Qustaı qonysy Qytaı arheologııasynyń 2025 jylǵy úzdik jetistikterine endi
ASTANA. KAZINFORM — 4 aqpan kúni Qytaı Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasy «Qytaı arheologııasynyń 2025 jylǵy úzdik jetistikterin» jarııalady, tizimde Jońǵar Alataýynyń Qytaı betinde ornalasqan Qustaı qonysy da bar.
Chinanews portalynyń jazýynsha, qola dáýirine jatatyn Qustaı qonysy Shyńjań Uıǵyr avtonomııalyq óńiri Buratala mońǵol avtonomııalyq oblysynyń Arasan aýdanyndaǵy Qustaı eldi mekeninen soltústikke qaraı taý bókterinde ornalasqan. Alqapta Qytaı Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń Arheologııa ınstıtýty men Shyńjań mádenı mura jáne arheologııa ınstıtýty 2016 jyldan beri turaqty ári júıeli qazba jumystaryn júrgizip keledi. Zertteý nátıjesi arheologııalyq nysannyń negizgi bóligi qola dáýiriniń sońǵy kezeńine tán (shamamen b. z. d. 1600 jyldar) iri qonystyń orny ekenin kórsetti. Ol ortalyq aımaqtaǵy qalashyq, qorym jáne jaqyn mańaıdaǵy ózge de arheologııalyq nysandardan turady. Jalpy aýdany 12 sharshy shaqyrymnan kem emes.
Belgili bolǵandaı, Qustaı qonysy men qorymynyń mádenı kelbeti Eýrazııa dalasynyń shyǵys bóliginde keń qanat jaıǵan Andronov mádenıetine jaqyn. Qalashyqtyń aýmaǵy keń, qurylymy kúrdeli, ınfraqurylymy jaqsy damyǵan. Qustaı — Batys Tıan-Shan óńirindegi qola dáýiriniń sońǵy kezeńine tán jáne óte sırek kezdesetin qonystardyń biri.
Eskertkishten tabylǵan jáne tanylǵan janýar súıekteriniń shamamen tórtten úsh bóligi qoıdiki, tórtten bir bóligi sıyrdiki, sondaı-aq kóp bolmasa da jylqy men ıt súıekteri de tabylady. Bul qonys turǵyndarynyń mal sharýashylyǵymen aınalysqanyn, negizinen qoı men sıyr ósirgenin kórsetedi.
Qorym aımaǵy shyǵystan batysqa qaraı 400 metr, soltústikten ońtústikke qaraı 300 metr, onda tastan nemese topyraqtan úıilgen ártúrli úlgidegi jerleý oryndary — obalar men qorǵandar ornalasqan. Olardyń uzyn sany júzden asady, sonyń ishinde topyraqtan úıilgen iri jáne ortasha obalar sany jıyrmaǵa jýyq.
2023 jáne 2024 jyldary arheologtar Qustaı qonysynyń shyǵys qaptalyndaǵy qorymda ornalasqan jáne Z1 molasy dep atalǵan iri nysanǵa qazba jumystaryn júrgizdi.
Z1 molasynyń topyraq úıindisinen qazylǵan joǵarǵy qabir men úıindiniń astyndaǵy negizgi qabirdiń merzimi b. z. d. 2800–2600 jyldar aralyǵyna jatady. Eki qabirden anyqtalǵan jerleý dástúri men tabylǵan buıymdar birdeı. Bul nysan ortalyq aımaqtaǵy qola dáýiriniń sońǵy kezeńine jatatyn qalashyqtan shamamen 1000–1200 jyl buryn paıda bolǵan, demek, ol qazirge deıin Shyńjań aýmaǵynan tabylǵan qola dáýiri eskertkishteriniń eń eskisi.
Qazba jumystary kórsetkendeı, Z1 molasynyń negizgi qabirindegi máıitter kóp márte qaıta jerlengendikten, súıekter bir-birimen aralasyp ketken.
2024 jyly arheologtar men antropologtar tize qosa jumys júrgizip, jerleý jáne qaıta jerleý úderisteriniń qalaı ótkenin anyqtady.
Bul negizgi qabirge jerlengen 120 jeke tulǵanyń kúrdeli áleýmettik qarym-qatynasy men týystyq baılanysyn jan-jaqty taldaýǵa baǵyttalǵan júıeli genetıkalyq zertteýlerge berik tehnıkalyq jáne materıaldyq negiz qalady.
DNQ-zertteý baǵdarlamasyna sáıkes, topyraq úıindisiniń joǵary qabatyndaǵy qabirlerden alynǵan adam súıekterine DNQ úlgisin irikteý jáne synaý jumystary júrgizildi. Sonyń nátıjesinde tómengi qabirde jerlengen súıektermen týystyq baılanysy bolýy múmkin birneshe adam anyqtaldy. Bul tájirıbe derekterdiń senimdiligin dáleldep qana qoımaı, qorymnan jınalǵan úlgilerdiń marqumdardyń týystyq baılanystaryn tereń anyqtaýǵa qolaıly jaǵdaıda ekenin kórsetti. Sondaı-aq bul materıaldar qola dáýirindegi Batys Tıan-Shan turǵyndarynyń genetıkalyq tarıhyn zertteý úshin asa mańyzdy derekkóz bolmaq.
Buǵan deıin Qytaılyq arheologtardyń Tan dáýirine tán qabirden qysh, farfor jáne qola buıymdar, sondaı-aq ortaazııalyq stıldegi altyn-kúmis áshekeıler qazyp alǵany týraly jazǵan edik.