Quryltaıǵa múshe bolýdaǵy maqsatym — úkimettiń ǵylymǵa degen nazaryn aýdartý — Dýrvýdhan Suraǵan
ALMATY. KAZINFORM — Belgili qazaqstandyq matematık, QR Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Dúrvýdhan Suraǵan agenttiktiń tilshisine bergen suhbatynda Ulttyq quryltaıdyń qoǵam men bılik arasyndaǵy dıalog alańy retindegi róli týraly aıtyp, Qazaqstandaǵy ǵylym men joǵary bilimniń bolashaǵy týraly óz paıymymen bólisti.
Onyń aıtýynsha, qoǵam men bılik arasyndaǵy ashyq dıalog alańdary bir emes, birnesheý bolýy kerek. Solardyń biri — Ulttyq quryltaı.
— Bul jerde kópir, mektep salý sııaqty tez arada sheshiletin áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler kózdelmegen. Ondaı maqsattarǵa arnalǵan basqa alańdar da bar. Ulttyq quryltaı — jalpy ulttyq qundylyqtar aıasyndaǵy qoǵamdaǵy uzaq merzimdi máselelerdi talqylaıtyn alań, — deıdi Dýrvýdhan Suraǵan.
Ǵalym mysal retinde bilim men ǵylym salasyn keltirdi. Onyń paıymdaýynsha, bilim salasynda belgili bir is atqaryp, birden «bilimdi ultqa» aınalý nemese ǵylymda bir ǵana qadam jasap, «úlken jańalyq ashý» múmkin emes. Bilim alý protsesi men bilim júıesi — úzdiksiz úrdis. Bul — úzdiksiz talqylaýdy, shyńdaýdy, synaýdy qajet etetin sala. Sondyqtan osy turǵydan alǵanda, Ulttyq quryltaı óte tıimdi.
— Bul — qoǵam men bılik arasyndaǵy óte tıimdi, ashyq dıalog alańy. Sebebi bul jerde erkindik bar. Jaqynda osy Ulttyq quryltaıdyń resmı emes sessııalaryna qatystym. «Bilim jáne ǵylym» sessııasyna eki mınıstr de qatysty. Erkin, beıresmı túrde máselelerdi aıtyp, talqylaýǵa múmkindik boldy. Men birneshe máseleni kóterdim, áriptesterim de kóterdi, — deıdi Ulttyq quryltaıdyń múshesi.
Nazarbaev Ýnıversıtetiniń oqytýshysy retinde Dýrvýdhan Suraǵan belsendi, tanymal jas ǵalymdardyń múddesin qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, ǵylymnyń damýyndaǵy máseleler, kúndelikti jetistikter men kemshilikter Ulttyq ǵylym akademııasyndaǵy «Jas ǵalymdar keńesinde» talqylanady.
— Solardyń oılaryn tyńdap, áriptesterimmen aqyldasa otyryp, naqty suraq, naqty usynys retinde daıyndap jetkizemin. Joǵary oqý oryndarynda dáris oqıtyn myńdaǵan muǵalimder men ǵalymdardyń bılikke usynysyn tikeleı aıtatyn, pikirin erkin jetkizetin tıimdi dıalog alańy dep esepteımin, — dedi ǵalym.
Dýrvýdhan Suraǵan Ulttyq quryltaıda aıtylǵan pikirler men usynystardyń memlekettik sheshimder men zańnamalarǵa yqpaly aıtarlyqtaı ekenin atap ótti. Mysal retinde ǵalym sońǵy jyldary «Ǵylym týraly» zańǵa engizilgen ózgeristerdi, sondaı-aq Ulttyq ǵylym akademııasynyń qaıta jandanýyn keltirdi. Onyń aıtýynsha, qazir ol zań boıynsha ǵylymdaǵy eń joǵarǵy organdardyń biri retinde kórsetilip, memlekette ǵylymdy damytýdaǵy negizgi jaýapty mekemesine aınalyp jatyr. Dúrvýdhan Suraǵan bunyń bári buryn Ulttyq quryltaılarda talqylanyp, naqty zańnamalarǵa áser etkeniniń bir dáleli ekenin basa aıtty.
— Qaıtalap aıtyp keteıin, Ulttyq quryltaıda tek ǵalymdar ǵana emes, bizdiń «Bilim jáne ǵylym» sessııasynda ekonomıster, sarapshylar, depýtattar men úkimettik emes uıymdardyń ókilderi de otyr. Bul — tek kamera aldyndaǵyresmı dıalogtan tys, beıresmı pikir almasýǵa, máselelerdi jetkizýge berilgen úlken múmkindik. Sol jerde depýtattardy jolyqtyryp, máselelerdi kóteremiz. Sondyqtan Ulttyq quryltaı memlekettiń sheshim qabyldaý úrdisine jáne zańnamalarǵa sózsiz áser etip jatyr dep sanaımyn, — dedi ǵalym.
