Qurmanǵazynyń «Kisen ashqan» kúıiniń shyǵý tarıhy

***

Perovskııdiń buıryǵy áne-mine dep oryndalmaı, Qurmanǵazy túrmede jata beredi. Kúnderden kún ótkende Qurmanǵazy amaldyń joqtyǵyn bilip, qalaıda qashýdy oılaıdy. Aısyz qarańǵy bir túnde jumystan qaıtyp kele jatyp, aıaǵy aýyryp, tipti júrgizbegen bolyp Qurmanǵazy tutqyndar tobynan keıin qala beredi. Qapysyn taýyp, konvoıdyń bireýin qaǵyp túsirip, qasha jóneledi. Qarańǵyda kúıshiniń izin joǵaltyp alǵan konvoılar túrmege qaıtady. Onyń aldynda kúndiz jumys ústinde Qurmanǵazy baıaǵy Lavochkınniń sheshesi bergen bolat arany ultaraǵynyń astynan sýyryp, kisenniń bir jaǵyn kesip jaı ornyna baılap qoıǵan bolatyn. Qasharda bir jaǵyn qolyna alyp adymdaı jóneledi. Qaladan alysyraq bir saraıǵa baryp, kisenniń ekinshi basyn da kesip, sol araǵa laqtyryp tastaıdy. Bireýlerdiń aıtýynsha Qurmanǵazy qashar tusta kisendi julyp alamyn degende óziniń maıókshesiniń birin julyp alady da qasha beredi. Ol kúni qalyń shóptiń arasynan eshqaıda shyqpaıdy. Kisen qıǵan jerlerin kóılek-dambalynan jyrtyp alyp oraıdy. Kesh bata Qurmanǵazy Jaıyqtyń boıyn tómen qýa júre beredi. Tań ata bir aýyl shetindegi malshynyń úıine kelip, óziniń mán-jaıyn aıtady. Ol úıdiń ıeleri Qurmanǵazyny tamaqtandyryp, basqalardyń kózderinen tasalap, tynym aldyrady. Jarasyna sormaqta tartyp, jaqsylap baılap beredi. Kishkene tynyqqasyn, Qurmanǵazy dombyra aldyryp, birneshe kúı tartady. Eń sońǵy kúıinde qaıǵynyń úni shyǵady. Aınaladaǵylarǵa Qurmanǵazy bul kúıdiń atyn «Kisen ashqan» ekenin aıtady.

Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin Lavochkınniń sheshesi bergen ara týraly aıta ketelik. Ol týraly Ahmet Jubanovtyń zertteý eńbegi negizinde shyqqan «Qurmanǵazy kúıleri qalaı shyqqan?» (Almaty, «Óner» baspasy, 1993 jyl) kitabyndaǵy «Túrmeden qashqan» oqıǵasynda baıandalady.

«Qurmanǵazy Oral túrmesinde jatyp qalady. Bir kúni qysqy serýen kezinde Lavochkın degen orys tutqynymen tanysady. Ol «aq patshaǵa til tıgizgeni úshin» qamalǵan orys jumyskeri bolyp shyǵady. Ózi qazaq arasynda kóp bolyp, qazaqsha sýdaı biletin bolady. Birde, túrme qaraqshylarynyń biri Lavochkınge onyń sheshesi kelgenin habarlaıdy. Ol túrme bastyqtary ulyqsat etken bólmege baryp, sheshesimen kórisedi. Sheshesi pisirip alyp kelgen tamaqtaryn nadzırateldiń kózinshe balasyna beredi. Bir nannyń ishinde bolat ara baryn ymmen bildiredi. Sheshesi qoshtasyp ketkesin, Lavochkın tamaqtardy kameraǵa alyp kelip, bolǵan jaıdy Qurmanǵazyǵa baıandaıdy. Ekeýi qashý josparyn jasap, ol oılaryn ózderine ishtartyp júrgen (Qurmanǵazyǵa dombyra ákelip bergen) nadzıratelge bildiredi. Ol bularǵa járdemdesýge ýáde beredi», dep keledi oqıǵa baıanynda.

«Saıdyń boıyna kelip kisenimdi alyp otyrǵanymda, jaranyń aýzy ashylyp, túni boıy aýyryp uıqy bermedi. Júrýge de múmkinshilik bolmady. Sol bir sátte osy kúı basyma kelip edi», - deıdi. «Kisen ashqan» kúıi osylaı shyǵady.

Aıta ketelik, Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly Lavochkınniń anasyna arnap, «Laýshken» kúıin shyǵarǵan.

Almas Muqashuly