Kúres túrleri: Rıo joldamalaryn sarapqa salatyn sát jaqyndady

Bul kúres túrleri elimizge 1940 jyldary kele bastady. 1947 jyly bizdiń elimizdiń ókilderi grek-rım kúresinen bolǵan búkilodaqtyq chempıonatqa qatysyp, qazaqtyń sol kezdegi jas balýany Qaırat Baıdosov túńǵysh ret KSRO sport sheberi ataǵyna qol jetkizdi. Dál sol kezde qazaqstandyq balýandar álemdik kúres elıtasyna endi.

1964 jyly Anatolıı Kolesov grek-rım kúresinen Qazaqstannan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony ataǵyn oljalady. Sodan keıin jerlesterimiz ár jyly kúrestiń osy túrinen ótetin dodalarda júldeli oryndardan kórine bastady. Óz tustarynda Valerıı Rezantsev, Jaqsylyk Úshkempirov, Shámil Serikov, Anatolıı Nazarenko, Igor Rostotskıı, Dáýlet Turlyhanov, ıÝrıı Melnıchenko, Máýlen Mamyrov sııaqty sańlaqtarymyz jasyndaı jarqyrady.

Al kúres túrleriniń ishine kirgen áıelder kúresi endi damyp kele jatqan sport túri. Keńes Odaǵy kezinde bul sport túri KSRO eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy sambo sportshylaryn daıyndap shyǵarǵan L.B. Týrılınniń arqasynda damı bastady. FILA (birikken kúres túrleriniń halyqaralyq federatsııasy) áıelder kúresinen álemdik chempıonattaryn 1989 jyldan bastap ótkizip keledi. Olımpıada oıyndarynyń baǵdarlamasyna birinshi bolyp 2004 jyly engizildi. Sóıtip, áıelder kúresi jyl saıyn damı tústi, ásirese 2004 jyly Afınada ótken olımpıadadan keıin búkil álemge tanymal bolyp, qyzdar arasynda bul sport túrine degen qyzyǵýshylyqtary arta bastady. Alǵashqyda jarys 9 salmaq dárejesinde, keıinnen 7 salmaq dárejesinde ótip keledi.

Qazaqstandaǵy áıelder kúresi tanymal ári dástúrli sport túrine aınalyp úlgermeı-aq, bizdiń sportshylar birqatar jetistikterge jetip úlgerdi. Áıelder kúresi qurama komandamyzdyń 2007 jyly Bakýdegi álem chempıonatynda tabysty óner kórsetýinen keıin qarqyndy damı tústi. Ol kezde Olga Smırnova «kúmis», al Elena Shalygına men Olga Janıbekova qorjynyn «qolamen» tolyqtyrdy.

Araǵa jyl salyp Olımpıada oıyndaryndaǵy balýan qyzdarymyzdyń kópten kútken kúresi ótti. Beıjiń Olımpıadasynan Elena Shalygına qola medalmen oraldy. Sol 2008 jyly Tokıodaǵy álem chempıonatynan Juldyz Eshımova - Týrtbaeva «kúmis» oljalap qaıtty. Al Hernıngte (Danııa) áıelder arasyndaǵy kúresten bolǵan álem chempıonatynda Elena Shalygına úshinshi orynǵa taban tiredi. 2012 jyly London Olımpıadasynda Gúzel Manıýrova «qoladan» alqa taǵyndy.

Endi kelesi jyly Rıo olım­pıadasynyń alaýy tutanady. Bizdiń balýandar qazir sol bási bıik dodaǵa daıyndyq ústinde. 8-12 qyrkúıek aralyǵynda Las-Vegas qala­synda kúres túrlerinen álem chempıonaty baıraǵyn kóteredi. Álemdik synda Rıo olımpıadasynyń joldamalary sarapqa salynady. Onda grek-rım kúresinen Almat Kebisbaev (59 keli), Demeý Jadyraev (66 keli), