Kúsh ısharasy: AQSh-tyń Venesýeladaǵy operatsııasynyń aqyry qandaı bolady

Janjal sońy

Bastapqyda jaǵdaı tyǵyryqqa tirelgendeı kóringeni ras. Sebebi AQSh-tyń áskerı-teńiz floty teńiz arqyly Venesýelany oqshaýlaǵanymen, qurlyqta tolyqqandy áskerı operatsııa júrgizýge ásker sany jetkiliksiz edi.

Ótken ǵasyrda amerıkalyqtar Panamaǵa ásker kirgizip, 1989 jyldyń jeltoqsanynda prezıdent Manýel Noreganyń bıligin qulatqan, sondaı-aq 1983 jyly Grenadaǵa ınterventsııa jasaǵany este. Alaıda bul elder aýmaǵy jaǵynan shaǵyn edi. Al Venesýela — iri memleket, 123 myń sarbazy bar qýatty armııasy jáne paramılıtarlyq qurylymy bar. Qarýly kúshterinde reseılik Sý-30 jáne amerıkalyq F-16 joıǵysh ushaqtary jeterlik, degenmen sońǵysynyń tek birnesheýi ǵana jaramdy kúıde. Sonymen qatar eldiń áýe shabýylyna qarsy qorǵanysy berik — S-300, «Býk», «Pechora» keshenderi, «Msta» gaýbıtsalary, «Smerch» dúrkindetip atý júıeleri jáne T-72 tankilerimen jasaqtalǵan.

Árıne, Venesýela armııasy barlyq kórsetkishter boıynsha AQSh-tan áldeqaıda álsiz. Degenmen uıymdasa qarsylassa, AQSh-tyń el aýmaǵyn basyp alýyna ýaqyt keter edi ári tolyqqandy áskerı operatsııa júrgizý úshin edáýir kóp ásker qajet. AQSh joǵaltatyn áskerdiń sany da az bolmaıtyny túsinikti.

Osy oraıda AQSh prezıdenti Donald Tramp kúrdeli jaǵdaıda qaldy. Eger tek teńizdegi qorshaýmen shektelse, sońy belgisiz uzaq protsess bastalatyn. Al eger tolyqqandy shabýylǵa kóshse, AQSh-taǵy synshylar ony amerıkalyqtardy bitip bolmas maıdanǵa kirgizdi dep tútip jer edi.

Tańdaý: Basyp kirý nemese arnaıy operatsııa

Alaıda Tramp tyǵyryqtan shyǵar jol tapty. 3 qańtarǵa qaraǵan túni AQSh áskeri Venesýelanyń áskerı bazalary men keıbir ákimshilik ǵımaratqa soqqy jasady, tipti qarbalas sátte arnaıy jasaq Madýro men onyń jubaıyn elden alyp ketkeni belgili boldy. Birneshe saǵatqa sozylǵan operatsııanyń egjeı-tegjeıi belgisiz, degenmen ashyq derekkózderde qyzyq jaıttar kóp.

Máselen, Madýroǵa baǵyt alǵandaı bolyp, Venesýela aýmaǵynyń ústinen S-47 «Chınýk» tasymal tikushaqtary ushqanyn kóremiz. Bul tikushaq baıaý, manevr jasaý qabileti tómen, óte osal. Onyń áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesi bar, tipti «Igla» sekildi reseılik zenıttik zymyran keshenderimen qarýlanǵan jáne iri kalıbrli pýlemetterge ıe jaıaý ásker turǵan aımaqtan kedergisiz ushyp ótýi ekitalaı. Buǵan qosa, Venesýelada Sý-30 jáne F-16 sekildi ondaǵan zamanaýı joıǵysh ushaq bar ekenin de aıttyq.

Bul degenińiz, «Chınýktar» áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesi tolyqtaı basyp-janshylyp, áýede ústemdik ornatylǵannan keıin ǵana Venesýelaǵa endi degen belgi. Solaı bolǵan kúnniń ózinde AQSh jaýdyń qarsy shabýyl jasaýǵa qaýqarly jerdegi jaıaý áskerin birneshe saǵatqa joıdy degenge sený qıyn.

