Kúsh atasy Qajymuhan men qazaq ániniń ulyq anasy Kúláshtiń músinderin qashaǵan - Tileýberdi Bınashev

Sonda K.Baıseıitova atyn­­daǵy respýblıkalyq mýzy­kalyq mektep-ınternattyń jasyl jelekke malynǵan saıabaq aýlasynda qazaqtyń «Chýdo» atanǵan Kú­lásh ánshisine ásem eskertkish qo­ıylǵan bolatyn. Alashtyń ánin Ámi­reden keıin álemge tanytqan ǵalamat daryn ıesiniń ǵajaıyp bolmys-beınesin somdaýǵa júregi daýalaǵan músinshi kim deseńiz, ózimiz kópten biletin, keýdeqaǵary joq bııazy azamat Tileýberdi Bınashev eken. Uly ánshiniń ǵana emes, án degen sulý álemniń de ajaryn ashyp turǵandaı sol eskertkish kóp­shiliktiń kóńilinen shyǵyp, Al­matynyń kórkine úılese, «ketigin taýyp qalana» ketken-di. Sol joly ańyzǵa aınalǵan án «chýdosynyń» keremet kelisti músindelgenine, án-Kúláshtiń qudireti maqpal muńy­men qosa aıshyqty beınesin tap­qandyǵyna qazaqtyń taǵy bir bul­bul ánshisi Bıbigúlden bastap kópt­egen bilikti adamdar rızashy­lyqtaryn bildirgen-di. Kúláshtiń osynaý mármár músini aýzyn ashsa án shyrqaıtyndaı, kómeıinen káý­sar áýen quıyla jóneletindeı áser­ge bóleıtindigi ony jasaǵan músinshiniń de daryn-sheberligin aıǵaqtap turǵandaı, dep jazady jýrnalıst  Qorǵanbek Amanjol «Egemen Qazaqstan» basylymynda jaryq kórgen aýqymdy maqalasynda.

Joǵaryda qazaq ániniń ulyq anasy Kúláshtiń beınesin somdaýǵa júregi qalaı daýalaǵan degen sa­ýaldyń shetin qyltıttyq. Naq osy bederli-belesti týyndysyna deıin attaı 33 jyl boıy músinshilikpen aınalysyp, oqýyn da oqyǵan, to­qýyn da toqyǵan, qazaqtyń nebir aımańdaı aıtýly tulǵalaryn bıik tuǵyrlarǵa qondyryp, táýelsiz eldiń kúndelikti táý eter tarıhyna engizgen Tileýberdiniń haqysy bar eken. Eń uly qazaqtardy músindep somdaýǵa. Júregi daýalaǵanda qandaı! Órimdeı jıyrma jasynda kúsh atasy Qajymuqannyń som temirdi saz balshyqtaı ılegen alapatyn músin tilimen qashap shy­ǵyp, Temirlannyń tórine ornatýǵa óresi men ójettigi birdeı jetken Tileýberdi emes pe. Shynyna kelsek, bizdegi birde-bir músinshiniń basynda kezdespegen fenomen jaǵ­daı. Balýan atanyń eskertkishin jasarda qııalyna qanat bitirgen Qajymuqannyń Aıdarhan degen uly. Túri aýmaǵan Qajymuqan, boıy 2 metr. Alyptan týǵan alypty kezinde balýan qylamyz dep Ombynyń sport mektebine de bergen kórinedi. Biraq ol ózi dáriger­likti qalapty. Osy Aıdarhandy Temirlannyń «Lenın týy» bólim­she­sindegi qarashańyraq úıinde ja­lańash uıyqtap jatqanynda kór­gen Tileýberdi kenet selk ete qa­lyp, Qajymuqandy kórgendeı bolady. Sol arada kókten izdegeni jerden tabylǵandaı kúı keship, dereý qaǵaz-qaryndash alyp, kóp­ten kóńilde júrgen, kóz aldynda alańsyz jatqan qymbat beıneniń sýretin nobaılap salyp ala qoıady. Sóıtip, balýan ata jaıly barlyq estigen-bilgenin, oqyp-túıgenin, fo­tosýretterinen zerdelegenin sanasyna sińirip, oı eleginen ótkizip, sol qymbat áserlerdi eskertkishke nurdaı balqytyp quıdy.

Bul 1977 jyl bolatyn. Qazirgi Ordabasy, sol kezdegi Bógen aýda­nynyń birinshi hatshysy Ráshıd Nuǵmanov bas bolyp aýdan or­taly­ǵy Temirlanda qazaqtyń ataq­ty balýany Qajymuqannyń tuńǵysh mu­rajaıyn ashty. Mura­jaıdyń aldyna kúsh atasynyń arýaǵyn ta­nyt­qan, Tileýberdi som­daǵan ja­ńaǵy eskertkish qo­ıyldy. Qajy­muqan bolsyn, kim bolsyn, jalpy, qazaq­qa eskertkish qoıý úrdiste joq keńes ýaqyty ǵoı. Jıyrma jasar albyrt Ti­leý­berdi Ráshıd aǵasy­men qol­dasa, sol sireý muzdy buz­ǵandaı edi. Eskertkishti eldiń bári unatty. Aıdarhan tas tuǵyrdaǵy ákesin qu­shaq­tap, eki ıyǵy sel­kil­dep, eń­kil­dep jylap jiberdi. Es­kert­kishtiń ashylý saltanatyna kel­gen Qajy­muqannyń kishi uly Janábil de alǵysyn aıtyp, qýana quptap jatyr. Kúsh atasyna es­kertkish or­natylǵany týraly Más­keýden bú­kilodaqtyq «Vremıa» baǵ­darla­masy habarlady, «Izvestııa» gaze­ti jazyp, kúsh atasynyń es­kert­kishi men Tileýberdiniń sýretin qosa berdi. Bunyń bári, árıne, jıyrmadaǵy jas jigit úshin zor baqyt, bolashaq bastaýyndaǵy aı­qa­ra ashylǵan aq jol edi. Qazaq­stannyń basshysy Dinmuhamed Qonaev sol ýaqyttarda únemi Túr­kistanǵa ótip bara jat­qanda ja­ńadan ornaǵan Qajekeń eskert­ki­shin kórip júredi eken. Ol kisi ba­lýan­nyń kózin kórgen. «Qa­jy­muqannyń obrazy jaqsy be­ril­gen eken» dep iltıpatyn bil­diredi. Al taǵy biraz jyldar ót­ken­de sá­lem bere kelgen Tileýberdige: «Ju­my­­syń­dy ózińnen buryn biledi eken­min», deı otyryp batasyn beripti.

Osylaısha, Almaty kórkem­sýret ýchılışesine kelip túsken­de Tileýberdi ataǵy alysqa ketken, dýaly aýyzdardyń iltı­patyna ilin­gen áıgili Qajymuqan eskert­kishiniń dyńdaı avtory bolatyn. Sóıtip, Almatyda «Qajy­mu­qan­dy jasaǵan qoıshy bala» atandy. Aıtsa aıt­qandaı, ba­la­lyq shaǵy Baıyrqum aýylynda, Syrdarııa, Arys ózen­deriniń alabynda ótti. Qoıshynyń balasy qoı so­ńynda kóbirek júrer edi. Ákesiniń atymen atalar Meldesh qudyǵy degen jer. Oıy-qyry, ár shuqyry túgel jadynda jat­talǵan. Sol qudyq­tan da sý emes, syr tart­qandaı, tú­bindegi aına sýǵa úńilip uzaq turar edi-aý. Keıinnen qazaqy pál­safaǵa quryl­ǵan «Qu­dyq» degen oıly kompozıtsııasy ómirge kelgen.

Qoı baǵa júrip, jer syzyp, tas qashap ermek etedi. Qoı qosylyp ketkende ákesinen talaı taıaq ta jeýshi edi. Týǵan jerdiń ár tasynan syr ańdaýdy sonda da qoı­mady. Jalańaıaq shóp basyp, jýsan ıiskegennen aıryqsha rahat tabatyn. Aıtaqyrǵa túrli sýretter salyp, darııa jaǵasynda sazbal­shyqtan qııaldaǵy músinderdi nobaılap, uzaq kúndi ótkizetin. Osynyń bári bolashaqta júrer jolyna, músin ónerine kelýine túrtki bolǵandaı.

Baıyrqum jeri ańyzdarmen aıalanǵan kıeli meken, tunǵan tarıh. Ertegidegi Muńlyq-Zar­lyq­tyń beıiti de osynda. Syrdarııa­nyń osy tusynda Hanshaıymnyń araly bar. Bala kezden sanasyn jaýlap, qııalyn baýraǵan muńdy ańyz, zarly baıan. Óspirimniń óner­degi arman-ańsaryn oıatqan. Sol armany aqyrynda týyp-ósken jeri Arysta bıiktigi 12 metr eńseli «Muńlyq-Zarlyq» monýmenti bolyp ornady. Kóp jaılaryna ke­ńesshi bolyp kórnekti jazýshy Dýlat Isabekov aǵasy kómektesti. Osy eńbegi úshin týǵan aýdanynyń qurmetti azamaty atandy. Al jas kezdegi Qajymuqany úshin árkez Ordabasy aýdany qurmet tutady.

Tileýberdi shyǵarmashyly­ǵy­nan qazaq rýhy menmundalap tu­rady, ulttyq bolmystyń uly saryny estilgendeı bolady. Osy turǵydan kelgende ol ısi qazaq úshin biraz tirlikterdi jasap tas­ta­ǵan salıqaly da sarabdal mú­sin­shi desek, qatelespes edik. Aı­talyq, Qazaq handyǵynyń negizin salǵan Kereı men Jánibek han­dardyń za­manǵa saı zańǵar es­kert­kishi Jańa­qorǵanda boı kóterdi. Kezinde Muhtar Qul-Muhammedtiń aıtýymen Abylaı hannyń eskertkish-maketin tuń­ǵysh jasaǵan da Tileý­berdi bolatyn. Qazir eskertkish Ortalyq murajaıda, qazaq tarıhynan syr sherter qasterli jádi­ger­ler qata­rynda. Bir nusqasy Abylaı han atyndaǵy shet tilder ýnıver­sıtetiniń aldynda tur. Qa­zaqtyń úsh bıi, kúı atasy Qurma­nǵazy, Kókshetaýdan qonys tapqan ataqty ushqysh Talǵat Bıgeldınov, mýzyka ǵulamasy Ahmet Ju­banov, Qarasaı batyr, Isataı-Mahambet, Keıki batyr, Shoqan men Ybyraı, B.Momyshuly, D.Qo­naev, M.Tynyshbaev, taǵy bas­qa ardaqty­lary­myzdyń es­kert­kish, músin­de­rin jasap, el káde­sine jaratqan Tileýberdiniń, shyn máninde de, aqyn Ibragım Isaev aıtsa aıt­qandaı, «ár oıýy qazaq bop kúrsinetini de, ár qııýy qazaq bop qııaldaıtyny da» ras.

 2. Úıdegi murajaı

 Tileýberdi jastaıynan kóne já­digerlerdi, óner-mádenıetke qa­tys­ty zattardy, eskilikti turmys bu­ıym­daryn jınaı júretin-di. Ári-be­riden soń bul hobbıin, sonaý «qoıshy bala» kezinen bastaǵan. Arys pen Syrdarııanyń boıynda áli kúnge deıin syry ashylmaǵan, zerttelmegen ejelgi qalalar oryndary barshylyq. Baıyrqum degen tóbeniń jan-jaǵy dýal-qorǵan­dar­men qorshalǵan, aryqtarmen ádip­tel­gen. Sonyń bári este joq eski zamandardan eles beredi. Zerek bala osylardan ózinshe syr túıip, zerde­sine quıyp ala qoıýshy edi. Solar­dyń ornynan shuqylap júrip kóp jádigerler jınaǵan. Buǵan keıinirek kóne Otyrar ornynan jınaǵan kollektsııasy qo­syldy. H ǵasyrdaǵy qumyralar, shúmek, túbek, tobyq. Qazaq ańshy­lyǵynyń quraldary, temir qaqpan. Mysyr elinen kelgen perǵaýyndar beıneleri. Lenınniń Stalınmen birge otyrǵan sýreti deısiz be, ót­ken ǵasyrdyń 30-40-shy jylda­ryndaǵy qyzyq telefon apparattary deısiz be. Qazir qolda­nystan qalǵan turmys-salt buıym­dary: túrli ydys-aıaq, qazan, tabaq, qasyq, ojaýdyń nesheme túri, ara, balta, balǵa, tarazylar, basqa da qural-saımandar. Kisini qyzyqty­ryp, qııaldy terbeıtin nebir kóne dúnıelikter. Syry ketse de, syny ketpegen, qunyn joımaǵan. «Kerek tastyń aýyrlyǵy joǵy» da ras-aý.

