Quryltaı saılaýy: saıası naýqanda partııalar qaı baǵytta jumys isteýi kerek

QR Parlamenti Májilisi VIII shaqyrylymynyń depýtaty Aıdos Sarymnyń sózinshe, konstıtýtsııalyq reforma eldegi saıası júıeniń arhıtektýrasyn, ekojúıesin jobalaý kezeńin aıaqtady. Aldaǵy Quryltaı saılaýy – jańa Konstıtýtsııanyń praktıkalyq turǵydan júzege asyrý kezeńi.

– Jańarǵan memlekettik, qoǵamdyq ınstıtýttar, saıası ókildik ınstıtýttary jáne qoǵamdyq qatynas ınstıtýttary shyn máninde júzege asa bastaıtyn kezeńge kele jatyrmyz. Sondyqtan aldaǵy kampanııa biz úshin óte mańyzdy. Konstıtýtsııanyń júzege asýyndaǵy eń alǵashqy ınstıtýtsıonaldyq shara – Quryltaı saılaýy. Ol bolashaqta úlken bastamalarǵa jol ashady: Vıtse-prezıdent taǵaıyndalady, jańa Úkimet, búkil basqarýshy organ – sot, Joǵary sot, Saılaý komıssııasy t.b. keledi. Osynyń barlyǵyn qamtamasyz etý úshin aldaǵy Quryltaı saılaýy shyn máninde adal, taza, absolıýtti legıtımdi túrde ótýi kerek. Legıtımdilik – bolashaqta Konstıtýtsııanyń shyn máninde júzege asý kezeńderin qamtamasyz etetin alǵysharty, – dedi ol.

Sonymen birge, Aıdos Sarym áleýmettanýlyq zertteýlerdiń nátıjesine júginip, halyq reformalardan góri, reformalardyń júzege asýyn kútip otyrǵanyn atap ótti. Al saıasattanýshy Baqytjan Buqarbaı aldaǵy saılaýǵa jáne Quryltaıdyń róli qandaı bolatynyna baǵa berdi.

– Saılaý naýqany ǵana emes, Qazaqstanda jańa júıeniń saıası qalyptasýy júrip jatyr. Konstıtýtsııalyq reforma zań qabyldanǵan kezde aıaqtalmaıdy. Ol jańa ınstıtýttar jumys isteı bastaǵanda, ary qaraıǵy ómirsheńdigin dáleldeıdi. Sondyqtan Quryltaı saılaýy – konstıtýtsııalyq reformanyń qorytyndysy emes, kerisinshe, onyń praktıkalyq kezeńiniń bastaýy, – dedi ol.

Sarapshynyń sózinshe, reformanyń eń mańyzdy erekshiligi – jekelegen memlekettik organdar emes, qazir elimizdegi jarııa bıliktiń tutas arhıtektýrasy ózgerip jatyr.

– Saıasattaný ǵylymynda eń alǵashqy qurylǵan ınstıtýt ary qaraı qurylatyn ınstıtýttardyń legıtımdilgi men turaqtylyǵyna áser etedi. Sonymen birge, keıingi qurylǵan ınstıtýttar alǵashqy qurylǵan ınstıtýttyń tıimdiligine qaraı boı túzeıdi. Bul óte mańyzdy. Konstıtýtsııalyq reformadan keıin eń alǵashqy qurylatyn ınstıtýt Quryltaı bolǵaly otyr. Sondyqtan onyń qalyptasqaly jatqan saıası arhıtektýranyń syzbasynda mańyzy zor. Quryltaı saılaýy ótkennen keıin, Vıtse-prezıdent, Úkimet, Halyq keńesi sekildi ınstıtýttar iske kirisedi. Demek, Quryltaı barlyq memlekettik ınstıtýttyń legıtımdiliginiń bastaýy bolady, – dedi Baqytjan Buqarbaı.

Saıası partııalar neni eskerýi kerek

Aldaǵy Quryltaı saılaýy aldynda, saıası naýqanda saıası partııalar qalaıda Parlamentke ótýdi maqsat etip, ar jaǵy bos otty urandarǵa úıir bolýdan qashýy tıis. Kerisinshe, halyqqa memlekettiń damýyna shyn máninde úles qosatyn baǵdarlamalary men bastamalaryn tanystyrýy kerek. Mundaı pikirdi saıasattanýshy Ǵazız Ábishev aıtty.

