Quryltaı uǵymyn Oǵyz qaǵan dáýirindegi saıası mártebesine qaıta kóterý – quptarlyq is
ASTANA. KAZINFORM – Qyzylordada ótken V Ulttyq quryltaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev zań shyǵarýshy bılikti qaıta qurylymdap, bir palataly Parlamentti «Quryltaı» dep ataýdy usynǵan bolatyn. 30 jyl boıy zań shyǵarý isiniń bir tizginin Májilis, ekinshi ushyn Senat ustap keldi. Aýyz úırenip ketken Májilis pen Senattyń ornyna Quryltaı sózin qoldanýdyń qanshalyqty qısyndy? Kazinform tilshisi tarıhshy ǵalymdar men til mamandaryn tyńdap kórdi.
Ǵalymdar Quryltaı sóziniń túp-tórkini, qazaq memlekettiliginiń bastaýynda turǵan ımperııalar men memleketterdiń saıası qurylymyndaǵy orny týraly birshama mándi sóz qozǵady.
«Quryltaı – dala demokratııasynyń tiregi bolǵan ınstıtýt»
L. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti shyǵystaný fakýltetiniń professory, ǵalym-jazýshy Tursynhan Zákenuly:
– Quryltaı ınstıtýty Shyńǵys han dáýirinen beri dala demokratııasynyń bir tiregi bolyp kelgen. Al dala demokratııasy bolmasa kóshpeli órkenıetke ıek artqan memleket te bolmaıtyn edi. Sondyqtan Quryltaı uǵymynyń bizdiń memlekettiligimizdiń tarıhynda úlken mańyzy bolǵan. Sol uǵymdy Qazaqstan óziniń bılik qurylymyna qaıta jańǵyrtyp engizip jatqany, Parlament degen sózdiń ornyna Quryltaı uǵymyn engizip jatqany oryndy sheshim dep oılaımyn. Keshegi zamanda Quryltaı halyq bıliginiń qaınar kózi, memlekettik deńgeıde qabyldanatyn sheshimge qarapaıym turǵyndardyń tikeleı aralasatyn quraly boldy. Jańa zamandaǵy Quryltaı osy sıpatyn saqtaı ala ma? Másele osynda sııaqty. Sonda biz keshegi dala demokratııasynyń bir ustyny qazirgi Qazaq eliniń qurylymynda sátti jańǵyrdy dep aıta alamyz. Al ol úshin Quryltaıdyń ókilderin tikeleı halyq saılaý kerek dep oılaımyn.
Shyńǵys han zamanyndaǵy Quryltaıda júıeli sóz aıtylsa, qatardaǵy sharýa adamyn da eshkim sózden qaǵa almaǵan. Qııanat kórgen qara da, naqaq isti bolǵan aıypker de máselesin Quryltaı ortasyna salyp, ádil sheshim talap ete alǵan. Demek ol belgili bir tańdaýly toptyń ózara aqyldasyp sheshim qabyldaıtyn ortasy bolmaǵan. Oǵan arnaıy shaqyrylatyn adamdar halqyna sińirgen eńbegi, jurt sózin sóıleı bilgen ádildigi men danalyǵynyń arqasynda halyq arasynan iriktelip shyqqan. Quryltaıdy halyq bıliginiń qaınar kózi dep otyrǵanym sol.
Quryltaıdyń bastapqy qalybyn búginge sol kúıinde kóshirip qoldansaq, onyń músheleri keshegi Ábish Kekilbaı, Muhtar Maǵaýın, Aqseleý Seıdimbek, Amangeldi Aıtaly, Qabdesh Jumadilov sııaqty alyptar bı bolyp otyrýy kerek edi. Al búgingi Parlament Quryltaı dep atalý úshin onyń ókilderin halyq ózi irikteýi kerek degen paıymym bar.
Al Joshy ulysyn zertteý ǵylymı ınstıtýtynyń dırektory, tarıhshy Jaqsylyq Sábıtov Qazaq handyǵy kezeńinde Quryltaı saıasattaǵy ıgi-jaqsylardyń sezi ispettes bolǵan dep esepteıdi.
