Kúıshi Samıǵolla Andarbaevtyń týǵanyna 110 jyl

Kóne mýzykalyq aspaptardy júıelep, halyq mýzykasyn jınaqtaý jónindegi ǵylymı-zertteý kabınetin ashqan da Ahań.

Ahmet Jubanov el arasynan jınaǵan halyq kúılerin nasıhattaý maqsatymen mýzykalyq saýaty joq kúıshilerden ansambl quryp, jıi kontsert uıymdastyratyn.  Qurmanǵazynyń «Saryarqa», «Balbyraýyn» kúıleriniń unaǵany sonsha qazaqtyń ulttyq orkestrin qurýǵa joǵarydan qaýly túsip, orkestrdiń kórkemdik jetekshisi ári dırıjery Ahmet Jubanovqa tapsyrady.

1934 jyldyń tamyz aıynda shaqyrylǵan búkilodaqtyq sletke halyq arasynan shyqqan nebir kúıshiler men ánshiler, aqyndar qatysyp, óner kórsetedi. Bul úlken jıynǵa uıytqy bolǵan mýzykalyq etnografııanyń atasy Aleksandr Zataevıch edi. Jer-jerden kelgen Mahambet Bókeıhanov, Ǵanbar Medetov, Luqpan Muhıtov, Oqap Qabıǵojın, Qalı Jantileýov, Ǵabdýlman Matov, Dına Nurpeıisova, Jappas Qalambaev syndy arqaly kúıshiler aqylshy bolyp, qazaqtyń ulttyq orkestrin uıymdastyrý jaıly qaýly jarııalady.

Sol orkestrdiń negizin qalap, ómiriniń qyryq  jylǵa jýyq ýaqytyn ónerge arnaǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri, belgili kúıshi Samıǵolla Andarbaev   óziniń ónerimen, adamı qasıetimen daralandy.

Aqtóbe oblysy Baıǵanın aýdanynda dúnıege kelip, Qazanǵap pen Dáýletkereı kúılerin boıyna sińirip, kúıshilik sheberligimen óz óńirine ataǵy shyqqan Balken ájesinen kóp úırengen bolashaq kúıshi qoly qalt etse dombyrasyn alyp, nebir syrǵa toly tókpe kúılerdi yrqyna kóndiretin.

Samıǵollanyń ájesi  segiz qyrly bir syrly jan edi. Onyń qolynan shyqqan nebir tekemet, syrmaq, kıim-keshek, has sheberdiń eńbeginiń jemisi. Jasyraq kezinde ol kisi balýan kúreske de qatysqan ójet, erminezdi jan eken.

Mine, osyndaı asyl ájeniń qasıetin boıyna sińirgen Samıǵolla eńbektiń qıyndyǵyna qaramaı Almatyǵa kelip qurylysshy bolyp júrgende Ahań dombyrashylar úıirmesin ashyp,  ónerpazdardy jınaı bastaıdy. Ári qaraı áńgimeni  kúıshiniń tuńǵysh qyzy Baljan Samıǵollaqyzy jalǵastyrady:

Baljan:  1935 jyldyń kúzinde Ahmet Jubanov dombyrashylar orkestrin uıymdastyryp jatyr degendi estip, ákem soǵan qatysty.

 1936 jyly orkestr Máskeýge barǵanda ákemniń daıyndyǵy az bolyp bara almaı qaldy.  Ol ýaqytta qyzyl burysh degen bolady, sonda bes-alty  kisige arnaıy kúı úıretip, on besshaqtysyn durys oınaǵan soń orkestrdiń quramyna alady, ákemdi de osylaı qabyldaǵan.

 El shetine jaý tıgen qyryq birinshi  jyldyń jazynda ákem kóptiń biri bolyp, el qorǵaýǵa maıdanǵa attandy. Tórt jylǵa sozylǵan surapyl soǵys aıaqtalyp, kúıshi Jambylda turyp jatqan otbasyna oraldy.

Ákem  kelgennen keıin  soǵystan qaıtqan ártisterdiń bárin qaıta orkestrge shaqyrdy. Toǵyz aıdaı Jambyl teatrynda eńbek etti.