Negizinen AQSh avıatsııasynyń Venesýela nysandaryna jasaǵan shabýyly asa aýqymdy kóringen joq. Jýyrda AQSh áskerı kúshteri operatsııaǵa 150 ushaq pen ushqyshsyz apparat qatysqanyn málimdedi, alaıda mundaı kólemdegi ushaqtyń ózi birneshe saǵatta barlyq áýe shabýylyna qarsy qorǵanysty tolyqtaı joıa almaıdy. Sondyqtan «Chınýk» tikushaǵynyń jaıbyraqat júrýi kúdik týdyrady. Árıne, BAQ-ta reseılik «Býk» zenıttik zymyran kesheniniń qıraǵan qańqasy kórsetildi, biraq bul Venesýelanyń búkil áýe qorǵanysy júıesi isten shyqty degendi bildirmeıdi.

Sondyqtan 3 qańtardaǵy oqıǵa áldeqaıda kúrdeli operatsııa dep paıymdaýǵa bolady. Negizinde AQSh-tyń arnaıy jasaq mingen tikushaqtary Madýrony qolǵa túsirý operatsııasyn tek Venesýeladaǵy belgili bir kúshtermen kelisimge kelgennen keıin jasaǵan syńaıly. Árıne, bul – boljam, biraq osy nusqa anaǵurlym qısyndy kórinedi. Venesýelanyń áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesi múlde jumys istemedi dep joramaldaýǵa bolar edi, alaıda ekitalaı.

2024 jyly Madýro kezekti saılaýda jeńiske jetkenin jarııalady. Alaıda oppozıtsııa sol kezde saılaýda onyń qarsylasy Edmýnd Gonsales Ýrrýtııa jeńiske jetti dep málimdep, keıin ol elden ketýge májbúr bolǵan. Nobel syılyǵynyń laýreaty Marııa Machado da 3 qańtarda dál osy adam Venesýelany basqarýy tıis dep aıtqan bolatyn.

El tizginin kim ustaıdy?

Alaıda eldiń endigi basqarý modeli beımálim. Ótpeli kezeńmen shektele me, álde jańa saılaý naýqanyna ulasa ma, ázirge belgisiz. Tramptyń Venesýelaǵa bılik júrgizýi de yqtımal stsenarıılerdiń qatarynda tur.

– Biz qaýipsiz jáne aqylǵa qonymdy ótpeli kezeńdi qamtamasyz ete alǵanǵa deıin eldi basqaramyz, – dedi Tramp 3 qańtarda ótken baspasóz konferentsııasynda.

Ol memlekettik hatshy Marko Rýbıonyń Venesýelanyń vıtse-prezıdenti Delsı Rodrıgespen sóıleskenin atap ótti. Bul, kem degende, Rodrıgestiń AQSh-pen belgili bir deńgeıde ózara is-qımyl jasaýǵa daıyn ekenin ańǵartady. Sonymen qatar Tramp Venesýelada amerıkalyq ásker ornalastyrý múmkindigine qatysty suraqqa: «Eger vıtse-prezıdent (Rodrıges) biz kútken baǵytta áreket etetin bolsa, mundaı qajettilik týyndamaıdy», – dep jaýap berdi.

Delsı Rodrıges ýaqytsha prezıdent retinde Venesýelanyń Joǵarǵy sotynyń sheshimimen taǵaıyndaldy. Bul qadam konstıtýtsııaǵa sáıkes 30 kún ishinde jańa saılaý ótkizýdi aınalyp ótýge múmkindik berdi.

Nazar aýdararlyq tus, sońǵy kúnderi Rodrıgestiń tóńireginde birqatar oqıǵa oryn alǵan edi. Madýro ustalǵan túni Rodrıges kópshilik aldyna shyǵyp, onyń tiri ne óli ekeni jóninde resmı aqparat berýdi talap etti. Artynsha jasaǵan taǵy bir málimdemesinde Madýrony Venesýelanyń jalǵyz zańdy prezıdenti dep atap, eliniń «basqa memlekettiń otaryna aınalýyna jol bermeıtinin» jetkizdi. Sol sátte onyń janynda aǵasy, Ulttyq assambleıanyń burynǵy tóraǵasy Horhe Rodrıges, sondaı-aq qorǵanys, syrtqy ister jáne ishki ister mınıstrleri boldy.

Degenmen muny saıası turǵydan asyra baǵalaýǵa bolmaıdy. Mundaı daǵdarys jaǵdaıynda bıliktiń sabaqtastyǵyn saqtap, patrıottyq rıtorıka qoldaný – qısyndy taktıka. Endigi kezekte Rodrıges saıası baǵytyn naqtylaýy tıis. Onyń qolynda Tramp ákimshiliginen túsken usynys bar. Ony ashyq túrde qabyldaý saıası bedeline nuqsan keltiretini anyq, alaıda beıresmı arnalar arqyly qandaı kelissózder júrip jatqanyn dóp basyp aıtý da qıyn.