- Olar memlekettik deńgeıdegi máselelerdi sheship otyrǵan. Quryltaıdyń birneshe fýnktsııasy boldy. Birinshi fýnktsııasy – han saılaý. Aldyńǵy han ómirden ótkende nemese taqtan qulaǵanda jańasyn osy Quryltaıǵa shaqyrylǵan ıgi-jaqsylar saılaǵan. Óıtkeni jalpyulttyq saılaý deıtin bolmaǵan. Ár taıpanyń, rýdyń kórnekti ókili óz múddelesteriniń atynan daýys berip, jańa handy aq kıgizge qondyrǵan.
Ekinshi fýnktsııasy memlekettiń taǵdyryn aıqyndaıtyn sheshimderdi kóptiń kelisimimen bekitý bolǵan. Mysaly, Aqtaban shubyryndy kezeńinde Qazaq handyǵynyń jer betinde bolý-bolmaý máselesi týyndady. Osy kezde Quryltaı shaqyrylyp, qazaq halqy Jońǵar handyǵynyń bodanyna óte me, ótse qandaı shartpen baǵynyshty bolady, ótpese ne isteý kerek degen suraqtar talqylandy. Osy Quryltaıda Ábilhaıyr han men Bógenbaı batyr úlken ról oınap, barshany Jońǵarǵa baǵynbaı, soǵysty jalǵastyrýǵa kóndirdi. Osy Quryltaı nátıjesinde qalyń qol jınap, batys jurtyn Embi ózenine deıin jońǵarlardan azat etedi.
Altyn Orda dáýirinde Quryltaı kóbinese han saılaý úshin shaqyrylyp otyrǵan. Óıtkeni el basqarýmen baılanysty sharýanyń negizgi bóligin han ózi atqarǵan, - deıdi tarıhshy.
Halyqaralyq Túrki akademııasy sarapshysy, folklortanýshy ǵalym Aqedil Toıshanuly Quryltaı uǵymynyń etımologııasy men tarıhy týraly dáıekti derekter usynyp, naqty faktilerdi aldymyzǵa tosty.
- Quryltaı degen uǵym túrki zamanynan beri kele jatyr. Ásirese Shyńǵys han ımperııasy, Altyn Orda kezinde kúsheıip, halyqtyń jadynda qalǵan. Bul han elimen aqyldasý úshin, bektermen, bılermen, noıandarmen, qolbasylarmen keńes qurý úshin tórt taraptaǵy halqyn jınap alyp jasaıtyn memlekettik deńgeıde zań qabyldap, jarǵy bekitetin, jasa qabyldaıtyn uly jıyn bolǵan.
Bul jıyn jylyna bir ret nemese eldiń bolashaǵyn belgileıtin kezde, aýqymdy tótenshe jaǵdaıda, soǵysqa qamdaný, Otandy qorǵaý sııaqty óte keleli máseleler úshin shaqyrylǵan.
«Quryltaı» sózi – túrkiniń tól sózi. Quralý, qurama, qurandy degen sózder sııaqty jınalý, jıyn degen maǵynany bildiredi. Mysaly, kóne túrkilik «Yryq bitik» kitabynda «Han Orda qurǵan eken, eli turǵan eken. Tórt buryshtaǵy ıgisi uıysyp qýanar, bádizder. Sonsha bilińder! Igi ol!» dep keledi. Sonymen birge Oǵyz qaǵannyń Uly Quryltaı shaqyrǵany týraly derekter bizge jetken. Mátinniń sol úzindisin de kórsetýge bolady.
Oγuz qaγan uluγ qurïltay
čaqïr-dï nőker-ler-in el kün-ler-in
čarlab čaqïrdï kelib keŋešib olturdï-lar
«Oǵuz qaǵan ulyq quryltaı shaqyrdy. Nókerlerin el-adamdaryn jarlap shaqyrdy. Kelip keńesip otyrdy», - degen sóz ǵoı. Osy mátinnen Oǵyz qaǵannyń kezinde quryltaı ınstıtýty bolǵanyn kóremiz. «Oǵyz qaǵan» jyrynyń eski uıǵyr qoljazbasynyń bir nusqasyn belgili ǵalym Nápil Bazylhan aýdarǵan. Qazir epostyń qoljazbasy Frantsııanyń Parıj qalasyndaǵy Ulttyq kitaphana qorynda «Paris Bibliotheque Nationale Department des Manuscripts. Supplement Turc 1001» tirkeýi boıynsha saqtaýly jáne elektrondyq nusqasy bar, - deıdi ǵalym.
