Quryltaı – Qazaqstan Parlamentiniń quqyqtyq mırasqory – konstıtýtsııalyq zań jobasy maquldandy

Zań jobasynyń basty maqsaty – bir palataly Quryltaıdyń konstıtýtsııalyq – quqyqtyq negizin bekitý.

- Quryltaı uǵymynyń tarıhı qoınaýyna úńiletin bolsaq, baǵzy zamandardan beri Quryltaı halyq bıliginiń bastaýy jáne buqara eldiń, qarapaıym adamdardyń memlekettik sheshimder qabyldaýǵa tikeleı qatysýǵa múmkindik beretin keleli de kıeli jıyn boldy. Syn saǵatta taǵdyrsheshti barlyq mańyzdy sheshimder Quryltaıda talqylanyp qabyldanǵan, sol sebepti bul jıyn halyq bıliginiń bastaýy bolǵan. Qazaq handyǵy zamanynda da «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» bılerdiń, halyqtyń qatysýymen dál osy Quryltaıda talqylanyp qabyldanǵan. Elimizdiń tarıhı bolmysyn eskere otyryp, búgingi kúni biz el bıliginiń júıesinde «Parlament» sózin «Quryltaı» uǵymyna aýystyryp qaıta engizip otyrmyz. Alaıda zamanaýı Quryltaı, burynǵy tarıhı Quryltaıdy qaıta qurý emes. Qazirgi Quryltaı zań shyǵarýshy bıligin júzege asyratyn joǵary ókildi organ retinde jańa mán-maǵynaǵa ıe bolyp, qoǵamdyq bıliktiń konstıtýtsııalyq júıesine kiretin qazirgi zamanǵy ókildi ınstıtýt bolyp tabylady, - dedi Májilis depýtaty Aıdos Sarym.

Zań jobasyna sáıkes, Quryltaıdyń quramy 145 depýtattan turady, proportsıonaldyq júıe boıynsha saılanady jáne olardyń ókildik merzimi – 5 jyl. Sheteldik tájirıbe kórsetkendeı, Eýropa elderinde osyndaı modelge betburys bar. Álem elderinde bir palataly parlamentke kóshý - zań shyǵarý protsessiniń ashyqtyǵy men saıası jaýapkershiligin arttyrýǵa degen umtylyspen baılanysty.

Sonymen qatar, zań jobasy Quryltaıdyń memlekettik bılik organdary júıesindegi ornyn, qyzmetiniń qaǵıdattaryn, qurylymyn, qalyptastyrý tártibin, sondaı-aq onyń ókilettikterin júzege asyrý nysandaryn aıqyndaıdy. Quryltaıdyń zańdardy qabyldaý, memlekettik organdardy qalyptastyrýǵa qatysý jáne parlamenttik baqylaýdyń tetikterin júzege asyrýdy qamtıtyn quzyreti belgilenedi.

Zań jobasynda Quryltaı qyzmetiniń uıymdastyrýshylyq nysandary (sessııalar, otyrystar, tyńdaýlar, úkimet saǵattary), onyń organdarynyń qurylymy (Tóraǵa, Bıýro, komıtetter, komıssııalar), sondaı-aq zań shyǵarý protsesin júzege asyrý tártibi retteledi.

Budan basqa, zań jobasy Quryltaıdyń Úkimetpen ózara is-qımyl jasaý tártibin aıqyndaıdy, sondaı-aq depýtattardyń mártebesin, olardyń quqyqtary men mindetterin bekitedi, onyń ishinde depýtattyq birlestikterdi qalyptastyrý, parlamenttik kópshilik pen oppozıtsııa, depýtattyq ádep qaǵıdalary máselelerin qamtıdy. Sonymen birge, zań jobasynda Quryltaı – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń quqyqtyq mırasqory bolatyny týraly tıisti norma bar.

- Zań qabyldanyp kúshine enetin bolsa, Parlament Májilisine engizilgen zań jobalaryn Quryltaı osy Konstıtýtsııalyq zańǵa jáne Quryltaıdyń Reglamentine sáıkes qaraıdy. Zań jobasy osy jyldyń 1 shildesinen bastap kúshine enedi. Sondaı-aq, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týraly» 1995 jylǵy 16 qazandaǵy Konstıtýtsııalyq zańynyń jáne «Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń komıtetteri men komıssııalary týraly» 1997 jylǵy 7 mamyrdaǵy Zańynyń kúshi joıylady, - dedi A. Sarym.

Quryltaı tóraǵasynyń úsh orynbasary

Májilis depýtaty Qaırat Balabıevtiń sózine qaraǵanda, zań jobasy 12 taraýdan jáne 60 baptan turady. Ony ázirleý kezinde konstıtýtsııalyq reformanyń nátıjeleri eskerile otyryp, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týraly» QR Konstıtýtsııalyq zańynyń, «Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń komıtetteri men komıssııalary týraly» QR Zańynyń, sondaı-aq Parlament pen onyń Palatalary reglamentteriniń erejeleri paıdalanyldy. Sonymen qatar, zań jobasynda birqatar mynadaı jańashyldyqtar kózdelgen.

- Qazaqstan Halyq Keńesi zań shyǵarý bastamasy quqyǵy sýbektileriniń qataryna kiredi, ol Quryltaıǵa tıisti sheshim engizý arqyly osy quqyqty iske asyrady. Memlekettik bıýdjetti qozǵaıtyn depýtattyq bastamalarǵa Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qorytyndylaryn usyný merzimi konstıtýtsııalyq zań deńgeıinde 3 aı bolyp aıqyndaldy, - dedi depýtat.

Quryltaı men Úkimet arasynda is-qımyl jasaýdyń kelesi tetikteri belgilendi:

- Úkimet múshelerin laýazymǵa taǵaıyndaý úshin kandıdatýralar boıynsha Quryltaımen konsýltatsııalar ótkizý;

- Úkimet múshesiniń óz qyzmetiniń máseleleri jónindegi eseptiń tártibi;

- Quryltaı otyrysyna Premer-Mınıstrdiń Úkimet qyzmeti týraly baıandamasy;

- Úkimetke senimsizdik votýmyn bildirý tártibi aıqyndalady.

Zań jobasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Quryltaıy bes jyl merzimge saılanatyn júz qyryq bes depýtattan turatyny belgilenedi. Depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýsymen Quryltaı saılaıtyn Quryltaı Tóraǵasynyń úsh orynbasary bolady.

- Quryltaı Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine Vıtse-Prezıdent, Premer-mınıstr, Konstıtýtsııalyq Sottyń sýdıalarynyń, Ortalyq saılaý komıssııasynyń jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary aýdıtorlyq palatasynyń músheleri laýazymdaryna taǵaıyndaýǵa kelisim beredi. Sonymen birge, Quryltaı depýtattaryna QR Prezıdentiniń usynýy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıalaryn saılaý jónindegi ókilettikter berý usynylady. Sondaı-aq, zań jobasynda depýtattyq ádep qaǵıdalary bekitiledi. Depýtattar depýtattyq ádep qaǵıdalaryn buzǵan jaǵdaıda, olarǵa qatysty jazalaý sharalaryn qoldaný jóninde usynystar ázirleý úshin Quryltaı Tóraǵasynyń janynan keńesshi organ – Depýtattyq ádep jónindegi keńes qurý kózdeledi, - dedi Qaırat Balabıev.

Budan buryn habarlanǵandaı, búgin elordada Parlament palatalarynyń birlesken otyrysy ótip jatyr.