Quryltaıdyń Qyzylordada ótýinde qandaı mán bar
ASTANA. KAZINFORM – Ulttyq quryltaı – eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdi talqylap, naqty sheshimder qabyldanatyn alań. Bıylǵy basqosý da osy mańyzdy mindetterdi júzege asyrý maqsatynda Qyzylordada ótpek. Nelikten Syr óńiri tańdaldy? Bul saýaldyń jaýabyn Kazinform tilshisi zerttedi.
Tarıh sabaqtastyǵy: Ulytaýdan Qyzylordaǵa deıin
Kóshpendiler quryltaıy – ǵun dáýirinen bastaý alyp, túrki kezeńinde qalyptasqan qoǵamdyq-saıası júıe. Dala fılosofııasyna negizdelgen basqarý úlgisi ártúrli taıpany bir ortaǵa jıyp, eldik máselelerdi birge talqylaýǵa jol ashqan. Osy dástúr búgingi Ulttyq quryltaıdyń tereń tarıhı tamyry baryn kórsetedi.
Tizbektesek, sabaqtastyqty jalǵaǵan alǵashqy Ulttyq quryltaı qasıetti Ulytaýda ótti. Ekinshi jıyn túrki dúnıesiniń rýhanı ortalyǵy – Túrkistanda uıymdastyryldy. Úshinshi basqosý Jaıyq jaǵasynda, Atyraý óńirinde ótti. Al tórtinshi quryltaı tabıǵaty men tarıhy úılesken Býrabaıda jalǵasyn tapty. Al bıyl, 20 qańtar kúni Ulttyq quryltaı músheleri Syr óńirinde, Qyzylorda qalasynda bas qospaq.
Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń dotsenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory Dastan Sátbaıdyń aıtýynsha, basqosýdyń Qyzylordada ótýiniń astarynda strategııalyq mán jatyr.
– Saq zamanynan bastap Syr boıy Qazaqstan aýmaǵynda mekendegen halyqtardyń panasy bolǵan, ári strategııalyq turǵydan asa qolaıly aımaq sanalǵan. Qazaq handyǵy men jońǵar shapqynshylyǵy kezeńinde de Syr óńiri áskerı-saıası mańyzy zor platsdarm qyzmetin atqardy. Tarıhqa kóz júgirtsek, Qazaq handyǵy quryltaılarynyń basym bóligi Túrkistan men Syǵanaq qalalarynda ótken. Osy turǵydan alǵanda, kezekti Ulttyq quryltaıdyń Qyzylordada ótýi – tarıhı sabaqtastyqtyń zańdy jalǵasy, – deıdi ǵalym.
Tarıhshy Qyzylordanyń Qazaqstan tarıhyndaǵy erekshe mártebesine de nazar aýdarady. Onyń bir kezeńde el astanasy bolǵany búgingi quryltaıdyń mán-mańyzyn ashyp tur.
– El tarıhynda aıryqsha iz qaldyrǵan Alash qaıratkerleriniń ómiri men qyzmeti Qyzylordamen tyǵyz baılanysty. 1925-1929 jyldary el astanasy bolǵan kezeńde memleket damýy men ulttyq órkenıet jańa satyǵa kóterildi. 1925 jyly 15 sáýirde Aqmeshit qalasynda Qyrǵyz (Qazaq) AKSR Keńesteriniń V sezi ótip, sol jıynda halqymyzdyń tarıhı ataýy – «qazaq» ataýy qaıtaryldy. Sonymen qatar Aqmeshit qalasyn Qyzylorda dep ataý jóninde qaýly qabyldandy. Besinshi búkilqazaq sezinde qabyldanǵan osy tarıhı qujattyń kóshirmesi búginde mýzeıde saqtaýly, – deıdi Dastan Sátbaı.
Ǵalym Alash qaıratkerleriniń Qyzylordadaǵy qyzmetine arnaıy toqtaldy.
– Alash zııalylary Aqmeshitke kelip, bes jylǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde el damýyna ólsheýsiz úles qosty. Qyzylordada qazaq eliniń Úkimet úıi salyndy, tuńǵysh gazet-jýrnaldar jaryq kórdi, alǵashqy teatr ashyldy. Bir sózben aıtqanda, Alash qaıratkerleri ózderine júktelgen tarıhı mindetti abyroımen atqaryp shyqty. Sol kezeńde Seráli Lapın, Smaǵul Sádýaqasov syndy tulǵalardyń basty maqsaty – qazaq halqy tyǵyz qonystanǵan óńirdi el astanasy etý bolatyn. Ulttyq quryltaıdyń dál osy tarıhı mańyzy zor aımaqta ótýi kóńil qýantady, – deıdi tarıhshy.
Quryltaıda ne aıtylady?
Májilis depýtaty, Ulttyq quryltaıdyń múshesi Samat Nurtaza da kezekti basqosýdyń Qyzylordada ótýin sımvoldyq máni bar oqıǵa dep baǵalaıdy. Onyń aıtýynsha, tarıhı qala búginde jańaryp, zamanaýı kelbetke ıe bolǵan. Osyndaı serpindi ortada memleket damýyna qatysty jan-jaqty ıdeıalar men ózekti bastamalar keńinen sóz bolmaq.
– Bul – jaı ǵana jınalyp, belgili bir máselelerdi aıtyp, tarqasatyn jıyn emes. Ulttyq quryltaı birtindep qoǵamdaǵy ózekti máseleler ashyq kóteriletin, salmaqty pikir almasý júretin alańǵa aınalyp keledi. Bul joly da qoǵam belsendileri men quryltaı músheleri eldi alańdatqan túıtkilderdi batyl kóterip, ortaq oı qalyptastyrýǵa múmkindik alady. Ótken jyly Qyzylorda qalasynyń Qazaqstan astanasy bolǵanyna 100 jyl toldy. Sondyqtan tarıhı óńirde mańyzdy sheshimder qabyldanady degen senim zor, – deıdi quryltaı múshesi.
Depýtattyń pikirinshe, aldaǵy jıynda basty nazar saıası jáne parlamenttik reformaǵa aýdarylýy múmkin. Ol HHІ ǵasyr talaptaryna saı ómir súretin memlekettiń jańa erejeleri osy minberde keńinen tanystyrylady dep esepteıdi.
– Prezıdent minberde saıası reformalarǵa qatysty mańyzdy máselelerdi qozǵaýy yqtımal. Sonymen qatar áleýmettik túıtkilder de nazardan tys qalmaıdy. Quryltaı músheleri – ár salanyń bilikti mamandary. Sondyqtan bilim berý salasyndaǵy túıtkilder, áskerdegi máseleler, sý tapshylyǵyna baılanysty qoǵamda qordalanǵan problemalardyń kóterilýi zańdy, – deıdi Samat Nurtaza.
Aıta ketý kerek, Ulttyq quryltaı bastamasymen búginge deıin birqatar mańyzdy zańdar qabyldanǵan. Olardyń qatarynda áıelderdiń quqyǵy men bala qaýipsizdigin kúsheıtý týraly, veıp saýdasyna tyıym salý, memlekettik nagradalar men onomastıkaǵa qatysty zańdar bar. Sondaı-aq vandalızmge qarsy jáne oıyn bıznesin shekteýge baǵyttalǵan qujattar qabyldanyp, esirtki óndirý men satýdy uıymdastyrǵany úshin qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtýge arnalǵan túzetýler engizilgeni de este.