Toqsanynshy jyldardyń so­ńy­na qaraı eńbegi janyp, esimi tanylyp, bizdiń músinshimizdiń de óz qoly óz aýzyna jete bastaǵan shaqta kókeıine bir ǵajap oı kele qaldy. «Osy jurt birdeńege qoly jetse, meıramhana, saýna ashady, al men bolsam sheberhanama jal­ǵastyra mansardyly úı salyp, murajaı ashaıyn» dep túıdi. Tileýberdiniń osy bir izgilikti oıy iske asqanyna da on jyl tolypty. Úıdegi murajaıdyń aty - «Óner ordasy». Sórelerine 300-ge jýyq baǵaly jádiger-eksponattar qo­ıyl­ǵan. Biz joǵaryda jipke tizgen jádigerlerge qosa munda ne joq deısiz. Halqymyzdyń eren tul­ǵalary Dinmuhamed Qonaev pen Ózbekáli Jánibekovtiń, álemge tanymal Shyńǵys Aıtmatovtyń kózi tiride yrza kóńil, myrza peıilmen syılaǵan qoltańbaly kitaptary. Qadyr Myrza-Áliniń kúıtabaqta oqyl­ǵan óleńderi. Muhtar Shaha­nov­tyń kóptegen kitaptary. Árı­ne, aǵanyń avtografymen. Asanáli Áshimovtiń «Qyz Jibek» fılmine túsken kezde qoldanǵan sadaǵy, temeki tartqan múshtikteri men kúlsalǵyshtary, qatysqan fılm­deriniń dıskileri. Asekeńniń uly - aıaýly Saǵıdyń Shoqan rólinde oınaǵan kezde ustaǵan asataıaǵy. Qazaqstannyń ataqty sýretshileri Toqbolat Toǵysbaev, Ábdiráshıt Sydyhanov, Naǵymbek Nurmuham­betov, Erbolat Tólepbergen, Bek­seıit Túlkıevtiń qoltańba jazyp, qoldaryn qoıyp, shyn yqy­laspen syıǵa tartqan shyǵar­malary da músinshiniń úıindegi menshikti mu­ra­jaıdyń shyraıyn keltirip tur. Gúlfaırýz Ismaıylova syndy has sheberdiń qolynan shyqqan Kúlásh Baıseıitovanyń portretin sovettik dáýirde qyzy­ǵyp salonnan satyp alǵan-dy. Keıin ózi án bulbuly­nyń beınesin somdaǵanda ol shyǵarma­nyń da shapaǵat-yqpalyn sezingen bolatyn. Endi bir áredikte osy Gúl­faırýz apaıdyń jubaıy, qazaq mádenıetine úlken eńbek sińirgen sýretshi E.Sıdorkınniń «Qyz qýý» atty qyzǵylyqty kartınasyn kó­remiz. Sóıtemiz de bul Tileýdiń ózi Almatynyń Sıdorkın kóshesinde turyp jatqanyn eske alyp, mıyq­tan kúle bir nyshandap qoıamyz.

