Qazaqstannyń yntymaqtastyǵy ártúrli salalarda jemisti nátıjelerge qol jetkizdi jáne eki elge de naqty paıdasyn tıgizip otyr.

- Qazirgi tańda Qytaı men Qazaqstannyń ekonomıkalyq saladaǵy yntymaqtastyǵy qandaı deńgeıde? Bul sala álemdik qarjy daǵdarysynan shyǵa aldy ma?

- Eki jaqty ekonomıkalyq yntymaqtastyq qytaılyq-qazaqstandyq strategııalyq áriptestiktiń mańyzdy materıaldyq irgetasy bolyp tabylady, bul yntymaqtastyq ózara birin-biri tolyqtyrýymen jáne qarqyndy damýymen sıpattalady. Qazirgi kúni Qazaqstan TMD elderi arasyndaǵy Qytaıdyń ekinshi saýda áriptesi bolyp tabylady. Eki jaqty saýda-sattyqtyń kólemi Qytaıdyń Ortalyq Azııa elderimen jalpy saýda-sattyǵynyń jalpy kóleminiń 70 paıyzynan asyp ketti. Al Qytaı ótken jyldan bastap Qazaqstannyń saýdadaǵy birinshi áriptesi atandy. Álemdik daǵdarys jaǵdaıynda eki eldiń úkimetteri men ókiletti vedomstvolary daǵdarystyń eki jaqty ekonomıkalyq yntymaqtastyqqa tıgizer jaǵymsyz áserin barynsha azaıtý úshin birqatar sharalardy qolǵa aldy. Bul maqsatta Qytaı Qazaqstanǵa 13 mlrd. dollar kóleminde nesıe berdi. Qytaı tarapynyń statıstıkasy boıynsha eki eldiń taýar aınalymy 2010 jyly 20,31 mlrd. dollarǵa jetti, sóıtip 45,3 paıyzǵa ulǵaıyp, daǵdarysqa deıingi deńgeıden asyp tústi. Sonymen bir mezgilde Qytaı men Qazaqstan ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń jańa salalaryn belsendi túrde izdestirip jatyr. Búginde birqatar birlesken jobalardy iske asyrýda. Máselen, ondaı jobalardan Pavlodardaǵy allıýmınıı zaýytyn, Moınaq Sý elektr stansysyn, Aqtaýdaǵy bıtým zaýytyn atap ótýge bolady. Sonymen qatar taıaý bolashaqta "Qorǵas" shekara mańy yntymaqtastyǵyhalyqaralyq ortalyǵynyń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa beriletin bolady. Sondaı-aq Shyńjan-Uıǵyr avtonomııalyq ólkesi men Qazaqstannyń shekara mańyndaǵy oblystary arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystar men kooperatsııalar úzdiksiz keńeıip keledi.

- Qazirgi tańda Qazaqstanda kólik ınfraqurylymy salasynda birqatar iri obalar júzege asyrylýda. Olardyń qatarynda «Batys Qytaı-Batys Eýropa» halyqaralyq kólik dáliziniń, jyldamdyǵy joǵary temir joldyń qurylystary bar. Qalaı oılaısyz, Prezıdent N. Nazarbaevtyń Qytaıǵa sapary barysynda taraptar osy salada qandaı da bir kelisimge qol jetkize alady ma?

- Qytaı Qazaqstannyń óziniń biregeı geografııalyq artyqshylyqtaryn paıdalaný arqyly tranzıttik áleýetti damytýǵa baǵyttalǵan belsendi is-áreketin qoldaıdy. «Batys Qytaı-Batys Eýropa» halyqaralyq kólik dálizi jobasyn jáne jyldamdyǵy joǵary temrjol qurylysy jobasyn júzege asyrý qazaqstandyq ekonomıkanyń jalpy deńgeıin aıtarlyqtaı kóteretindigine jáne halyqaralyq básekelestiktegi pozıtsııasyn nyǵaıta túsetindigine senimdimin. Sońǵy jyldary Qytaıda ınfraqurylymdyq qurylystar qatty qarqynmen damyp jatyr. 2010 jyldyń aıaǵyndaǵy jaǵdaı boıynsha avtojol jelisiniń jalpy uzyndyǵy 3 mln. 984 myń shaqyrymdy qurap otyr, onyń ishindegi 74 myń shaqyrymy joǵary jyldamdyqta júrýge bolatyn joldar.