Ol kisi  1946 jyly maýsymda Almatyǵa kelip burynǵy orkestrine  qyzmet ornalasty.

Altyn: Orkestrde Samıǵolla  ártúrli  aspaptarda erkin oınaı  beretin. Oǵan sebep kompozıtor  Latıf Hamıdı, Qapan Mýsın, Jappas Qalambaevtardyń nota saýatyn ashýy edi. Buryn estý boıynsha  ǵana kúı oryndaıtyn kúıshiler  ómir sahnasynda  konservatorııadan alatyn bilimdi alyp, klassıkalyq  úlgidegi shyǵarmalardy erkin oınaı bastady. Endi Samıǵollanyń kelini Lenıza Qurmanqyzyna  áýletten órbigen ónerli urpaq jaıly bylaı deıdi:

Lenıza: Osy  áýletten órbigen  óte bir jaqsy kisi boldy. Bir aǵaıyndar kóship kelse, birinshi erýlik beretin de atam edi. Aǵaıyn-týǵandardyń ortasynda syıly jan edi.

Men talaı óner adamdaryna sháı quıǵan kelinmin. Shamǵon Qajyǵalıev, Jappas Qalambaev bizdiń úıde jıi bolatyn.Sol kisilerdiń batasy shyǵar, balalarym jaqsy ósip keledi, shúkir.

Myna meniń joldasym  Dáribaı qudaı  bergen daryn, konservatorııany syrttaı bitirdi. Qaınym Kenjebaı konservatorııada prorektor bolyp istep júrgende aıaq astynan dúnıe saldy. Kelinimiz Alma Ázıdolla Esqalıevtyń qyzy.

 Samıǵolla Andarbaev óner ujymymen qazaq jerin kóp aralaıdy. Bul orkestrge qosylyp, Kúlásh Baıseıitova, Ermek Serkebaev syndy óner sańlaqtary án shyrqady. Orkestr Baltyq óńiri, Orta Azııa, Zakavkaze respýblıkalaryna, Edil boıyna, sondaı-aq talaı ret shetelge óner saparymen  baryp, ulttyq mýzykany  nasıhattady.

Samıǵolla Dına Nurpeıisova, Oqap Qabıǵojın jáne Luqpan Muhıtov syndy sheberlerden dáris alyp, oınaý sheberligin  shyńdady.

Kúıshi tabıǵı daryn, mýzykaǵa degen ıkemdik, zerektik, eńbekqorlyq  arqasynda kúıshilik qoryn  baıytty. Bizdiń altyn qorymyzda Samıǵolla Andarbaevtyń qyryqtan astam kúıi saqtaýly. Jazý sapasy jaqsy bul shyǵarmalardyń ishinde Dáýletkereı, Qazanǵap, Asanqaıǵy, Arynǵazy, Naýsha, Túrkesh, Abyl,  Mámen, Dına, Álkeı, Qurmanǵazy kúılerimen  qosa halyq halyq kúıleri keler urpaqqa rýhanı azyq dese de bolǵandaı. Endi búginde týǵanyna 110 jyl tolyp otyrǵan atamyzdyń   elý jasty  dáripteıtin  «Elý jas» degen de kúıi bolǵan.

Ár balaǵa ata-ananyń orny, qasıeti erekshe. Endigi sóz kezegi Qazaqstannyń eńbek sińirgen  mádenıet qyzmetkeri,  konservatorııa túlegi Samıǵolla Andarbaevtyń qyzy Sánen áke jaıly áńgimesin bastaǵanda sál tolqyp ketti:

«...Ákemniń este qalarlyqtaı ereksheligi barlyq aspapty oınap shyqty. Alǵashynda dombyra bolmaı qalsa qobyzǵa otyryp, bir kúni dombyra-prımamen oınaıtyn.  Bizde fılarmonııadan basqa bas qosatyn jer bolmaǵandyqtan «búgin Samıǵollanyń úıinde, erteń Qabıǵojınnyń úıinde» dep, úıge jınalyp daıyndyq júrgizetin.

Bir kúni Dına  kelip otyrǵanda qadalyp qaraǵan bolýym kerek, sonda «áı, osydan osy, birdeńe shyǵady, ylǵı qadalyp qaraıdy» dep ol kisi keleshegimdi boljapty.