Qazaqstannyń halyq sýretshisi, qazaqtyń tuńǵysh músinshisi Hakim­jan Naýryzbaev aqsaqal: «Meniń qandaı músinshi ekenimdi shákirtim Tileýberdiniń ónerinen baǵamdaı berińder», deıdi eken. Ámbe Ti­leýber­diniń ózine: «Seniń myqty­lyǵyń jýsan ıisin ıiskep, maldyń qıyn kúrep aýylda óskendigińde, halyqtyń ádet-ǵuryptaryn jaqsy biletinińde. Bile bilsek, óner adamy úshin aýyldyń ózi bir akademııa ǵoı», dep támsildep otyratyn kó­rinedi. Uly ustaz Tileýberdi bo­ıyn­daǵy naǵyz talantqa tán adam­gershil parasatty da jazbaı tanypty. Sodan da bolar, qaıtys bolar aldynda qaıran qaıta týmas Hakeńniń alǵysker de adal shákirt­ke amanattap ketken barlyq qural-saımandary - balta men balǵa, ara, qysqash, qashaýy, kóne alasha tósenishi, «Maıak-202» radıoqabyl­da­ǵyshyna deıin, Keńshilik aqyn aıtpaqshy, «kempiraýyzy men qys­qashy ár úıde ketkenniń» kebin kımeı, óner ordasynda qasterli jádigerlerge aınalǵan. Ázız adamdy aqtyq saparǵa jóneltýdi uıym­dastyrýshylardyń bel ortasynda bolyp, basyna qulyptas belgini de óz qolymen jasap ornatqan-dy. Jón biletin jigittiń ustazyn ulyq­taǵan bir ónegesi osyndaı. Qazaq­tyń asyldary men arystaryn ardaq tutqan Tileýberdiniń ózine de Qajymuqandaı alyp ata­nyń mý­zeıinde jeke burysh arnalǵanyn dál osy arada aıta ketpek lazym.

Úıdegi murajaıdyń kóz toqta­tarlyq kóptegen kórkem jádiger­leri - Tileýberdiniń óziniń tól týyndylary. Olardyń árqaısysy ózinshe syr shertedi, árqıly ómir pálsafasyn ańdatady, ulttyq rýh ulaǵatyn pa­ıym­datady der edik. Ásirese, músin­dik kompozıtsııalarynda kórermen qa­ýymdy izgi mu­ratty oılarǵa je­teleıdi. Tileý­ber­diniń suńǵattyq tili sulý. She­shimderi tosyn da oıly ári batyl bolyp keledi. Halyqtyń qara­paıym danalyǵynan nár alǵan­dy­ǵy «Asyǵyń alshysynan tússin», «Qaq­pan», «Otyrardyń qıraýy», «Dala qyzy», «Kelin», «Qarataý», «Etik­shi», «Nasybaı», «Tús», «Ata­­me­ken», «Aıtys», «Jetisý qyz­dary», t.b. shyǵarmashylyq kom­­pozıtsııalarynan anyq kóri­ne­di. Mysaly, «Qudyq» degen týyndysy «Sýdaı taza, tereń bol!» deıtin tálimdi qasıetke meń­zese, «Jeti ata», «Jeti qazyna» atalatyn kúrdeli monýmentaldyq sı­pat­taǵy kompozıtsııalary ulttyq qundylyqtarymyzdy astarly nyshanmen asqaqtata, ajaryn asha beınelegen. Bir ókinishtisi, olar ázirge úıdegi murajaıda únsiz tomsarǵan. Arysta týǵan armanshyl qazaqtyń jeti atasyn dana­lyq oraıynda «ál-Farabı, tarıhyn tarazylaýda - Qazaq orda­sy­nyń hany, mýzyka salasynda - Qor­qyt baba, el qorǵaýda - Qazaq­tyń qas batyry, ımandylyqta - Qoja Ahmet ıAssaýı, ádil bılikte - Qazaqtyń týrashyl bıi, ata kásipte  at ústinde qyran búrkit ustaǵan qusbegi-saıatshy beınesinde pa­ıym­dalǵan osynaý týyndysy 7 metr bıiktikte Astanada qoıylsa dep talaptanyp, úmit etýden jalyǵar emes.

Murajaı ishinen birtýar sazger Shámshiniń de sulý músinin baıqap qalǵanbyz. Tileýberdi kezinde Shám­­shi aǵasymen syılas, dastar­qandas bolǵan. Sazger aǵa músinshi inisin «Sen Qajymuqannyń avto­rysyń, alypty jasaǵansyń» dep jaqsy kóredi eken. Aǵaǵa degen saǵynyshtan tamasha kompozıtsııa týypty. Terbelgen sýǵa qarap tebi­rengen Shámshi. Arys tolqyndary aqqýǵa aınalyp ketken. Ár aqqý qanatynyń syzyǵyndaǵy notalardan án qalyqtaıtyndaı... Ázirge kompozıtsııa qalybyn óz qarjy­syna quıdyrypty. Osy kórikti kózaıym da Almatydaǵy Shámshi saıa­baǵyna ornatylsa, ol da ıgi maq­sattyń júzege asqany bolar edi.

