Quryltaı: Kúzdegi saıası naýqannan ne kútemiz
ASTANA. KAZINFORM – 28 tamyzda Quryltaıdyń alǵashqy sessııasy ótpek. Bul elde jańa saıası maýsym bastalǵanyn bildiredi. Osy kúni bılik pen qoǵam arasyndaǵy dıalog deńgeıi, partııalardyń básekesi men zań shyǵarý isiniń bolashaq baǵyty aıqyndalýy tıis. Osy oraıda Kazinform tilishisi Quryltaı depýtattary men júıeniń qurylymyn taldady.
Saıası júıe synalar kezeń
Bir palataly Quryltaıdyń qurylýyna jańa Konstıtýtsııa tikeleı áser etti. Ata zańdaǵy ózgerister eldiń saıası arhıtektýrasyn, partııalar arasyndaǵy básekeniń bólek logıkasyn qalyptastyrdy desek, artyq emes. Bastysy, endi Quryltaıdaǵy jaýapkershilik jekelegen depýtattarǵa emes, ınstıtýt retinde saıası partııalarǵa kóbirek júktele bastady.
Aıta ketý kerek, Quryltaı saılaýynyń barysyn qazaqstandyq sarapshylarmen qatar, sheteldik mamandar da jiti baqylap otyrdy. Bári qoǵam reaktsııasyn, bılik pen halyqtyń dıalog mádenıetin nazarda ustaǵanyn bilemiz.
Bakýdegi Saıası tehnologııalar ortalyǵynyń prezıdenti, saıasattanýshy Valı Alıbaıovtyń pikirinshe, sońǵy birneshe jylda Qazaqstan saıası transformatsııanyń mańyzdy kezeńinen ótti. Osylaısha, memlekettiliktiń jańa modeli qalyptasty deýge bolady.
– Qazaqstannyń saıası júıesi ózgerýde, memlekettik ınstıtýttar qaıta qurylyp jatyr. Basa nazar aýdaratyn tus, memleket sýperprezıdenttik júıeden birtindep alshaqtaı bastady. Buǵan prezıdenttiń ózi bastamashy bolǵanyn kórdik. Bul burynǵy odaqtas elder úshin buryn-sońdy bolmaǵan qubylys edi, – deıdi sarapshy.
Saıasattanýshynyń pikirinshe, bárinen Quryltaıdyń qalyptasýy men saılaý naýqanyndaǵy belsendilik aıryqsha mánge ıe. Kezekti saılaý jańa Konstıtýtsııanyń is júzinde qalaı jumys isteıtinin jáne Prezıdent–Parlament–Úkimet úshtiginiń qanshalyqty ózgeretinin kórsetti.
Pikirsaıys, tsıfrlandyrý, ıdeıalar básekesi
Quryltaı depýtattaryn saılaý naýqanyn tarıhı kezeń retinde baǵalaǵandar kóp. Al keshegi daýys berý qorytyndysyna qarasaq, bul jolǵy saılaý rasynda tarıhta qalatyn oqıǵaǵa aınaldy. Mysaly, daýys bergender sany burynǵy Parlament depýtattaryn saılaý naýqanynan áldeqaıda joǵary deńgeıge jetti.
Sonymen qatar halyqtyń partııalarǵa degen kózqarasy birshama jańarǵandaı. Saıasattanýshy Taır Nıgmanov mundaı ózgeriske qoǵamnyń senimi men partııalardyń saıası saýaty áser etti dep otyr.
– Ótken saılaý naýqanynyń jańalyǵy — pikirsaıystar. Iá, buǵan deıin debattar ótti: partııalar arasynda, telearnalarda, prezıdenttik saılaý kezinde de pikirsaıystar uıymdastyryldy. Alaıda dál osy saılaýdyń pikirsaıysyn san men sapasy jaǵynan kósh ilgeri dep aıtýǵa bolady. Kommýnıkatsııanyń múlde jańa deńgeıge kóterilgeni baıqalady, – dep baǵalady Taır Nıgmanov.
Spıkerdiń boljamynsha, pikirsaıystyń kóbeıýi zaman talabyna jaqyn ári elektorat úshin de qolaıly. Óıtkeni partııalardyń ondaǵan bettik saılaýaldy baǵdarlamasyn oqyǵannan, qysqasha mazmunyn saıası uıym ókilderiniń óz aýzynan estigen ońaı. Suraq-jaýapqa da oryn berilýi baǵdarlamany taldaýǵa qosymsha kómek berip otyr.
– Kúndelikti kúıbeń tirshilikpen júrgen adam saılaýaldy baǵdarlamany egjeı-tegjeıli oqýǵa ýaqyt jumsamaıdy. Sondyqtan saılaý shtabtarynyń mindeti – aýqymdy baǵdarlamanyń mánin bólip alyp, olardy túrli kommýnıkatsııa arnalary arqyly saılaýshyǵa jetkizý. Bul turǵydan alǵanda, pikirsaıys – eń mańyzdy qural. Ol baǵdarlamany naqty talqylaý taqyrybyna aınaldyrýǵa múmkindik beredi: qarsylastar ustanymyn qorǵaıdy, syn aıtylady, ýájge qarsy dálel keltiredi. Osy arqyly saılaýshy qaı partııaǵa bolysatynyn tez sheshe alady, – dep túsindirdi sarapshy.
Sodan bolar, áý bastan saılaýshylardyń tańdaýy qaı partııaǵa oıysqanyn ańǵardyq. Pikirtalastar barysynda júrgizilgen saýalnama saılaýdyń resmı qorytyndy statıstıkasymen shamalas shyqty. Máselen, saýalnama boıynsha halyqtyń basym qoldaýyna ıe bolǵan «Ádilet» partııasy saılaýda 71,17 paıyz daýyspen kósh bastady. Bul nátıje qoǵamnyń «Ádiletti Qazaqstandy» qoldaıtynyn jáne Prezıdenttiń strategııalyq baǵytyna oń baǵasyn bildiredi.
Ekinshi orynǵa jaıǵasqan «Aýyl» partııasy (6,26%) bıyl elektoratpen jumysty júıeli júrgizdi. Aýyl turǵyndarynyń múddesi, agrarlyq saıasat, azyq-túlik qaýipsizdigi sekildi ózekti máseleni Quryltaıda qozǵaıtynyna kóz jetti. Kóshbasshy partııadan aıtarlyqtaı alshaq bolǵanyna qaramastan, «Aýyl» óńir men agrarlyq salanyń soıylyn soǵatyn partııa retinde rólin saqtap otyr.
Úshinshi orynǵa aýyzdyq tistesip kelgen birneshe partııa bar: Respýblıka partııasy – 5,56%, «Aq jol» partııasy – 5,21%, JSDP – 5,11%. Olardyń barlyǵy Quryltaıǵa ótýge qajet 5 paıyzdyq mejeni eńserdi.
Jalpy mundaı nátıje qoǵamnyń ártúrli saıası kózqarasqa ıek artatynyn bildiredi. Kásipkerlik bastamany qoldaýshylar Respýblıka partııasyna jaqyn, lıberaldyq ustanymnyń yǵyna jyǵylǵandar «Aq jol» partııasyn qoldady, demokratııalyq túsiniktegiler JDSP-nyń jaqtasy boldy.
Qazaqstannyń Halyq partııasy men «Baıtaq» partııasy bes paıyzdyq mejeden óte almady. Bul olardyń elektoraldyq bazasynyń jetkilikti deńgeıde qalyptaspaǵanyn kórsetti. Saılaýaldy naýqandaǵy belsendilikke qaramastan halyq solshyl ıdeıa men ekologııa taqyrybyna qoldaý bildire qoıǵan joq.
– Quryltaı saılaýynyń proportsıonaldy júıesi partııaaralyq básekeni ózgertkenin moıyndaý kerek. Partııalar baǵdarlamasyna baıyppen qarap, ınstıtýtsıonaldyq tranformatsııaǵa daıyn boldy. Bul jekelegen saıası fraktsııalardyń yqpalyn álsiretip, partııalardyń báseke deńgeıin arttyra tústi, – deıdi Qytaıdyń Qazirgi halyqaralyq qatynastar akademııasynyń ókili Dın Sıaosın.
Onyń pikirinshe, Quryltaı Memleket basshysynyń «Ádiletti Qazaqstan» qurý, ekonomıkany ártaraptandyrý, tsıfrlandyrý baǵytyndaǵy bastamalaryn zańnamalyq turǵydan qoldaýǵa múmkindik beredi. Bul óz kezeginde eldegi ishki saıası turaqtylyqty saqtap, Qazaqstannyń ornyqty ári júıeli damýyna negiz bolmaq.
Ózbekstandyq saıasattanýshy Ravshan Nazarovtyń aıtýynsha, partııalardyń aımaqty damytý, áleýmettik saıasat, ekonomıkaǵa basymdyq berilýi quptaýǵa turarlyq.
– Aldaǵy Quryltaı jumysynda óńirdegi máseleler barynsha belsendi kóteriletin syńaıly. Bizdińshe, qoǵam men bılik arasyndaǵy baılanys birtindep ashyq dıalog alańyna bet alyp keledi. Muny saılaý naýqanynda sezindik. Bılik sarapshylar qaýymdastyǵyn, qoǵamdyq uıymdardy, BAQ pen óńirlik ınstıtýttardy ashyq talqylaýǵa úndegen bolatyn, – deıdi ol.
Saılaýshy yntasy
Saılaýshylardyń qaı partııaǵa daýys bergeni ǵana emes, olardyń saılaý naýqanyna degen qyzyǵýshylyǵy da kóp nárseni ańǵartady. Quryltaı saılaýyndaǵy saılaýshylardyń belsendiligi 74,19 paıyzdy qurady. Bul – 2023 jylǵy Parlament saılaýyndaǵy kórsetkishten aıtarlyqtaı joǵary. Ol kezde daýys berýge kelgen azamattardyń úlesi nebary 54,1 paıyz bolǵan.
Munyń alǵashqy sebebin saılaýdyń ózinen izdeýge bolady. Bıylǵy saıası naýqan burynǵydan áldeqaıda qyzyqty ótti. Partııalar tsıfrlyq kommýnıkatsııa quraldaryn belsendi paıdalanyp, teledebattar uıymdastyrýmen utymdy jol tapqan. Mysaly, YouTube platformasynda tikeleı efırden pikirtalastardy tamashalaǵan kórermenniń qatary kóp. Sonymen qatar saraptamalyq alańdar men óńirlik forýmdardy da kóp kezdestirdik.
Ekinshiden, saılaý naýqanynda ıdeıalar básekesi qyzdy. Azamattar halyqtyń turmys deńgeıi, baǵanyń ósýi, jumyspen qamtý, bilim berý, medıtsına sekildi naqty máseleler talqylanǵanyn kórdi. Eń bastysy, qoǵam saılaýdy daýys berý rásimi retinde emes, eldiń damýyna yqpal etetin tetik retinde qabyldaı bastady.
Áleýmettik jelilerde de daýys berýge qatysqanyn kórsetý qalypty ári sándi úrdiske aınaldy. Azamattar saılaý ýchaskesinen túsken sýretterin jarııalap, ózderiniń daýys bergenin bildirip baqty. Bul saılaýdyń kúndelikti qoǵamdyq mádenıettiń bir bóligine aınalyp kele jatqanyn kórsetedi.
Belarýs strategııalyq zertteýler ınstıtýty bóliminiń basshysy Anton Dýdarenoktyń aıtýynsha, bir aıǵa sozylǵan saılaý aldyndaǵy úgit-nasıhat kezeńi bılik pen qoǵam arasyndaǵy saıası kommýnıkatsııa sapasyn arttyrdy. Buǵan partııalardyń tsıfrlandyrý úrdisin sátti paıdalanǵany da yqpal etken.
– Máselen, ózin tsıfrlyq partııa retinde tanystyratyn «Ádilet» partııasy onlaın-platformalar arqyly qazaqstandyqtardyń usynystaryn jınap, olardy saralady. Qazaqstannyń Halyq partııasy mádenı murany tsıfrlandyrýdyń mańyzyn kóp aıtty. Al «Aq jol» partııasy tsıfrlyq ekonomıka men zamanaýı tehnologııalardy qoldaý máselesin kótergen bolatyn.
