Kúshti Prezıdent, yqpaldy Parlament: Qazaqstan reformasyna armıan sarapshylarynyń baǵasy
ASTANA. KAZINFORM —Qazaqstandaǵy konstıtýtsııalyq reforma Armenııa sarapshylarynyń nazaryn aýdardy. Mamandar bul reformany memlekettik basqarýdyń turaqtylyǵyna jáne óńirlik yntymaqtastyqtyń boljamdylyǵyna áser etetin faktor dep baǵalaıdy.
Osy ózgerister seriktester tarapynan senimdilikke qalaı yqpal etetini týraly Armıandyq turaqtylyq jáne memlekettik basqarý ınstıtýtynyń jetekshisi Gevorg Melıkıan Kazinform tilshisine aıtyp berdi.
— Armıan sarapshylarynyń kózqarasy boıynsha, Qazaqstandaǵy konstıtýtsııalyq reformany uzaq merzimdi ınstıtýtsıonaldy turaqtylyq pen memlekettik basqarýdyń sapasy turǵysynan qalaı baǵalaısyz?
— Qazaqstandaǵy konstıtýtsııalyq reforma tek jeke túzetýler jıyntyǵy emes. Bul XXI ǵasyrdaǵy júıelik daǵdarystar jaǵdaıynda turaqty memlekettiń tutas modelin qurýǵa baǵyttalǵan mańyzdy protsess. Eń bastysy, reforma tek shaǵyn ózgeristerden góri, memlekettik basqarýdyń barlyq qurylymyn qaıta qaraýǵa baǵyttalǵan. Munda ókilettilikterdi qaıta bólý, parlamenttiń rólin kúsheıtý, jańa ınstıtýttardy (Quryltaı, Halyq Keńesi, vıtse-prezıdenttik ınstıtýt) engizý, sonymen qatar adamǵa baǵdarlanǵan basqarý tásilin bekitý qarastyrylǵan. Munyń barlyǵy saıası júıeniń basqarylýyn jeńildetýge jáne onyń boljamdylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi, bul ınstıtýtsıonaldyq turaqtylyqtyń negizgi sharty bolyp sanalady.
Postkeńestik tájirıbe kórsetkendeı, tek formaldy túzetýler engizý kóbine nátıje bermeıdi. Qazaqstandaǵy reforma kerisinshe, tolyq júıeli tásilge súıengen. Ol basqarýdaǵy qatelikterdi moıyndaıdy, kadr tapshylyǵyn azaıtýǵa jáne beıresmı yqpal mehanızmderin joıýǵa baǵyttalǵan. Mysaly, memleket basshysynyń týystary mańyzdy laýazymdarǵa taǵaıyndala almaıdy, parlament Konstıtýtsııalyq sotqa, Ortalyq saılaý komıssııasyna jáne Joǵary aýdıtorlyq palatasyna baqylaýdy kúsheıtedi. Sondaı-aq, Quryltaı men Halyq Keńesi arqyly azamattardyń sheshim qabyldaý protsesine qatysýy júıeli túrde qamtamasyz etiledi. Barlyǵy naqty basqarý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.
— Qazaqstanda kúshti prezıdenttik júıe saqtalyp otyr, sonymen qatar parlamenttiń róli kúsheıip keledi. Mundaı bılik teńgerimi fýnktsıonaldy jáne ınstıtýtsıonaldy jetilgen dep baǵalaýǵa bolady ma?
— «Kúshti Prezıdent — Áserli Parlament — Esep beretin Úkimet» modeli batys úlgilerin qarapaıym kóshirmeleý emes, naqty jaǵdaıǵa beıimdelgen tıimdi balans izdeýdiń nátıjesi. Keń aýmaq, kúrdeli elıta qurylymy men geosaıası jaýapkershilik jaǵdaıynda prezıdenttik vertıkaldi kenetten joıý demokratııany damytýdan góri basqarýshylyq bólshekteýge ákelýi múmkin. Sondyqtan kúshti prezıdenttik júıeni saqtaı otyryp, parlamenttiń rólin ınstıtýtsıonaldy túrde kúsheıtý Qazaqstan úshin utymdy sheshim.
