Qurmanǵazy álemdik deńgeıdegi tulǵaǵa aınaldy - Aıtjan Toqtaǵan
ORAL. QazAqparat - Qurmanǵazy álemdik deńgeıdegi tulǵaǵa aınaldy. Bul týraly kúı atasynyń 200 jyldyǵyna oraı Oralda ótken «Jahandaný álemi jáne Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń máńgilik murasy» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferentsııada belgili kúıshi-ustaz, folklortanýshy, QR eńbek sińirgen óner qaıratkeri, professor Aıtjan Toqtaǵan málim etti, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
Onyń aıtýynsha, Qurmanǵazy - uly kúıshi, Batys Qazaqstan óńiriniń kórnekti ókili, kúı mádenıetindegi erekshe tulǵa. Tókpe kúı dástúriniń tamasha jetistikteri eń aldymen Qurmanǵazynyń esimimen baılanysty.
Halyq bergen «kúı atasy Qurmanǵazy» degen ataq kúıshini asa joǵary qasterleýdiń belgisi ǵana emes, ol eń aldymen - Qurmanǵazyynń ulttyq mýzyka mádenıetine qosqan zor úlesiniń aıǵaǵy.
Qurmanǵazy dástúrli dombyra ónerin kóptegen jańa jetistikterge jetkizdi, janrlyq, mazmundyq-beınelik sheńberin keńeıtti, jańa tásilder engizip oryndaýshylyq dárejesin kóterdi. Osynyń bári Qurmanǵazynyń ónerin ulttyq mýzyka mádenıetindegi qaıtalanbas biregeı kórinisi retinde tanytady.
Professordyń paıymdaýynsha, kúıshiniń mýzykalyq murasy óte baı. Onyń shyǵarmashylyǵynda dástúrli dombyra janrlarynyń barlyǵy óz kórinisin tapqan. Keıbir kúıleriniń ańyzynda nemese shyǵý tarıhynda kúıshiniń ómirinde bolǵan oqıǵalar baıandalady. Soǵan qarap Qurmanǵazynyń ómirbaıanyn naqtylaýǵa bolady.
«Qurmanǵazy - dombyra ónerine kóptegen jańalyq engizip, onyń ári qaraı damýyna zor úlesin qosqan daryndy tulǵa. Onyń engizgen jańalyqtaryn kúılerdiń mazmunynan, áýen men kompozıtsııalyq qurylymynan, oryndaý tásilderinen ańǵarýǵa bolady. Solardyń biri - kúıdiń ekinshi (úlken) saǵasy. Kúıdiń bundaı sharyqtaý shegin Qurmanǵazyǵa deıin jáne onymen qatar ómir súrgen basqa kúıshiler de qoldanǵan, biraq úlken saǵa deńgeıi Qurmanǵazynyń shyǵarmalarynda ǵana kúıdiń jeke bólimi retinde qalyptasty» dep atap ótti Aıtjan Toqtaǵan. 
Qurmanǵazynyń engizgen taǵy bir jańalyǵy - eki áýennen turatyn kúı qurylymy. Eki áýendi dep kúıdiń bas býyny men orta býyn bólimderindegi áýender óziniń sapasy jaǵynan bir-birine teń bolyp, shyǵarmanyń damý barysynda alma-kezek júrip otyratyn qurylymdy aıtamyz. Bul tókpe kúı qurylymynyń erekshe túri. Eki áýennen (mýzykalyq taqyryptan) turatyn kúıler qataryna «Aqbaı», «Alataý», «Kisen ashqan», «Aman bol, sheshem, aman bol» sııaqty kúılerdi jatqyzýǵa bolady.
Qurmanǵazy keıbir shyǵarmalarynda tókpe kúı dástúrinde buryn-sońdy kezdespegen jańa ádisterdi qoldanǵan, olar, mysaly, bas býynnyń (kirispeniń) jalǵyz daýysty bolýy («Kishkentaı», «Serper» kúıleri), qatar júretin (paralleldi) sekýndalar, trıton úndestigi («Mashına», «Serper», «Bulbul»), oryndaýshylyqtyń jańa ádisteri t.s.s.
Jalpy alǵanda, Qurmanǵazynyń mýzykasy jigerli, qaısar minezimen, damý barysynyń belsendiligimen, jarqyn mazmundylyǵymen erekshelenedi.
Uly kúıshi qalyptastyrǵan dástúrdi bizdiń zamanymyzǵa jetkizgen - onyń shákirtteri Mámen, Kókbala, Erǵalı Eşanov, Meńdiǵalı Súleımenov, Dına Nurpeıisova, Ýahap Qabıǵojın, Qalı Jantileýov. Qazirgi zamandaǵy dombyrashylar osy dástúrdi saqtap qana qoımaı, ári qaraı damytýda. Mýzykalyq mektepterde, kolledjder men joǵary oqý oryndarynda dombyrashylardy daıarlaý baǵdarlamalarynyń biri Qurmanǵazynyń jeke oryndaýshylyq-shyǵarmashylyq dástúri boıynsha júzege asady.
Qurmanǵazynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy A.Jubanovtyń, P.Aravınniń, B.Baıqadamovanyń jáne taǵy basqa mýzykatanýshylardyń maqalalary men zertteýlerinde jan-jaqty qarastyrylǵan. Kúıshi týraly keıbir málimetter N.Savıchev pen A.Zataevıchtiń eńbekterinde berilgen. Degenmen, áli de bolsa Qurmanǵazynyń ózindik óneri tolyǵymen zertteldi dep aıtýǵa bolmaıdy. Sondyqtan keleshekte etnomýzykatanýshylar men dombyrashylardyń aldynda turǵan mańyzdy máselelerdiń biri - kúıshiniń ómiri men shyǵarmashylyǵynyń erekshelikterin, aıryqsha stılin, oryndaýshylyq mánerin tolyqqandy ashyp kórsetetin monografııalyq zertteý jazý.
«Búgingi tańda, ıaǵnı Qurmanǵazynyń kúıleri notaǵa túsip, úntaspalarǵa jazylyp, sahnada oryndalyp júrgen kezde, N.Savıchevtiń ulaǵatty sózderi oryndalǵandaı boldy - Qurmanǵazynyń tulǵasy ulttyq mýzyka óneriniń eń bıik juldyzyna aınaldy. Qazirgi kezde onyń esimi Qazaqstanda ǵana emes, búkil dúnıe júzine áıgili. Qazaq halqy onyń mýzykasyn súıedi, máńgi ólmes ónerin qurmetteıdi. Qurmanǵazynyń esimi halyq aspaptar orkestrine, Qazaq ulttyq konservatorııasyna, óner kolledjderi men mýzyka mektepterine kóptegen qala kóshelerine berilgen. Elimizdiń bas qalasy Astanada kompozıtordyń eńseli eskertkishi ornatyldy. Halqymyzdyń kúı murasyndaǵy gımnine aınalǵan Qurmanǵazynyń "Saryarqasy" ıÝNESKO-nyń altyn qoryna endi. Ómiri kúrespen ótken kúı atasy Qurmanǵazy týǵan halqynyń esinde máńgi qala bermek,» dep túıindedi sózin professor A.Toqtaǵan.
Aıta keteıik, Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń 200 jyldyǵyna oraı Oralda birneshe shara uıymdastyryldy.