Qazir sarapshylar e-Parliament tujyrymdamasy zań shyǵarý úderisin tsıfrlandyrýǵa qalaı yqpal etetinin talqylaýda. Kóbimizdi bıznes salasyn tsıfrlandyrý, úgit-nasıhat kezinde JI tehnologııasyn paıdalaný tásili qyzyqtyrdy, – dep atap ótti sarapshy.
Kúzdegi jospar
Quryltaıdy jaı ǵana zań shyǵaratyn organ dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Onyń ókilettigi áldeqaıda keń. Quryltaı Premer-Mınıstr men Vıtse-prezıdentti taǵaıyndaýǵa kelisim beredi, Konstıtýtsııalyq sotty, Ortalyq saılaý komıssııasyn jáne Joǵary aýdıtorlyq palatany qalyptastyrýǵa qatysady. Sondaı-aq kúrdeli máselelerde sheshim qabyldaý quqyǵyna ıe.
Alaıda burynǵy Parlamenttiń taratylýy óńirlik ókildik máselesin qaıta kún tártibine shyǵaryp otyr. Qazir basty suraq bar: Quryltaıdyń jańa quramynda óńirler qanshalyqty teń qamtylady? Astana men Almatydan saılanǵan depýtattar oblystardyń ózine tán jergilikti máselelerdi qanshalyqty eskere alady?
Bir palataly Parlamenttiń tıimdiligine komıtetterdiń jumysy, táýelsiz saraptamanyń nátıjesi, ashyq parlamenttik otyrys pen máslıhattar keńesi áser etedi. Sarapshylardyń pikirinshe, Quryltaı artyq bıýrokratııaǵa jol bermeı, qoǵammen jáne óńirlermen baılanysyn úzbeýi qajet. ıAǵnı jańa Quryltaıdyń basty syny qansha zań qabyldaǵany arqyly emes, sol zańdardyń qoǵamnyń suranysyna qanshalyqty jaýap beretinimen ólshenbek.
Mandattardy bólý nátıjesine qarasaq, «Ádilet» partııasy Quryltaıdaǵy 110 orynǵa ıe boldy. Bul – basym oryn. ıAǵnı partııa jańa Quryltaıdyń taqyryp aıasyn qalyptastyryp, negizgi sheshimderge aıtarlyqtaı yqpal ete alady degen sóz.
Budan ózge «Aýyl» partııasyna – 10 mandat, «Respýblıka» partııasyna – 9 mandat, JSDP men «Aq jol» partııasynyń árqaısysyna 8 mandattan buıyrdy.
Máskeýdegi Taldaý jáne strategııalyq kommýnıkatsııalar ortalyǵynyń dırektory Aleksandr Drogovozdyń pikirinshe, bir palataly Quryltaıdyń sapasy komıtetterge, táýelsiz saraptamaǵa táýeldi.
– Eger mundaı mehanızmder jumys istemese, sheshimdi tez qabyldaǵanymen, zań shıki bolýy yqtımal. Al qate ketse, keıin memleket jiberilgen qatelerdi jańa túzetýler engizý arqyly qaıta jóndeýge májbúr bolady. Bul qoǵam men ınvestorlardyń zańnyń turaqtylyǵyna degen senimin álsiretedi.
Sondyqtan Quryltaıdyń alǵashqy jyldardaǵy jumysy onyń bir palataly júıege kóshý faktisinen de mańyzdyraq. Dál osy kezeńde ınstıtýtsıonaldyq qurylymdy jeńildetý memlekettik basqarý sapasyn arttyrýǵa qanshalyqty yqpal etkenimen aıqyndalady, – dep esepteıdi Aleksandr Drogovoz.
Saılaýdan keıingi kúz, sirá, jańa júıeni jolǵa túsiretin mańyzdy kezeń bolmaq. Osy ýaqytta Quryltaıdyń tolyq quramy jasaqtalyp, onyń basshylyq organdary men komıtetteri qurylyp, ishki jumys tártibi aıqyndalady.