Shynymen de, músinshi Tileý­ber­diniń arman, maqsaty kóp-aq. Ózindik óreli pikir, paıymdary da nazar aýdararlyq. Mysaly, ol jastar jıi baratyn saıabaqtarǵa Qozy Kórpesh - Baıan sulý, Eńlik - Kebek, Qyz Jibek pen Tólegen eskertkishteri ornatyl­ǵany jón dep esepteıdi. Biz ózimiz­diń myń jyldyq mádenıeti bar ult ekeni­mizdi, rýhymyzdyń baılyǵyn bil­dirý úshin naqty tarıhı tulǵa­lar­­men qatar ańyz-erte­gile­rimizdegi Jırenshe sheshen, Qoja­nasyr, Aldar kóse, Tazsha bala es­kertkish­terin múm­kindiginshe ár qa­lada turǵyzyp, jastar sanasyna sondaı ulttyq obrazdary sińir­genimiz abzal emes pe deıdi Tileý­berdi. Astana qalasyn­da boı kóterip jat­qan ǵımarattarda ulttyq na­qysh­­­tyń azdyǵyna qyn­jylady. «Kók­tóbede áspettep es­kert­kish qoıatyn­daı «Bıtlz» toby­nyń bizge qandaı jaqsylyǵy ótip edi? Odansha ondaı eskertkishti Almatymen bite qaınasqan «Dosmuqasan­ǵa» nege qoımasqa?» dep muńaıady. Almaty ákimi jarııalaǵan mádenıet jylynda osy Tileýberdi sııaqty ult­jandy óner adamdarynyń osyndaı pikir-paıymdary qaperge alynyp jatsa, quba-qup der edik. Áıtpese, Pav­lodarǵa aparyp, qa­zaq­qa úsh qaınasa sorpasy qosyl­maı­tyn Charlı Chap­lınniń eskert­kishin turǵyzǵan­nyń nesi sán? Ne maǵyna­sy bar? Kereký jerine Sháken Aımanov eskert­kishin or­nat­saq, bizge kim qoı deıdi? Mine, Tileýberdiniń osy turǵyda aıtylar azamattyq paıymdary da neshe san.

Bul kúnde zerdeli qaýymǵa Ti­leýberdiniń óneri men talanty ke­ńi­nen tanylǵan. Bul kúnde ózi de sa­ǵy­nyshqa aınalǵan Tumanbaı Mol­da­ǵalıevtaı aqyn aǵa onyń «júre­ginen ónerdiń únin estýi» beker emes. Se­be­bi, «Bolashaqty boljap bir jáne kór­diń, Tolqynymen oına­dyń jańa kól­diń. Meniń Qura­laıymdy gúl arqy­ly, Qaıta myna dúnıege sen ákel­diń». Óner men talant taǵy­lymyn aqyndar júrek­pen sezinedi-aý. Tuma­ǵańnyń taǵy bir aqyn inisi Serik Turǵynbekuly Ti­leýberdige arnap: «Qara jerge gúl bitirdiń, Qara tasqa til bitir­diń. Ur­paqtarǵa dál búgingi - Babalardy úl­gi qyldyń», dep syrly jyr tol­ǵasa, ol da shynnan shynaıy. Olaı bolsa, ishinde asyl arman qozdaı­tyn, túsinde tátti qııal bozdaıtyn, jańa rýhanııatymyz ben má­denıe­timizde eskiden tartyp esti sóz aıtatyn, óner arqaýyn kóne­den qozǵap, keleshekke jalǵaı­tyn bizdiń Tileý­berdi músinshi dos som­daǵan jáne somdaı berer uly­lyq pen qazaq rýhynyń eskert­kishteri men músin­deri bolashaqqa sherý tarta bergeı.