№ 38 mektepte oqyp júrgen kezden  úıirmesin quryp, soǵan qatystyq.

1942 jyly  Jambyl oblysy Sverdlov aýdanyna  qarasty «Býdenovka» selosyna baryp oqydyq. Kitap, dápter bolmaǵanmen muǵalimimizdiń jaqsylyǵynyń arqasynda oqýymyzdy tastaǵanymyz joq. Sheshemiz tórt  balamen  qalyp, Saparbaı degen kisiniń balasy bizdi kóshirip alǵan. Tórt jyl kolhozda turdyq.

1946 jyly orkestrge  adamdar shaqyryp jatyr eken. On balanyń ishinen meni aldy.

  1953 jyly Búkilodaqtyq festıvalge qatystyq. 1946 jyly  konservatorııaǵa tústim...» degen edi qyzy Sánen.

  «Balanyń jaqsysy naǵashysynan» dep halqymyz aıtqandaı, Samıǵollanyń kúıshilik qasıetin naǵashy jurtynan, ana sútinen daryǵan dedik.

Endi Almaty qalalyq ákimshiliginiń janynan ashylǵan «Almaty áýenderi» kontserttik ujymynyń dırektorynyń orynbasary, óner janashyry - Yqylas Nurǵalıevtyń Samıǵolla atasy jaıly aıtqan esteligine kezek bersek:

 «Samıǵolla Andarbaev Ahmet Jubanovpen birge ósken. Ol Qurmanǵazy orkestriniń negizin qalaýshylardyń biri. Túrikmen, Mańǵystaý kúılerin bizge jetkizýshi. Óz kezinde Almatydaǵy aýylsharýashylyq ınsıtýtynyń orkestrin quryp, jetekshilik etken ol  stýdent kezimde meni kómekshi etip alǵan. Biz ol kisiden kóp tálim-tárbıe aldyq.  Alǵash  tyńdaý arqyly úırense, keıin stýdentter notamen úırenetin. Tipti bara-bara Motsart, Bethoven    sııaqty kompozıtorlardyń da shyǵarmalaryn Samıǵolla ata balalarǵa úıretken-di...

 Dına apamyzdyń qasynda júrip, árkez dombyrasynyń kúıin keltirip, járdem etetin inisi Samıǵolla atamyz keıin jastar arasynda ustazdyq etti. Qurmanǵazy orkestriniń shaǵyn tobyn Qazaqtyń aýylsharýashylyq ınstıtýtynda qurdy. Sol kezde talaı stýdentterdiń dombyrasyn jasap, nemerelerine týǵan-týysqandaryna syıǵa tartqany málim.

Ókinishtisi, Samıǵolla óner sahnasynda sanaly ǵumyryn ótkizse de, eńbegi  ádil  baǵalanbaǵan, eskerýsiz qalǵan óner sheberi».

Samıǵolla men Bóbehannan órbigen úsh ul men eki qyzdan taraǵan urpaq bári de ónerge beıim. Halqymyzǵa ónerimen tanymal bolǵan Kenjebaı Andarbaev klassıkalyq úlgidegi úlken shyǵarmalardy oryndaıtyn sheber edi.

Búginde úlken úıdiń tútini tútetip, týǵan-týysqanǵa uıytqy bolyp otyrǵan Oljabek pen Qadısha ákeden qalǵan asyl murany kóziniń qarashyǵyndaı saqtap otyrǵan perzentter.

Otyzynshy jyldyń basynda óner dep shóldep kelgen daryndy jastar qazaq mádenıeti men óneriniń órkendeýine kúsh-jigerin jumsap, úlken iske bir kisideı jumyla kirisip, nátıje shyǵardy. Sol kisilerdiń salyp ketken sara jolymen óner jalǵasyn tapty. Halqymyzǵa  baǵa  jetpes rýhanı mura qaldyrǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri, búginde týǵanyna 110 jyl tolǵaly otyrǵan  Samıǵolla Andarbaevtyń  esimi el esinde.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

QR Mádenıet qaıratkeri

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty

                                             Altyn Imanbaeva