– Quryltaı atqarýshy bılikpen qarym-qatynastyń tıimdi jolyn ázirleýi kerek. Quryltaıdyń Premer-Mınıstrdi taǵaıyndaýǵa kelisim berý quqyǵy bar ekenin eskersek, jańa Úkimettiń quramyn jasaqtaý jáne ony bekitýdiń saıası mańyzy erekshe.
Sonymen qatar Quryltaıda azamattardyń kúndelikti ómirine tikeleı áser etetin máseleler talqylanýy mańyzdy. Atap aıtqanda, halyq tabysy, jumyspen qamtý, baǵa saıasaty, kommýnaldyq jáne kólik ınfraqurylymy, turǵyn úı, bilim berý, densaýlyq saqtaý máseleleri nazarda bolatyny anyq, – dep tolyqtyrdy Aleksandr Drogovoz.
Spıkerdiń baǵalaýynsha, Quryltaıdyń ekinshi mańyzdy baǵyty zańnamalardy jańa Konstıtýtsııaǵa beıimdeýge arnalady. Konstıtýtsııalyq reforma resmı túrde kúshine engenimen, jańa normalardy memlekettik basqarý tájirıbesine engizý áli júzege asýda.
Úshinshi baǵyt – ekonomıkalyq jáne syrtqy saıasat. Álemdik ekonomıkadaǵy turaqsyzdyq Qazaqstan úshin kópvektorly saıasatty saqtap qalýǵa ıtermeleıtini túsinikti. Oǵan qosa naqty sektorǵa tikeleı áser etetin ekonomıkalyq baılanystardy saqtaý da ońaıǵa soqpaıdy.
Ravshan Nazarov ta kúzde saıası kún tártibi negizgi úsh baǵytta shoǵyrlanady degen pikirde. Olar — konstıtýtsııalyq reformalardy jalǵastyrý, áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerge ekpin túsirý jáne saıası turaqtylyqty saqtap qalý.
— Quryltaı saıası ózgeristerdi memlekettik baǵyttyń sabaqtastyǵymen úılestirýge tyrysady. Kúrdeli óńirlik ári jahandyq geosaıası ahýal kezinde Qazaqstan úshin bul asa mańyzdy másele. Osylaısha, eń yqtımal stsenarıı — jalpy saıası júıeni basqarý tetikterin saqtaı otyryp, ınstıtýttardy birtindep jetildirý, — dep esepteıdi sarapshy.
Saıasattanýshy, Erzındjan Bınalı Iyldyrym Ýnıversıtetiniń professory, «Ienı Shafak» gazetiniń sholýshysy Aınur Noǵaevanyń pikirinshe, Quryltaıdyń máni ishki saıasat sheńberinen edáýir keń. Eger de ol shyn máninde jumys isteıtin ókildik ınstıtýtqa aınalsa, bul Qazaqstannyń saıası ornyqtylyǵyn kúsheıtip, syrtqy saıasat sýbektisi retindegi rólin nyǵaıtady.
— Ortalyq Azııa úshin bul óńirdiń eń iri eli saıası jańǵyrtý men turaqtylyqty úılestirip otyrǵanynyń úlgisi bolar edi. Postkeńestik keńistik úshin memlekettik júıeniń evolıýtsııalyq transformatsııasynyń úlgisin kórsetedi. Túrki álemi úshin bul jańa ınstıtýt — zamanaýı memlekettilikti tarıhı-mádenı biregeılikpen ushtastyrýdyń jarqyn mysaly, — dep atap ótti ol.
Bir palataly Quryltaıǵa kóshý qazirdiń ózinde júzege asty jáne bul protsess elimizdiń saıası júıesindegi negizgi ózgeristerdiń birine aınaldy. Kúzde basty nazar parlamenttik rásimderdi retteýge jáne jumys organdaryn qalyptastyrýǵa aýdarylady, bul bir palataly modeldiń tıimdiligin jáne onyń áleýmettik naqty nátıjelerdi qamtamasyz etý qabiletin tekseredi.
Buǵan deıin Quryltaı qalaı jasaqtalatynyn jazǵan edik.
Sonymen qatar saılaýdan keıin ne bolatynyn jazǵanbyz.