Dýrvýdhan Suraǵan Ulttyq quryltaıdyń kezekti otyrysyna ǵylym jáne joǵary bilim salasyn jetildirýge qatysty naqtyusynystaryn ázirlep jatyr.
— Jalpy, meniń osy quryltaıǵa múshe bolýdaǵy eń basty maqsatym — úkimettiń ǵylymǵa, joǵary bilimniń damýynadegen nazaryn arttyrý. Kúndelikti qoǵamdaǵy maqsatymnyń, qaǵıdamnyń biri — ǵylymdy nasıhattaý. Osy baǵytta aryqaraı jumys jasaı beremin. Al osy joly ózimniń naqtyusynystarym bar. Onyń biri — shetelden ǵalymdardy, muǵalimderdi elimizge tartý júıesin, mehanızmin jetildirý, — deıdi ol.
Elimizge shetelden saýdagerler, kásipkerler, týrısterdiń kelýiqalypty jaǵdaı, ekonomıkamyzǵa da tıimdi úrdis. DýrvýdhanSuraǵannyń túsindirýinshe, jaqsy ǵalymdardyń elimizge kelipǵylymmen aınalysýy, jaqsy muǵalimderdiń kelip eńbek etýi jáne ómir súrýi de qalypty úrdiske aınalýy kerek. Ol bul úshin memlekettik deńgeıde uzaq merzimdi saıasat pen naqtymehanızm qalyptastyrý qajettigin basa aıtty.
— Elimizde sheteldik ǵalymdar kelip jumys istep jatsa, jaqsyemes pe? Jasandy ıntellekt damyǵan kezeńde, eshkimǵylymdy jeke ózi jalǵyz jasaı almaıdy. Ǵylym álemdikdeńgeıde birigip, birlesip, yntymaqtasa otyryp jasalady, bilim de solaı damıdy. Sondyqtan osy turǵydan joǵary bilim salasyndaǵy máselelerdi qarapaıym usynys retinde kótere beremin, — deıdi ǵalym.
Qazaqstanda ǵylymnyń damýy týraly
Dúrvýdhan Suraǵan ǵylymdaǵy basty mindet — tolyqqandy ǵylymı ekojúıe qurý ekenin atap ótti. Onyń paıymdaýynsha, ǵylym salasyndaǵy oń ózgeristermen qatar, áli de sheshimin tappaǵan máseleler az emes.
— Biz damýshy qoǵam bolǵandyqtan, ǵylymda áli turaqty árijaıly «ekosıstema» tolyq qalyptaspaǵan. Ǵylymnyń damýyúshin úzilissizdik kerek, biz sony jasaýǵa tyrysyp jatyrmyz. Búkil ekosıstemany qalyptastyrý úshin tek meniń emes, kóptegen adamnyń, uıymdardyń, tutas qoǵamnyń jumyla jumys isteýi kerek. Ártúrli alańdar men mehanızmder arqyly isimizdi shyńdaı túsýi qajet. Osy baǵytta ári qaraı da toqtamaı jumys isteı beretin beremiz, — dedi ol.
Onyń pikirinshe, ǵylymmen aınalysqysy keletin jas ǵalymdar úshin bolashaqtyń boljamdy bolýy — basty faktor. Jas ǵalym aldaǵy bes-on jylda ómiri qandaı bolatynyn, qoǵamda qandaı oryn alatynyn naqty kórip turýy kerek. Ol úshin zańnama turǵysynan da, áleýmettik turǵydan da qolaıly jaǵdaılar jasaý qajet.
— Sondyqtan bul baǵytta jumys isteı beremiz. Alda kóptegen naqty qadam jasaýymyz kerek. Bul rette Ulttyq ǵylym akademııasy mınıstrlikpen tyǵyz jumys istep jatyr. Ásirese, qýantarlyq jaǵdaı, qazir ǵalymdardyń úı máselesi sheshilip jatyr. Kóptegen talantty jas ǵalym memleket tarapynan úı alyp jatyr. Meniń oıymsha, bul — aýyz toltyryp aıtatyn úlken qadamdardyń biri, áldeqashan jasalýy tıis qadamdardyń biri, — dep qorytty Dúrvýdhan Suraǵan.
Ǵylymdy damytýdaǵy úlesi
Dúrvýdhan Suraǵan 2018 jyldan bastap úsh jyl boıy Ǵylym qorynda táýelsiz dırektor mindetin atqaryp, ǵylymı jobalardy kommertsııalandyrý máselesimen aınalysty. Onyńaıtýynsha, ol kezde áli de jetildirilmegen edi, sondyqtan úlken jumystar jasalyp, retke keltirildi. Odan keıin Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti janyndaǵy Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııanyń (JǴTK) quramynda boldy.
