Kúsh atasy Qajymuqan kótergen balýan tastar
TÚRKІSTAN. KAZINFORM – Túrkistan oblysy Ordabasy aýdanyndaǵy Qajymuqan atyndaǵy oblystyq sport mýzeıinde kúsh atasynyń úlkendi-kishili 8 balýan tasy saqtalǵan.
«Qazaq kúshiniń kartasy» jobasy aıasynda ótip jatqan «Balýan tas sapary» ekspedıtsııasy atalǵan mýzeıge kelip, qazaqtyń kúsh ónerin álemge tanytqan ózgeshe batyr babamyzdyń kótergen tastarymen tanysty.
- Munda qara kúsh ıesi Qajymuqan atamyzdyń arnaıy kótergen tastary, jattyǵýda paıdalanǵan jáne el aralap óner kórsetkende bileginde oınatqan túrli alyp tastar, sondaı-aq keýdesine qoıyp, baltamen uryp syndyrǵan tastardyń bólikteri saqtalǵan. Mýzeı qorynda eń tómeni 32 keliden 600 kelige deıingi kir tastary men taýdyń tyǵyz tastary bar, – deıdi mýzeıdiń bólim basshysy, balýannyń shóberesi Eskermes Merýert Asylhanqyzy.
Onyń aıtýynsha, qundy jádigerlerdiń árqaısysynyń ózindik ańyzǵa bergisiz tarıhy bar.
Kir tastary
Qajymuqannyń jattyǵý jasaǵan kir tastary – mýzeı qoryndaǵy eń alǵashqy tirkelgen jádigerlerdiń biri ári biregeıi. Eki dana kir tasynyń biri – kádimgi qalypty úlgidegi, palýannyń jastyq shaǵynda paıdalanǵan, salmaǵy 32 kelilik tas. Tastyń bir betine bederli «1895 j.» degen jazý qashalǵan.
Ekinshi kir tas – salmaǵy 48 keli. Ol kádimgi taý tasynan qashalyp, qajetti deńgeıdegi salmaqta arnaıy jasalǵan. Bul tasty palýan qartaıǵan shaǵynda jattyǵý men óner kórsetý kezinde paıdalanǵan.
Bólshek tas
Qajymuqan palýan Uly Otan soǵysy jyldarynda el aralap óner kórsetkende shalqasynan jatyp, kókiregine shamamen 180–200 keli tartatyn aýyr tastardy qoıyp, ustalardyń úlken kývaldalarymen uryp syndyrǵan. Sol tastardyń ushyp túsken bir bólshegi búginge jetken. Bólshek tastyń salmaǵy shamamen 25–30 keli.
Salmaǵy 350 kelilik tomby tas
Bul tas 1946 jyly Qajymuqan ata kótergen. Túlkibas aýdany Úrbulaq aýylynan ákelingen, salmaǵy 350 keli. Álimqul Berdiqul qarııanyń úıinen alynǵan.
Salmaǵy 130 kelilik dıirmen tas
Túlkibas aýdany Úrbulaq aýylynyń turǵyny Bekbaýova Jańyl apanyń shańyraǵynda saqtalǵan. Bul – balýannyń 1946 jyly el arasynda óner kórsetken kezde laqtyrǵan tasy.
550 kelilik qyzyl dıirmen tas
Qyzyl-Seńgir aýylynda Qajymuqan atanyń ózi kótergen tas. Ol aýyl turǵyny Qalmurzaev Danııarbek Ismanulynyń úıiniń aýlasynda saqtalǵan. Balýan babamyz jalǵyz ózi kótergen bul tastyń aýyrlyǵy sonshalyq, ony 6–7 eresek er adam jabylyp júrip kólikke áreń tıegen.
630 kelilik aq dıirmen tas
Bul tas 1944–1946 jyldary Qajymuqan palýan Bórjar aýylynda óner kórsetken kezde kóterilgen. Keıin sol aýyldaǵy Joldybaı qarııanyń aýlasynda saqtalǵan.
Salmaǵy 480 kelilik Baıanaýyldan kelgen tas
2018 jyldyń tamyz aıynda Ordabasy aýdanynyń týmasy, Baıanaýyl óńirinde memlekettik qyzmette júrgen Qýanyshbek Ábdýǵapparuly «Týǵan jerge taǵzym» baǵdarlamasy aıasynda Qajymuqan mýzeıinen alyp kelgen.
1921 jyly palýannyń usta dosy Súbektiń ótinishimen Qajymuqan aýyl syrtyndaǵy aýyr tasty kóterip, dosynyń úıiniń aýlasyna jetkizip bergen. Keıin Súbek usta onyń salmaǵyn ólshep, betine óleń joldary men jylyn qashap jazyp, estelikke qaldyrǵan. Qýanysh Ábdýǵapparulynyń aıtýynsha, bul tas – sol túpnusqa jádiger.
Aıta keteıik, Túrkistan oblysy Ordabasy aýdanyndaǵy «Qajymuqan atyndaǵy oblystyq sport mýzeıi» «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq avtojoly boıynda ornalasqan.
Jańartylǵan mýzeı ekspozıtsııasynda qazaq halqynyń dańqty perzenti, álemge áıgili balýan Qajymuqan Muńaıtpasulynyń ómiri men sporttaǵy jetistikteri keńinen qamtylǵan. Munda tarıhı qujattar, sırek fotosýretter men qundy jádigerler usynylǵan.
Ekspozıtsııanyń kórnekti tustarynyń biri – Qajymuqannyń Uly Otan soǵysy jyldarynda maıdanǵa syıǵa tartqan ushaǵynyń maketi, 1938–1943 jyldary turǵan úıiniń maketi, sondaı-aq onyń kıiz úıi. Bul jádigerler kelýshilerdi ótken ǵasyrdyń tarıhı kezeńine jetelep, ult perzentiniń el úshin jasaǵan eńbegin tereń sezinýge múmkindik beredi.
Eske sala keteıik, Túrkistan oblysy ákimdiginiń qoldaýymen uıymdastyrylǵan «Balýan tas sapary» ekspedıtsııasy – qazaqtyń dástúrli kúsh mádenıetin zertteýge, balýan tastardy júıeleýge jáne olardy ulttyq mura retinde zamanaýı aınalymǵa engizýge baǵyttalǵan mádenı-tanymdyq joba. Joba avtory – kúsh mádenıetin zertteýshi Abylaıhan Qalnazarov.
Osyǵan deıin Qajymuqannyń qanjary Ulttyq mýzeı qoryna tabystalǵany týraly jazdyq.