Qylmystyq isterdi qaraýdaǵy eń basty qıyndyq - alqabılerdi irikteý

2002-2010 jyldar aralyǵynda qylmystyq sot tóreligi zańnamalary Quqyqtyq saıasat tuǵyrnamasy negizinde damydy. Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstanda alǵash ret frantsýz úlgisi tektes alqabıler qatysýymen sot isin júrgizý tártibi engizilip, 16 qańtar 2006 jyly qabyldanǵan «Alqabıler týraly» zań qoldanyla bastady.

Búgingi kúnde bul júıeniń qoldanysy keńeıtilip, toǵyz qylmys quramynan basqa, barlyq asa aýyr qylmystarǵa qatysty, barlyq aıyptalýshylarǵa tańdaý múmkinshiligi berilgen. Alqabıler ınstıtýtyn engizýdiń alǵashqy jyldarynda aıyptalýshylar oǵan senimsizdikpen qarasa, sońǵy jyldary isti alqabıler qatysýymen qaraý týraly ótinishter sany ósýde. Atalǵan isterdi qaraý sapasyn arttyrý úshin Elbasy Jarlyǵymen mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottar quryldy. Qylmystyq isterdi alqabılerdiń qatysýymen qaraýdaǵy eń basty qıyndyq - alqabılerdi irikteý máselesi. Zań talaby boıynsha oblystyq sot tóraǵasy usynǵan san negizinde jergilikti atqarýshy organ jyl saıyn alqabıge úmitkerlerdiń bastapqy, biryńǵaı jáne qosalqy tizimderin jasap, sotqa joldaıdy.

Ár qylmystyq is boıynsha 200 alqabılikke úmitker shaqyrylsa da, sotqa ártúrli sebeptermen 45-50 adam ǵana jınalady. Keı kezde úmitkerlerdiń qajetti sany jınalmaýyna baılanysty sot májilisi keıinge qaldyrylyp jatady. Úmitkerlerdiń kelmeýinde obektıvtik sebeptermen qatar sýbektıvti jaılar da oryn alýda, mysaly, olardy mekeme basshylary jumystan bosatpaýy, bosatqan kezde de, orynsyz ókpe bildirýleri. Osyǵan baılanysty, alqabıdiń sotqa kelýine kedergi keltirgen laýazymdy adamnyń Ákimshilik quqyqbuzýshylyq kodeksiniń 514-1-babymen ákimshilik jaýaptylyqqa tartylatynyn umytpaǵany jón. Sonymen qatar jergilikti atqarýshy organ bergen tizimder boıynsha kóptegen adamdardyń kórsetilgen mekenjaıda turmaıtyny nemese kórsetilgen mekenjaı turǵyn úı emes mekeme bolyp shyǵatyny, tipti, tizimge ómirden ozǵan, áreketke qabiletsiz dep tanylǵan adamdar engeni anyqtalyp jatatyny týraly talaı áńgime boldy. Ózderiniń tizimge engizilýine qarsy ekenderi týraly sotqa aýyzsha málimdeme jasaǵandar da boldy. Jergilikti atqarýshy organ alqabılikke kandıdattardyń aldyn ala tizimi jasaqtalyp jatqany, árkimniń onymen tanysyp, óz pikirlerin málimdeý quqyǵy bary týraly baspasóz betinde, jergilikti radıo, teledıdar arqyly jarnama berse, birtalaı másele sheshimin tabar edi. Bul jol kóp ýaqyt jáne qarjy shyǵyndaryn talap etpeıdi, óıtkeni, jylyna bir ret atqarylatyn is.

«Alqabıler týraly» zańnyń 4-babynda jergilikti atqarýshy organ úmitkerge qoıylatyn talaptarǵa azamattardyń sáıkes kelýin tekserý úshin memlekettik organdardan, uıymdar men azamattardan qajet aqparatty suratýǵa quqyly ekeni kórsetilgen. Jaýaptar saýal alynǵan kúnnen bastap úsh jumys kúninen keshiktirmeı jiberilýge tıis. Osyǵan baılanysty, Memlekettik qyzmet isteri agenttigi, Ádilet mınıstrligi, Halyqqa qyzmet kórsetý RMK, QR Bas prokýratýrasynyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń jergilikti organdary joǵaryda aıtylǵan jergilikti atqarýshy organnyń saýaldaryna jaýap berý jumysyn jandandyrý jolyn qolǵa alsa, úmitkerler tizimderi utymdy irikteler edi. Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń 551-babyna sáıkes, sotqa qatysýshy taraptar alqabılikke kandıdattardan ózderiniń jáne jaqyn týystarynyń sottylyǵy, qylmystyq nemese ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵandyǵy, quqyq qorǵaý organdaryna nemese sotqa májbúrlep ákelgendigi týraly málimetterdi anyqtaýǵa quqyly.

Osyǵan oraı, jergilikti atqarýshy organ bastapqy alqabıler tizimin jasaqtaý barysynda suranys joldaıtyn jáne qajetti málimet berýge tıisti ókilettik berilgen organ sanyn keńeıtý, oǵan Іshki ister mınıstrliginiń jergilikti basqarmalaryn qosý qajet degen de oı-pikirler aıtylady. Sebebi, ár adamnyń ózinen basqa jaqyn týystarynyń qylmystyq nemese ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵany, qylmystyq qýdalaý organyna nemese sotqa májbúrlep ákelgendigi týraly málimetter ishki ister organdarynda ǵana bolady. Budan basqa, aımaqtyq ınspektorlar óz aýdanyndaǵy esepte turatyn adamdardy jalpylama biletini sózsiz. Qoryta kele, alqabıler sotynyń sot júıesinde orny bólek ekenin aıtý qajet. Birinshiden, ol qoǵamdy tárbıeleıdi, sebebi, alqabı retinde sotqa bir ret qatysyp kórgen azamattyń bılikke, sot sheshimine degen kózqarasy ózgeredi; bul jaı onyń ómirdegi óz sheshimine jaýapkershilikpen qaraý sanasynyń qalyptasýyna yqpal etetini sózsiz.

Ekinshiden, az da bolsa osy ýaqyt aralyǵyndaǵy sot tájirıbesinen baıqaǵanymyz, istiń alqa bıler qatysýymen qaralý múmkindigi qylmystyq qýdalaý organynyń tergeýdiń sapasyn kóterý, tergeýshilerdiń biliktiligin joǵarylatý jumysyna yqpal etedi, al sot otyrysynda naqty básekelestik pen utymdy sóz talasýǵa keń jol beriledi, memlekettik aıyptaýshy men advokattyń rólin kúsheıtedi jáne olardyń óz mindetin asa jaýapkershilikpen, erekshe paıymdylyqpen atqarýǵa baǵyttaıdy.

Shınalhanov