Degenmen Rodrıges ishki ister mınıstri Dıosdado Kabelo Rondon sekildi asa daýly tulǵa sanalmaıdy. 3 qańtar kúni keshke AQSh-tyń bas prokýrory Pamela Bondı Madýro isi aıasynda aıyptalýshylar tizimin keńeıtip, birneshe adamdy qosqan bolatyn. Solardyń ishindegi eń salmaqtysy – Kabelo. Mundaı sheshimder kezdeısoq qabyldanbaıdy jáne olardy saıası qysym tetigi retinde qarastyrýǵa bolady.

Budan keıin Rodrıgestiń belsendi qadamǵa barmaýy da Kabelonyń oıyn ekiushty eteri anyq.

Nelikten AQSh-qa elıtalarmen kelisý tıimdi?

Jalpy alǵanda, bul – pragmatıkalyq jáne qısyndy ustanym. AQSh úshin qazirgi bılik elıtasynyń bir bóligimen kelisimge barý áldeqaıda ońaı. Munyń basty sebebi – Latyn Amerıkasyna tán radıkaldy solshyl baǵyttaǵy, halyqty qarsylyqqa jumyldyra alatyn kóshbasshynyń paıda bolýyna jol bermeý.

Eger elıtalar tolyqtaı qysymǵa ushyrasa, olar amalsyz qarsylyq jolyna túsýi múmkin. Alaıda munyń ózin tıimdi uıymdastyrýǵa qabiletti kóshbasshy qajet. Al Madýro deńgeıindegi tulǵasyz atalǵan jospardy oryndaý óte qıyn.

Sonymen qatar bılik ishindegi ózara senimsizdik te mańyzdy faktor sanalady. Árbir elıta ókili áriptesin AQSh-pen jasyryn kelisimge barýy múmkin dep kúdiktenedi. Eldegi mundaı ahýal da alańdatatyny sózsiz.

Latyn Amerıkasyndaǵy bıliktiń personalıstik júıesinde, ıaǵnı ortasynda harızmaly kóshbasshy – kaýdılo (kósem) turǵan jaǵdaıda, qajetti sátte oǵan teń keletin balama tabý óte sırek kezdesedi. Mundaı kóshbasshynyń aınalasynda ádette onyń aıtqanyn eki etpeıtin jandar shoǵyrlanady. Osy turǵydan alǵanda, vıtse-prezıdent Rodrıges Madýrony almastyra almaıdy.

Teorııalyq turǵydan muny Іshki ister mınıstri Kabelo jasaýy múmkin. Buǵan qosa Qorǵanys mınıstri Vladımır Padrıno bárine qarsy turýǵa shaqyrdy. Biraq AQSh áskerleriniń tabysty desanttyq operatsııasy Venesýela armııasynyń kúshin qaıta saralaý artyq emestigin ańǵartady.

Sondyqtan qazirgi jaǵdaıǵa núkteni saılaý qoıýy múmkin. Al ótpeli kezeńde naqty ne bolatyny úlken suraq. AQSh aıqyn túrde Venesýela bıligindegi negizgi tulǵalardyń arasyna jik salýǵa kúsh salýy múmkin degen boljam da bar. Sebebi olardyń arasynda bılikke talas seziledi.

Dese de ótpeli kezeńdegi kelisim qaýipsizdiktiń kilti retinde qarastyrylyp otyr. Óıtkeni eldi oppozıtsııanyń qolyna ustatý qurdymǵa ákelýi yqtımal.

Bul rette áskerdiń ınstıtýtsıonaldyq pozıtsııasy mańyzdy. Latyn Amerıkasynda ásker dástúrli túrde úlken ról atqarady jáne olar da qalyptasqan yqpalynan aıyrylǵysy joq. Sondyqtan amerıkalyqtarǵa olarmen kelisý jeńilirek. Eger «Chınýk» tikushaqtarynyń Venesýela ústinen ushýyn eskersek, mundaı boljamǵa negiz bar. Bul jaǵdaıda Rodrıges ótpeli kezeńniń sıpatyn anyqtaıtyn tulǵa retinde áreket etýi yqtımal. Shyn máninde, ol bul rólge minsiz kandıdat, óıtkeni tym qyzýqandy emes, ákki saıasatker de emes.

