Kýrorttaǵy órt shveıtsarııalyqtardyń jergilikti bılikke degen senimin joǵaltty

ASTANA. KAZINFORM - Shveıtsarııanyń Kran-Montana taý shańǵysy kýrortyndaǵy barda 40 adamnyń ómirin qıǵan joıqyn órtten keıin kóptegen shveıtsarııalyq eldiń saıası júıesiniń jaramdylyǵy men tıimdiligine kúmán keltire bastady, dep habarlaıdy VVS.

Shveıtsarııada aýyldar men qalalardy qaýymdastyq turǵyndarynyń arasynan halyq daýsymen saılanǵan jergilikti sheneýnikter basqaratyn joǵary ortalyqtandyrylmaǵan basqarý júıesi bar.

Shveıtsarııalyqtar bul júıeni baǵalaıdy, óıtkeni olar bıliktiń esep berýin qamtamasyz etedi dep sanaıdy. Alaıda onyń álsiz jaqtary da bar: gıpotetıkalyq túrde barǵa lıtsenzııa beretin nemese órt qaýipsizdigin tekserýdi maquldaıtyn sheneýnik mekeme ıesiniń dosy, kórshisi nemese tipti týysy bolýy múmkin.

Jańa jyl qarsańynda órt týraly habar kele bastaǵanda, el eseńgirep qaldy. Kópshilik Shveıtsarııada mundaı jaǵdaı bolýy múmkin emes jáne bolmaýy kerek dep sendi.

Sodan keıin qaıǵyly jaǵdaı boldy: 40 jas adam qaza tapty, 116-sy kúıik shalyp, jaraqat aldy, kópshiligi aýyr halde. Osy kezde «Mundaı apatqa ne sebep boldy?» degen suraq týyndady.

Kran-Montana qalasynyń meri Nıkolıa Fero Le Constellation barynyń 2019 jyldan beri órt qaýipsizdigi tekserýlerinen ótpegenin jarııalady.

Kran-Montana Shveıtsarııanyń Vale kantonynda ornalasqan jáne órt qaýipsizdigin tekserýge jaýapkershilik mer Fero men onyń áriptesterine júktelgen. Erejelerge sáıkes, mundaı tekserý ár 12 aı saıyn júrgizilýi kerek.

Tekserý júrgizilmegeni ǵana emes, sonymen qatar bul qandaı da bir jolmen bılikten jasyrylǵany belgili boldy. Ákimniń aıtýynsha, ol bul týraly órtten keıin ǵana bilgen. Sonymen qatar ol 2025 jyly Kran-Montanadaǵy 128 bar men meıramhananyń tek 40-y tekserilgenin málimdedi.

Fero «Bul qalaı boldy?» degen suraqqa naqty jaýap bere almady. Ol tek Kran-Montanada tekserý qajet mekemeler sanyna baılanysty ınspektorlar tym az dep boljady.

Bul ustanymdy kórshiles Tsermatt sándi kýrortynyń meri Romı Bıner de qoldady. Jergilikti BAQ-qa bergen túsiniktemesinde ol Vale kantonyndaǵy kóptegen mýnıtsıpalıtettiń sonshama mekemeni tekserýge resýrsy jetpeıtinin málimdedi.

Degenmen bul dáleldi Shveıtsarııa jurtshylyǵy jaqsy qabyldamady. Óıtkeni olar Kran-Montana men Tsermatt eldiń eń baı qysqy kýrorttarynyń biri ekenin biledi.

Sondyqtan Fero baspasózge baılanysqa shyqqanda shveıtsarııalyq jýrnalıster oǵan túrli suraq qoıdy: Mer bar ıelerin qanshalyqty jaqsy biletin? Ol mekemede ózi boldy ma? Sybaılas jemqorlyq bolýy múmkin be?

- Árıne, joq, - dep ashýlanyp jaýap berdi ol sońǵy suraqqa.