– Saıası partııalardy úgit-nasıhat jumystary kútip tur. Olardyń qazir popýlızmge salynbaýy mańyzdy. Eldi damytýǵa baǵyttalǵan kózqarasy men ustanymdaryn qorǵap shyǵýy kerek, – dedi ol.

Saıasattanýshy Indıra Rystına da osy taqyrypqa keńinen toqtaldy. Onyń sózinshe, konstıtýtsııalyq reformalar partııalardyń jumys isteýi úshin belgili bir normatıvtik júıeni qalyptastyryp beredi. Biraq partııalar ary qaraı jemisti jumys isteýi úshin ózgerýi, jańa formatqa saı jumys stılin qalyptastyrýy tıis. Bul rette, saıası partııalar úshin eń basty dúnıe – ıdeologııa.

– Saıası partııalardyń ıdeologııalyq negizi óte mańyzdy. Saıasattaný ǵylymynda ıdeologııalyq ólshemdi anyqtaǵanda, dástúrli túrde úsh uǵym qoldanylady: ortalyq partııalar, ońshyl partııalar jáne solshyl partııalar. Qazaqstanda saıası partııalarǵa «ońshyl» ne «solshyl» dep naqty baǵa berý qıyn. Sebebi bizde taza solshyl ne taza ońshyl partııalar joq. Olardy ustanymdaryna baılanysty ortasha solshyl nemese ortasha ońshyl ortalyq partııalar dep ataýǵa bolady. Elimizdegi partııalardyń baǵdarlamalaryn saralasaq, barlyǵy uqsas ekenin baıqaımyz. Bári de ortaq ındıkatorlarǵa negizdelgen. Mysaly, barlyǵy áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartyp, ekonomıkany ary qaraı damytqysy keledi jáne adamı kapıtalǵa nazar aýdarady. Jalpyǵa ortaq ustanymdar saıası partııalarda áli kúnge deıin bar. Olar ıdelogııalyq negizin, ustanymdaryn qurastyrmaıynsha, dástúrli, turaqty elektoratyn da qalyptastyra almaıdy, – dedi saıasattanýshy.

Sonymen qatar onyń sózinshe, qazaqstandyq qoǵam birtutas emes, segmenttelgen. Daýys berýshilerdiń arasynda qoǵamnyń ártúrli taby men tobynan shyqqan ókilder bar. Sondyqtan partııalar ár aımaqqa, ár býynǵa, t.b. qoǵam ókilderine usynystaryn daıyndaǵany jón.

Odan bólek, eger partııa osy saılaýda bir ustanymyn jarııalap, kelesi saılaýda basqa ustanymdardy ustansa, onda daýys berýshilerin joǵaltyp alady. Sondyqtan saıası partııa ıdeologııalyq ustanymdaryn qalyptastyrǵan kezde ortaq qundylyqtar júıesin qamtýy kerek.

– Ekinshiden, saıası partııalar kadrlyq áleýetin damytýǵa asa nazar aýdaryp, jumysyn, baǵdarlamasyn atqaratyn jastardy tárbıeleýi kerek, – dedi Indıra Rystına.

Sonymen birge, partııalar qoǵammen úzdiksiz jumys júrgizýi qajet. Osy saılaý kampanııasynan kelesi saılaýǵa deıin elektoratpen turaqty ári tyǵyz baılanysta bolýy shart.

– Bizde keıbir partııalar tek qana elektoraldyq kezeńde ǵana belsendilik tanytady. Saılaýaldy úgit-nasıhat, PR kampanııasyn jasaıdy. Biraq uzaq merzimdi partııa bolý úshin saılaý kezinde ǵana emes, qoǵammen árdaıym tyǵyz jumys isteý kerek, – dedi saıasattanýshy.

Budan bólek, onyń pikirinshe, ósip kele jatqan býynmen baılanys ornatý da asa mańyzdy. Óıtkeni qazirgi jastar saıası partııalarǵa, olardyń úgit-nasıhatyna múlde qyzyqpaıdy. Sol sebepti saıası partııalar saılaýda jas tolqynnyń daýys berýin qalasa, olarmen jumys isteýdiń jańa formatyn usynýy qajet.

Aıta keteıik, buǵan deıin AQSh sarapshysy konstıtýtsııalyq reforma ınvestorlardyń Qazaqstanǵa degen senimin arttyratynyn aıtqan edi.