Quryltaı saılaýy Qazaqstannyń jańa saıası júıesin qalaı ózgertedi – sarapshy pikiri
ASTANA. KAZINFORM – 23 tamyzda ótetin Quryltaı saılaýyn kezekti saılaý naýqany retinde ǵana emes, Qazaqstannyń jańa saıası arhıtektýrasyn legıtımdeý retinde qarastyrǵan jón. Mundaı pikirdi Kazinform agenttiginiń menshikti tilshisine bergen suhbatynda ózbekstandyq saıasattanýshy, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, «Qazaqstan halqy Assambleıasyna HH jyl» medaliniń ıegeri Ravshan Nazarov aıtty.
Sarapshy Parlamentaralyq odaqtyń derekterin keltirdi. Oǵan sáıkes, búginde álemde 107 memlekette bir palataly, al 82 elde eki palataly parlament jumys isteıdi.
– Qazaqstan úshin basty mindet – «bir palata» qurylymyn jaı ǵana kóshirip alý emes, onyń tıimdi jumys isteýine múmkindik beretin tetikterdi beıimdeý. Olar – myqty komıtetter, zań shyǵarý protsesiniń ashyqtyǵy, partııalardyń naqty básekelestigi, parlamenttik baqylaý jáne azshylyqtyń quqyqtaryn qorǵaý rásimderi, – dedi Ravshan Nazarov.
Ol aldaǵy Quryltaı saılaýy Qazaqstannyń 2026 jylǵy ınstıtýtsıonaldyq tsıklindegi eń mańyzdy saıası oqıǵa ekenin atap ótti.
– Munda tórt fýnktsııany bólip kórsetýge bolady. Birinshisi – legıtımdeý fýnktsııasy. Azamattar alǵash ret jańa zań shyǵarýshy ınstıtýtty tikeleı qalyptastyrady. Sondyqtan saılaýdyń sapasy búkil konstıtýtsııalyq ózgeristerdiń qoǵam tarapynan qalaı qabyldanatynyn aıqyndaıdy. Ekinshisi – partııalyq-saıası fýnktsııa. Eger jańa júıe proportsıonaldy ókildikti kózdese, partııalardyń mańyzy artady: saılaýshy jekelegen depýtatqa emes, saıası baǵdarlama men komandaǵa daýys beredi. Úshinshisi – ınstıtýtsıonaldyq fýnktsııa. Buǵan deıin zań shyǵarý protsesi Májilis pen Senat arqyly ótetin. Endi rásimderdiń edáýir bóligi bir organda shoǵyrlanady. Bul zańdardy qabyldaýdy jedeldetip, palatalar arasyndaǵy qarama-qaıshylyq múmkindigin joıa alady, biraq sonymen birge parlamenttik rásimderdiń sapasy men tejemelik ári tepe-teńdik tetikteriniń mańyzyn arttyrady. Tórtinshisi – kadrlyq fýnktsııa. Quryltaıdyń alǵashqy depýtattary is júzinde jańa parlamenttik mádenıettiń «negizin qalaýshylarǵa» aınalady. Quryltaıdyń memlekettik sheshimderdi jedel qabyldaıtyn organ bolyp qala ma, álde tolyqqandy saıası pikirtalas alańyna aınala ma – bul solarǵa baılanysty. Sondyqtan men aldaǵy saılaýdy jańa Konstıtýtsııanyń emes, jańa saıası júıeniń konstıtýtsııalyq normalardy naqty mazmunmen tolyqtyra alý qabiletiniń synaǵy dep atar edim, – dedi sarapshy.
Ózbekstandyq sarapshy zań shyǵarý bastamasy quqyǵyna ıe Qazaqstannyń Halyq Keńesin qurý máselesine de jeke toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bul jerde ataýdy jaı ǵana ózgertýden áldeqaıda tereń transformatsııa júrip jatyr. Keńeske zań shyǵarý bastamasy quqyǵyn berý týraly usynys – túbegeıli jańa qadam. Bul konsýltatıvtik-ókildik modelden zań shyǵarý protsesine ınstıtýtsıonaldyq qatysý modeline kóshýdi bildiredi.
– Reformanyń eń qyzyqty tusy dál osy jerde bolýy múmkin. Halyq Keńesi azamattyq qoǵam men bir palataly parlament arasyndaǵy ózindik kópirge aınala alady. Etnomádenı birlestikterdiń, qoǵamdyq uıymdardyń, óńirlerdiń jáne basqa da qoǵamdyq ınstıtýttardyń ókilderi arqyly zań shyǵarý protsesi qosymsha keri baılanys arnasyna ıe bolady. Eger Keńes zań jobalaryn óz betinshe engizip, olardy negizdep, parlamenttik tyńdaýlarǵa qatysyp, Quryltaıda qaralýyna qol jetkize alsa – bul shynymen de saıası qatysýdyń jańa ınstıtýtyna aınalady, – dedi Ravshan Nazarov.
Sarapshynyń pikirinshe, endigi basty mindet – ınstıtýtsıonaldyq qurylymnyń jeńildetilýi saıası protsestiń qarapaıymdanýyna ákelmeýin qamtamasyz etý. Osy turǵyda Shvetsııa, Danııa, Fınlıandııa jáne Jańa Zelandııanyń halyqaralyq tájirıbesi Qazaqstan úshin paıdaly bolýy múmkin. Bul elderdiń tájirıbesi bir palataly parlamenttiń myqty parlamenttik ınstıtýttarmen, ashyq zań shyǵarý protsesimen, naqty saıası básekelestikpen jáne damyǵan qoǵamdyq baqylaý júıesimen ushtasqan jaǵdaıda tıimdi jumys isteı alatynyn kórsetedi.
– Osy turǵydan alǵanda, 2026 jyl Qazaqstan úshin «jańa saıası arhıtektýranyń emtıhanyna» aınalyp otyr: referendým onyń konstıtýtsııalyq negizin qalady, Quryltaı saılaýy oǵan saıası legıtımdik berýi tıis, al Halyq Keńesi qoǵamnyń qatysýyna qosymsha arna qalyptastyrýy kerek, – dep túıindedi Ravshan Nazarov.
Aıta keteıik, qazaqstandyqtardyń 73,8%-y Quryltaı saılaýynda daýys berýge nıetti.