Armenııa tájirıbesi kórsetkendeı, formaldy parlamenttik júıe partııalyq básekelestik pen naqty baǵdarlamalyq saıasat bolmaǵan jaǵdaıda nátıjesiz bolyp qalýy múmkin. Qazaqstan reformasy parlamenttiń rólin naqty baqylaý fýnktsııalary arqyly kúsheıtip, mańyzdy ınstıtýttardy qalyptastyrýǵa qatystyrýǵa baǵyttalǵan. Mundaı tásil kúshti prezıdenttik júıe saqtalǵanymen, bıliktiń turaqty ári basqarylatyn teńgerimin jasaýǵa múmkindik beredi.
— Qazaqstandaǵy modernızatsııanyń taǵy bir baǵyty — memlekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyrý, sonyń ishinde tsıfrlandyrý jáne basqarýshylyq ınnovatsııalar. Konstıtýtsııalyq ózgerister bul protsesterge turaqty negiz jasaı ala ma?
Syrtqy baqylaýshylardyń pikirinshe, konstıtýtsııalyq túzetýler tsıfrlandyrý men basqarýshylyq ınnovatsııalardy engizýge senimdi ınstıtýtsıonaldy negiz beredi. Tsıfrlyq saıasat pen jeke derekterdi qorǵaý tek baǵdarlamalyq qujattarda ǵana emes, konstıtýtsııalyq kepildikter deńgeıinde bekitiledi. Bul tsıfrlandyrý týraly jalpy sózderden naqty tehnologııalardy memlekettik basqarýǵa engizýge kóshý.
Sonymen qatar, «memlekettik menedjment» modeli engiziletin bolady, onda basqarýdaǵy negizgi qaǵıdattar – tıimdilik, baqylaý jáne tsıfrlyq quraldardyń qoldanylýy. Bul tek kórneki jańalyq emes, Qazaqstannyń basqarylatyn, tehnologııalyq turǵydan beıimdelgen júıeni qurýǵa umtylǵanyn kórsetedi.
— Qazaqstan óz ımıdjin boljamdy jáne pragmatıkalyq seriktes retinde qalyptastyryp, ıntegratsııalyq formattarǵa belsendi qatysady. Іshki ınstıtýtsıonaldy jańǵyrý, sonyń ishinde konstıtýtsııalyq reforma, bul senimdilikti arttyrýǵa jáne Armenııamen yntymaqtastyqty keńeıtýge qalaı yqpal etedi?
-Syrtqy saıasattaǵy boljamdylyq tikeleı ishki ınstıtýtsıonaldy turaqtylyqqa baılanysty. Qazaqstandaǵy konstıtýtsııalyq reforma basqarýdy jaqsartýǵa, beıresmı yqpal mehanızmderin joıýǵa jáne bıliktiń sabaqtastyǵyn ınstıtýtsıonaldy túrde qamtamasyz etýge (vıtse-prezıdenttik ınstıtýtty qosa alǵanda) baǵyttalǵan. Bul kenetten saıası týrbýlenttiktiń paıda bolý qaýpin azaıtady. Armenııa sııaqty seriktester úshin bul sheshimderdiń boljamdylyǵyn arttyrýǵa, mindettemelerdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge jáne ekijaqty ári kópjaqty yntymaqtastyqtaǵy tranzaktsııalyq táýekelderdi tómendetýge múmkindik beredi.
Mańyzdysy, Qazaqstan sanaly túrde agressıvti syrtqy saıasat rıtorıkasynan aýlaq bolyp, ózin avtonomdy, pragmatıkalyq jáne yqpaldy oıynshy retinde pozıtsııalaıdy. Mundaı strategııa ishki ınstıtýttardy jańǵyrtý kontekstinde ǵana tolyq senimdi kórinedi: syrtqy saıasattaǵy boljamdylyq eldiń ishki ınstıtýtsıonaldy turaqtylyǵyna negizdeledi. Armıan tarapyna bul ekonomıka, energetıka, tsıfrlyq jobalar jáne gýmanıtarlyq salalardaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýge qosymsha múmkindikter beredi, óıtkeni seriktestik jeke kelisimderge emes, turaqty ári ınstıtýtsıonaldy túrde qalyptasqan memlekettik modelge súıenedi.
Aıta keteıik, búgin elordada Konstıtýtsııalyq reforma jónindegi komıssııanyń 8-shi otyrysy boldy.