Atap óterligi, qazirgi kúni Qytaıda 7531 shaqyrym joǵary jyldamdyqty temir jol paıdalanýǵa berildi jáne osy kórsetkish boıynsha QHR álemde birinshi orynǵa shyqty. Qytaıda joǵary jyldamdyqty temirjoldardyń qurylysyn salý, poıyzdardy jasaý jáne iske qosý salasynda baı tájirıbe bar jáne bizder ozyq tehnologııalarǵa ıemiz, qytaılyq jabdyqtar myqty sapasymen erekshelenedi jáne halyqaralyq naryqta asa tanymal. Osyǵan oraı, biz qazaqstandyq áriptesterimizben ınfraqurylymdyq qurylys salasyndaǵy tájirıbemizben bólisýge jáne Qazaqstannyń avtojol jáne temirjol jelilerin modernızatsııalaýǵa belsene qatysýǵa daıynbyz. Qytaımen yqpaldastyq sizderdiń kóńilderińizdi qaldyrmaıtynyna kámil senemin.

- Qytaı men Qazaqstannyń energetıkalyq yntymaqtastyǵynyń jaǵdaıy jáne bolashaǵy jaıly ne aıta alasyz?

- Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy strategııalyq áriptestiktiń jáne ózara tıimdi yntymaqtastyqtyń mańyzdy baǵyttarynyń biri retinde energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn ataýǵa bolady. Bizdiń elderdiń basshylary men úkimetteri arasynda osy saladaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý men onyń mańyzdylyǵy týraly ortaq túsinik baıaǵyda-aq qalyptasyp qoıǵan. Onyń ústine, eki el basshylarynyń qoldaýynyń arqasynda biz zor tabystarǵa jetip otyrmyz. 1998 jyly, Qytaıdyń munaı kompanııasy Aqtóbe munaı kompanııasyn basqara bastaǵan kezde, munaıdyń jyldyq óndirisi nebári 2 mıllıon tonnany qurady. 10 jyl óte kele, qytaılyq tehnologııanyń, ınvestıtsııalar men basqarý júıesiniń arqasynda jyldyq ónim 2,5 esege artty. 2009 jyly qytaılyq-qazaqstandyq munaı qubyry jelisiniń ekinshi kezeginiń jáne «Ortalyq Azııa» gaz qubyrynyń qurylysy aıaqtaldy. Bul - QHR men QR-nyń energetıkalyq yntymaqtastyǵy jańa deńgeıge kóterildi degen sóz. Qazaqstandaǵy qytaılyq kásiporyndar tabys taba otyryp, ózderiniń áleýmettik jaýapkershiligin de umytpaıdy. Olar jergilikti áleýmettik damý baǵdarlamalaryna atsalysyp, qazaqstandyq jumysshylardy daıarlaıdy, temirjol, jylyjaı qurylysyna aralasyp, jumyspen qamtý máselesin sheshýge jáne jergilikti salyq kiristerin arttyrýǵa oń úlesterin qosyp keledi.

- Al eki eldiń shıkizattyq emes saladaǵy yntymaqtastyǵy qalaı damýda?