Onyń paıymdaýynsha,Quryltaı shaqyrý degen memlekettiń jarǵy túzimin jasaqtaý úshin jasalatyn bir júıeli joralǵy bolǵan.
- Bul negizi sol ǵundar zamanynda bastaý alǵan. Túrki dáýirinde jańǵyryp jalǵasqan da, Shyńǵys han ımperııasy dáýirinde eldiń qulaǵyna kóp shalynyp, kózge kóp túsip, ábden etene qalyptasqan.
Bul sózime Ábilǵazy Bahadúr hannyń Oǵyz qaǵan týraly túrik shejiresi de dálel bola alady.
«Kún han oǵan: «Siz atama keńes bergen adamsyz, qazir atamnyń ornyna atamsyz, siz ne iste deseńiz, men sony isteımin», - dedi. Erqyl hoja aıtty: «Oǵyz hannan kóp jurt pen elder, shaharlar, kóptegen dúnıe-múlik pen mal qaldy. Siz alty ulynyń árqaısysynan tórt uldan bolyp, qazir jıyrma tórt patshazada bolyp tursyz. Men altaýyńyzdan ózgeleriniń aýzy ala bola ma dep qorqamyn». Kún han Erqyl hojanyń sózin qabyl kórip úlken quryltaı shaqyrdy», - dep keledi.
Osydan da sol dáýirlerde bılik bólinisin jasaý úshin, jarǵy túzimin jabdyqtaý úshin, el men handy jaqyndastyratyn altyn tutqa qyzmetin Quryltaı atqarǵanyn kóremiz, - deıdi Túrki akademııasynyń sarapshysy.
Ol qazirgi Mońǵolııanyń zań shyǵarý organynyń ataýynda Quryltaımen túbirles sóz bar ekenin eske saldy.
- Sáken Seıfýllınniń sózi beker emes. «Erte kezde qazaqta bıler dáýiri ádebıeti bolǵan» deıdi. Shyn máninde bıler, bekter dáýiri berik bolǵan ǵoı. Handardyń qanaty bolǵan bıler halyqtyń kókeıindegi arman-múddesin, eldiń áleýmettik turmysy men rýhanı ahýalyn tikeleı hanǵa jetkizip, sheshtiretin birden-bir dánekershi qural osy Quryltaı bolǵan.
Mońǵolııa 1924 jyly alǵashqy Ata zańyn qabyldaǵan kezde, sol istiń basynda Turar Rysqulov júrgenin bilesiz. Shyńǵys han dáýirinen keıin túrli zamandarda bodandyq túnekte kedergige túsken, ysyrylǵan alǵashqy Quryltaıdy mońǵol dalasynda tiriltken sol oqıǵa edi. Nátıjesinde Mońǵolııa Respýblıkasy álemge jarııa etildi. Quryltaıda qabyl etken Ata zańda «Eldiń joǵarǵy bıligin Uly Hýral ustaıdy, Uly Hýral úzilis demalysy kezinde Kishi Hýral ıe bolady» degen. Munda quryltaı uǵymy Qural dep kishireıtilgen maǵynada qoldanylyp, qazir de solaı qalyptasyp ketti. Ol elde quryltaı kónergen sózge jatsa, Qazaqstanda Dúnıejúzi qazaqtary quryltaıy, Ulttyq quryltaı, tipti qandaı bir kásiporynnyń quryltaıshysy degendeı kúndelikti qoldanysqa ıe.
Al Mońǵolııa óziniń qazirgi saıası termıninde naqty «Quryltaı/Hýrıldaı» sózin paıdalanyp otyrǵan joq. Tipti ol kónergen sózderdiń sanatynda, passıv leksıkonda tur. Al qazaqtyń dastandarynda, «Oǵyz qaǵan» jyrynda, «Túrki shejiresinde», ejelgi tarıhı muralarda, «Babalar sózine» engen jyr-dastandarynda «Quryltaı» degen sóz óte jıi qoldanylady. Quryltaı dese, hannyń ótkizip otyrǵan negizgi jıyny ekeni aıqyn bolǵan. Sondyqtan osy sózdi jańǵyrtyp qoldanyp otyrǵanymyz óte oryndy
Qazaqtyń zańy, jarǵy túzimi, uly Jasa zańy osy Quryltaı kezinde bılerdiń aıtýymen, talqylanyp, qabyldanatyn bolǵan. Sodan bıler, noıandar, qolbasylar, bekter ant berip, sol qabyldanǵan zańdy buljytpaı oryndaıtyn bolǵan.