Al jaǵdaı Tramp úshin asa mańyzdy emes — ol áskerılermen de, Rodrıgespen de kelisimge kele alady. Bastysy, kelissóz barlyq tarapqa tıimdi bolýy shart. Eger Venesýelanyń qazirgi bıleýshi elıtasy mámilege kelip, elge amerıkalyq kompanııalar kirse, sanktsııalar alynsa, olar materıaldyq jaǵdaıyn aıtarlyqtaı jaqsarta alady. Venesýelada álemdegi eń iri munaı qory bar — 300 mlrd barrel. Ol aýyr munaı bolǵandyqtan, óndirý men óńdeý úshin tehnologııalar qajet, al munyń barlyǵy AQSh-ta bar.

Sondyqtan, eń yqtımal stsenarıı — lıberaldyq revolıýtsııa da, elıtanyń túbegeıli aýysýy da bolmaıdy. Latyn Amerıkasyndaǵy soǵan uqsas ózge ótpeli kezeńderdi eske túsirsek, onda burynǵy elıta, ádette áskerı top, shartty kaýdılony aýystyryp, jańa basqarý júıesiniń bir bóligine aınalady. Mysaly, Paragvaı dıktatory Alfredo Stressner 1989 jyly óz týysy, general Andres Rodrıges tarapynan bılikten shettetildi. Keıin ol saılaýda prezıdent bolyp, ishinara reformalar júrgizip, 1993 jyly qyzmetinen ketti.

Tramp úshin mundaı stsenarıı Venesýelamen soǵysty jalǵastyrǵannan áldeqaıda qolaıly. Ol mundaı jospardy Madýromen júzege asyrýǵa tyrysqan, biraq sáti túspedi. Onyń ústine Venesýelanyń shartty túrde sotsıalıstik modelden kapıtalıstik modelge aýysýy AQSh úshin kóptegen máseleni sheshedi. Venesýelalyq munaıdy jeńildetilgen baǵamen alý múmkindiginen aıyrylsa, Kýba men Nıkaragýanyń qıyndyqqa tap bolary anyq.

Álem úshin saldary qandaı?

Alǵashqy ózgeris munaı naryǵynda baıqalady. Venesýelalyq munaıdyń sanktsııalyq shekteýlersiz jáne óndirý ınfraqurylymy jańǵyrtylǵannan keıin naryqqa shyǵýy usynysty edáýir arttyrady. Jahandyq daǵdarysqa baılanysty suranys azaıdy degenshe, álemdik baǵa tómendemek. Sonymen qatar munaıdyń ózindik qunyn azaıtýda tehnologııanyń róli arta túsedi, al oǵan qol jetkize almaıtyn elderdi qıyndyq kútip tur.

Degenmen eń salmaqty saldar halyqaralyq qatynastar júıesine kórinis tabatynyna senimdimin. Búginde kúsh ústemdik ete bastaǵandaı áser qaldyrady, árıne, bul jaǵymdy nyshan emes. Sebebi Madýrony qolǵa túsirý operatsııasynyń, tipti AQSh zańnamasy turǵysynan da durystyǵy kúmándi. Mundaı áreket úshin Kongrestiń maquldaýy qajet, al Tramp ony qajet etpedi. Ras, ótken jyly qarashada ol mundaı ruqsattyń qajeti joq ekenin aıtqan. Alaıda sol aıda onyń apparat basshysy Sıýzı Ýaıls Venesýelaǵa qurlyqtaǵy soqqylar Kongrestiń kelisimin talap etetinin málimdegenin bilemiz. Respýblıkalyq senator Maık Lı de «soǵys jarııalanbaı nemese áskerı kúsh qoldanýǵa ruqsat berilmeı turyp, áreketterdi konstıtýtsııalyq turǵydan aqtaıtyn qandaı da bir negizdi» kútetinin aıtty.

Halyqaralyq qatynastarǵa kelsek, eger burynǵy erejeler bosań tartsa, onda jańa shıelenis oshaqtary paıda bolýy ábden múmkin. Álemde kúrdeli ári daýly jaǵdaılar jetkilikti, demek keıbireýler olardy osyndaı tásilmen sheshýge umtylýy yqtımal. Qalaı bolǵanda da, belgili bir erejeni ustanǵan áldeqaıda durys.