- Qytaı Qazaqstanmen shıkizattyq emes saladaǵy yntymaqtastyqqa zor mańyz beredi. 2007 jyly eki eldiń úkimetteri shıkizattyq emes sektordaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıǵan edi, al mınıstrlik basshylary ony oryndaý jospary týraly naqty hattamaǵa qol qoıdy. Shıkizattyq emes salanyń aýqymy óte keń: baılanys, aqparat, toqyma, qurylys materıaldary, elektrotehnıka, kólik, hımııa, munaı-gaz óndirisi, metallýrgııa, tehnıka, aýyl sharýashylyǵy, týrızm, qarjy jáne t. b. Yntymaqtastyqtyń barlyq josparlary tabysty júzege asyrylýda. Onyń ishinde Pavlodardaǵy Qazaqstannyń elektrolız zaýyty iske qosyldy, Moınaq Sý elektr stansysynyń qurylysy salynýda. Bir sózben aıtqanda, Qytaı men Qazaqstan myqty áriptester.

- Eki eldiń yntymaqtastyǵy tek ekonomıkamen ǵana shektelmeıtini belgili. Gýmanıtarlyq salada da turaqty baılanystar damyp keledi. Osy jaıly oıyńyzdy bilsek.

- Dıplomatııalyq qarym-qatynastar ornaǵan kezden bastap Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy gýmanıtarlyq yntymaqtastyq belsendi damyp kele jatyr. Eki eldiń úkimetteri bilim, mádenıet jáne ózge de salalardaǵy yntymaqtastyq týraly birqatar kelisimderge qol qoıdy. Jıi kezdesýler mehanızmi tıimdi jumys jasap jatyr, óńirler men eki eldiń halqyqtary arasyndaǵy dostastyq baılanystar qarqyndy damyp keledi. Bilim salasynda eki eldiń vedomstvolary kópqyrly aqparattyq jáne derbes tájirıbe almasýlardy júzege asyrýda, onyń ishinde tildik sala da bar. Búginde Qytaıda birneshe myńdaǵan qazaqstandyq stýdentter bilim alýda, qytaılyq tarap Qazaqstannan keletin stıpendıat-stýdentterge arnalǵan kvota sanyn 200 adamǵa deıin arttyrdy, al Qazaqstanda myńnan astam qytaılyq stýdent bilim alýda.

Búginde Qazaqstanda Konfýtsııdiń eki ınstıtýty ashyldy. Onyń biri Almatydaǵy ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de, ekinshisi Astanadaǵy L. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde. Konfýtsıı ınstıtýttary qazaqstandyq stýdentterge bizdiń elimizdiń tili men mádenıet úırenýge zor múmkindik beredi. Qazaqstanda jyl saıyn «Qytaı tiliniń kópiri» baıqaýy ótkizilip turady. Onyń jeńimpazdary Qytaıda ótkiziletin fınalǵa joldama alyp, QHR-da oqýǵa stıpendııa alady. Mádenıet salasynda da jaqsy baılanystar jolǵa qoıylǵan. Taraptar kórkemónerpazdar ansamblderiniń saparlarymen almasyp turady. Ótken jyly qazaqstandyq tarap Shanhaıdaǵy «EKSPO-2010» kórmesinde óz taýarlaryn qoıdy, ondaǵy Qazaqstan pavılony tek qytaılyqtar arasynda ǵana emes, sheteldik týrıster arasynda da zor qyzyǵýshylyq týdyrdy. Aqpan aıynyń sońynda Qazaqstanda «Kóńildi kóktem merekesi» is-sharalary ótkizilip, onda tanymal qytaılyq ártister óner kórsetetin bolady. Olar qazaqstandyq kórermenderdiń kóńilinen shyǵady dep úmittenemiz.

Al sport salasy týraly aıtatyn bolsaq, taraptar aýqymdy sporttyq sharalardy uıymdastyrýda bir-birine úlken qoldaý kórsetip otyrady. Qazaqstandyq sportshylar Beıjiń Olımpıadasyna da, Gýanchjoýdaǵy Azııa oıyndaryna da belsene qatysty. Qytaı sonymen qatar Qazaqstanda ótkizilgen 7-qysqy Azııa oıyndaryna qatysý úshin óziniń myqty komandasyn jiberdi. Jaǵdaıdy paıdalana otyryp, Qazaqstan halqyn Azıada oıyndarynda altyn medaldardyń sany boıynsha birinshi oryn alǵan Qazaqstan quramasynyń tabysymen shyn júregimnen quttyqtaǵym keledi. Bul Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan eń jaqsy syılyqtardyń biri bolǵandyǵyna kámil senemin.