Kran-Montana sııaqty qalalardaǵy saılanǵan sheneýnikter tek órt qaýipsizdigine ǵana emes, sonymen qatar salyq jınaýǵa da jaýapty. Olardyń mindetterine mektepter men áleýmettik qyzmetterdi basqarý kiredi.

Bul sheneýnikterdiń kópshiligi jarty kún jumys isteıdi jáne saılanǵannan keıin negizgi mamandyǵy boıynsha jumysyn jalǵastyrady.

XXI ǵasyrda turǵyndar kútetin qyzmetterdi kórsetý jáne olardyń sapasyn baqylaý adamı resýrstary shekteýli keıbir mýnıtsıpalıtetterge úlken qıyndyq týdyrýy múmkin. Biraq shveıtsarııalyq saılaýshylar mer Ferodan estigennen de kóp nárse kútedi.

Kópshiligi Fero men onyń áriptesteriniń qyzmetinen ketýin talap etti. Merdiń ózi bul úndeýdi qabyldamaı, bylaı dep málimdedi: «Bizdi halyq saılady. Daýyldyń ortasynda kemeni tastap ketpeısiz».

- Barlyq jaǵynan sátsizdikke ushyradyq. Endi Shveıtsarııanyń bedeline qaýip tónip tur, - dep jazdy bedeldi Tages-Anzeiger gazeti.

- Órt qaýipsizdigin tekserý júıesi tolyq isten shyqty, - dep jazdy Blick tabloıdy.

Shveıtsarııalyqtar bedelge nuqsan keltirýden qatty qorqady jáne ony unatpaıdy. Shveıtsarııa – qaýipsizdik, turaqtylyq, senimdilik jáne úkimettiń jaýapkershiligi salasyndaǵy bedeliniń arqasynda baı el.

Jıyrma jyl buryn Swissair ulttyq áýe kompanııasy bankrotqa ushyraǵan kezde, basshylyq birqatar qaýipti qarjylyq ınvestıtsııa jasady, bul kompanııany shamadan tys qaryzǵa batyrdy.

2008 jyly kóptegen shveıtsarııalyqtyń, ásirese zeınetkerlerdiń aktsııalaryna ıelik etetin bank alyby UBS óziniń kúıreýine ǵana emes, sonymen qatar álemdik ekonomıka úshin apatty saldarǵa jol bermeý úshin salyq tóleýshilerdiń qoldaýyna muqtaj boldy.

Banktiń ıpoteka naryǵyna abaısyz aralasýy narazylyq týdyrdy.

Kran-Montana tragedııasy da osyndaı sezim týdyryp, senimdi shaıqaltty. Biraq bul Swissair nemese UBS-ten áldeqaıda jaman edi. Qyryq adam qaza tapty, olardyń kópshiligi jasóspirim. Ondaǵan adam ómirin máńgilikke ózgertken jaraqat aldy.

Juma kúni ótken eske alý rásiminde Vale kantonynyń prezıdenti Mattıas Reınar «qatań jáne táýelsiz» tergeý júrgizýge jáne tragedııaǵa kinálilerdi jaýapkershilikke tartýǵa ýáde berdi.

Shveıtsarııa prezıdenti Gı Parmelen ádildikti «kidirissiz jáne jeńildiksiz» kútetinin aıtty.

Bar ıesi qazirgi ýaqytta qylmystyq tergeýde aıyptalýshy retinde qamaýda, biraq jergilikti bıliktiń róli de muqııat tekseriledi. Vale mýnıtsıpalıtetterin órtti tekserý ókilettiginen aıyryp, olardy kantondyq úkimetke berý týraly aıtylyp jatyr.

Esterińizge sala keteıik, Jańa jyl qarsańynda Shveıtsarııanyń Kran-Montana taý-shańǵy kýrortyndaǵy Le Constellation barynda órt shyǵyp, 40 adam qaza tapty. Olar — toǵyz eldiń azamattary.