Qasym hannyń Qasqa joly, Esimhannyń Eski joly, Áz Táýkeniń Jeti Jarǵysy da Quryltaıda bekitilgen. Han saılaý dástúrleri de osy Quryltaı arqyly ǵana ótken. Ulystyń uly quryltaıy han saılaý úshin shaqyrylatyn bolǵan. Solaı quryltaıda saılanǵan handy aq kıizge kóterip, ulyqtaǵan.
Altyn Orda dáýirinen jetken, Ulyq Ulystyń zań túzimin bekitken Maıqy bıler, Ketbuqa bıler Uly Quryltaıǵa qatysyp, halqyna teńdik, eline tutastyq, jurtyna baı-qýatty tirshilik jabdyqtaǵan. Jer daýy, jesir daýy, barymta daýy da quryltaılarda sheshilip jatqan. Bir sózben aıtqanda, Quryltaı bılikti saılaý men mańyzdy sheshim qabyldaıtyn alań usynatyn arna bolǵan, - deıdi Aqedil Toıshanuly.
Folklortanýshy Quryltaı uǵymy saıası aınalymǵa tez enip, qulaqqa ońaı sińisti bolyp ketetinine senip otyr.
- Quryltaıda bekimegen zań júzege aspaǵan, al han saılanǵan bolyp eseptelmegen. Osylaısha bizdiń memlekettik dástúrimizdiń sabaqtastyǵyn, altyn shynjyrdyń býynyn qaıtadan jalǵap otyr. Búkil termındi Eýropadan ala bermeı, ózimizdiń baı memlekettik dástúrimizdi pash etip, saıası aınalymǵa Quryltaı uǵymyn engizip otyrǵanymyz quptarlyq is. Parlament degen sózdiń ózine 30 jyldyń ishinde eldiń qulaǵy men aýzy úırenip ketti. Oǵan deıingi býyn sez, Joǵarǵy Keńes dep keldi. Al tarıhı tanymymyzda burynnan bar Quryltaı sózi solardyń ornyn tez basyp ketetinine kámil senimim bar.
Etnograf, jazýshy aǵamyz Zeınolla Sániktiń keltirgen derekterinde Han Taǵanaq keńesi men Turymtaı keńesin ótkizetini aıtylǵan. Turymtaı keńesi dep otyrǵany hanǵa jaqyn bıler, sultandar, jyraýlardy jınap, elge tóngen tótenshe jaǵdaı, halyqtyń áleýmettik ahýaly sııaqty shuǵyl sheshimdi qajet etetin máselerdi jalpy jurtty áýre-sarsańǵa salmaı, shaǵyn turymtaı keńesi arqyly rettep otyrǵan. Al Quryltaıdyń oryny asa iri bolǵan, oǵan eldiń segiz qıyr, tórt tarapynan bekter, shoralar, qasqa jaısańdar, tóre sultandar, qolbasy, sardarlar tolyq shaqyrylǵan.
Quryltaı uǵymy jaqsylyqtyń bastaýynda turatynyn alǵashqy Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıynan da kórdik. Sol arqyly bolashaǵymyz aıqyndalyp, alystaǵy aǵaıynnyń atajurtynan ajyrap qalǵan kindigi qaıta jalǵasty emes pe?! Sonda quryltaı uǵymy bizge jat emes. Saıası leksıkonda ejelden bar. Tipti «Ýchredıtel» degen «Quryltaıshy» dep aýdaryp júrmiz. Demek, Oǵyz qaǵan kezinde memlekettik aýqymdaǵy uǵym qazirgi kúndelikti tilimizde iskerlik ataý bolyp ta qalyptasqan. Endi sol uǵym qaıta Oǵyz qaǵan zamanyndaǵy mártebe bıigine kóterilip, memlekettigimizdiń qaıta túlegeninen belgi beretin nyshan bolǵaly tur. Orta derjava bolamyz degen muraty bar eldiń saıası tarıhy jutań bolmaıtynyn ańǵartatyn oń ózgeris dep qabyldap otyrmyn, - dep túıindedi ǵalym.
Aıta keteıik, buǵan deıin qazaq memlekettiginiń qalyptasý kezeńderinde mańyzdy sheshimder qabyldanǵan quryltaılar tarıhyna sholý jasaǵan edik.