- ShYU-nyń qurylǵanyna on jyl boldy. Siz Uıymnyń osy jyldar ishindegi damýyna qalaı baǵalaısyz, keleshegi qandaı dep oılaısyz?

- Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn qurýdaǵy bastapqy maqsat Qytaı men burynǵy KSRO-nyń keıbir memleketteriniń arasyndaǵy birlesken shekaranyń problemasyn sheshý, sondaı-aq shekaralas aımaqtardaǵy ózara senim máselelerin sheshý boldy.

2001 jyly Qytaı, Reseı, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Ózbekstan yntymaqtastyqty odan ári damytyp, qaýip-qaterlerge birlesip áreket etý ári ózderiniń múddelerin tıimdi qorǵaý úshin, sondaı-aq birlesip ósip-órkendeý úshin ShYU-ny qurdy.

Ótken on jyldyń ishinde Uıym aıtarlyqtaı damydy. Birinshiden, qysqa merzim ishinde quqyqtyq bazanyń ınstıtýtsıonaldyq qalyptasýy men qurylýy aıataldy. Ekinshiden, múshe-memleketter arasynda yntymaqtastyq damydy. Úshinshiden, ShYU halyqaralyq arenada beıbitshiliktiń, yntymaqtastyqtyń jáne ashyqtyqtyń jaǵymdy beınesin qalyptastyra aldy. Qazirgi tańda ShYU tek qana oǵan múshe memleketterdiń tarapynan ǵana emes, sonymenı qatar halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan da zor qyzyǵýshlyqqa ıe bolyp otyr.

Eýrazııalyq óńirde ártúrli halyqaralyq mehanızmder men ınstıtýttar bar, alaıda olardyń ishinde ShYU-nyń orny bólek.

Birinshiden, ol Shanhaı rýhyn pash etedi. Ózara senim, ózara paıda, teń quqylyq, ortaq damýǵa umtylý osy rýhtyń negizgi mazmuny bolyp tabylady. Ózara senimdi tereńdetýde, óńirdegi turaqtylyq pen beıbitshilikti ornatýda, sonymen qatar halyqaralyq qatynastardaǵy barynsha tıimdi baǵyttarǵa umtylýda bunyń mańyzy óte zor.

Ekinshiden, ShYU-ǵa múshe-memleketterdiń terrıtorııalary eýrazııalyq qurlyqtyń 60 paıyzyn alyp jatyr, halqynyń sany dúnıejúzi halqynyń tórtten bir bóligin quraıdy. Sonymen qatar Reseı men Qytaı BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty múshesi bolyp tabylady jáne halyqaralyq isterde mańyzdy ról atqarady. Bul bizdiń Uıymǵa óńirdegi jaǵdaıǵa yqpal etýge qosymsha múmkindikter beredi.

Úshinshiden, ShYU óziniń barlyq kúsh-jigerin ekonomıka men qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttap otyr. Bul múshe memleketterdiń jáne búkil óńirdiń suranystaryn qanaǵattandyrady. Osynyń barlyǵy keleshekte birlesip damý úshin ShYU qýaty kúshke ıe ekendigin kórsetedi. ShYU róli halyqaralyq isterde de, óńirlik isterde de artyp otyr.

Qazirgi ýaqytta Qazaqstan ShYU-ǵa tóraǵalyq etýde jáne bıyl Astanada ShYU-nyń mereıtoılyq sammıti ótetin bolady. Atalmysh sammıtti tabysty ótkizý úshin, sóıtip ortaq kúshpen Uıymnyń damýyna járdemdesý úshin Qytaı tarapy Qazaqstanǵa tóraǵalyq etýshi el retinde jan-jaqty kómek pen qoldaý kórsetetin bolady.