Onyń aıtýynsha, buryn ǵalymdardyń ǵylymı jobalaryna qatysty qandaı da bir qate sheshim qabyldansa, apellıatsııaǵaberý múmkindigi bolmaǵan edi. Sońǵy birneshe jylda apellıatsııa jasaý, qarjylandyrýǵa qatysty sheshimderdi qaıtaqaratý múmkindigi paıda boldy. Ǵylym mınıstrliginiń janynan arnaıy Apellıatsııalyq komıssııa qurylyp, Dúrvýdhan Suraǵan sonyń quramyna endi.
Sonymen qatar, ol Ulttyq ǵylym akademııasynyń múshesi, munda memlekettik stıpendııalar men syılyqtardy ekspertızadan ótkizedi. Bıyldyń ózinde 800-den astam usynystústi, sonyń ishinen eń laıyqtylary tańdalýy kerek. Ǵalymnyń aıtýynsha, bul — óte qıyn, uzaq ári mańyzdy jumys. Memlekettik qarjylandyrý, ǵylymı jobalarǵa qoldaý kórsetý máseleleriniń bári akademııanyń saraptamasynan ótedi. Onyń aıtýynsha, bul jumystardyń bári erikti túrde iske asyrylady.
Dúrvýdhan Suraǵan Nazarbaev Ýnıversıtetinde elimizdiń eń talantty jastaryna matematıkadan dáris oqıdy. Onyńnyń jetistikteriniń biri — Nazarbaev Ýnıversıtetinde matematıkadan doktorantýra baǵdarlamasyn ashý boldy. Ol baǵdarlamany nólden bastap ázirlep, bes-alty jyl boıy baǵdarlamanyń dırektory boldy. Ótken jyldary doktorantýranyń alǵashqy túlekteri doktorlyq jumystaryn sátti qorǵap shyqty. Olar álemdik deńgeıde óte joǵary nátıjeler aldy. Ǵalym muny ujymdyq jumystyń jáne memlekettiń durys saıasatynyń nátıjesi dep sanaıdy. Sonyń arqasynda elimizdiń tarıhynda alǵash ret Nazarbaev Ýnıversıteti resmı túrde álemniń aldyńǵy qatarly 500 joǵary oqý ornynyń qataryna endi.
Sonymen qosa, matematık ǵalym shákirt tárbıeleýge úlken kóńil bóledi. Ǵylymda «akademııalyq otbasy» degen bolady. Dýrvýdhan Suraǵan ózi jas bolsa da, onyń shákirti óziniń doktorlyq shákirtin daıyndap shyǵardy. «Ǵylymı „nemere“ kórip jatyrmyn», deıdi ol.
Matematık-ǵalym retinde Dýrvýdhan Suraǵannyń teorııalyqeńbegi kitap bolyp basylyp shyǵyp, Eýropada úlken syılyqaldy. 2018 jyly ol «Hardy inequalities on homogeneous groups (100 years of Hardy inequalities)» atty eń úzdik monografııasyúshin halyqaralyq The Ferran Sunyer i Balaguer Prize syılyǵynyń ıegeri atandy. Bul — jylyna bir-aq ret beriletin, matematıkadaǵy eń joǵary syılyqtardyń biri.
2025 jyly Dýrvýdhan Suraǵannyń uıymdastyrýymen Ortalyq Azııada buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıdegi jáne kólemdegi úlken ǵylymı shara ótti. Ol — ISAAC dep atalatyn matematıkadaǵy eń úlken kongresterdiń biri. Oǵan tek matematıkter ǵana emes, jasandy ıntellekt jáne qarjy salasynyń da mamandary, álemniń eń úzdik zertteý ortalyqtarynan ǵalymdar keldi. Olardyń arasynda «Nobel» syılyǵyna para-par «Fılds» syılyǵynyń ıegerleri deboldy.
— Biz osy kongresti uıymdastyrý quqyǵyn bes jyl buryn jeńip alǵan bolatynbyz. Mundaı múmkindik kez kelgen elge berile salmaıdy, olar ǵylymnyń deńgeıine qaraıdy. Demek, Qazaqstan álemdik ǵylymı kartaǵa endik dep sanaımyn.Kongress aıasynda jastarǵa paıdaly qadamdar jasadyq: 100 jas ǵalymǵa (matematıka, kompıýterlik ǵylymdar, jasandy ıntellekt salalary boıynsha) granttar berildi. Olar bir aptaboıy álemdik ekspertterden dáris alyp, ǵylymı baılanys ornatty, — dep qorytty ǵalym.
Eske sala keteıik, Memleket basshysy Qasym-JomartToqaevtyń qatysýymen Ulttyq quryltaı 20 qańtarda Qyzylorda qalasynda ótedi. Ulttyq quryltaı 2022 jyldyń jazynda qurylǵan. Onyń quramyna depýtattar, bıznes-qoǵamdastyq ókilderi, úkimettik emes sektor, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń músheleri, ǵalymdar, saıasattanýshylar, ekonomıster men jazýshylar kiredi.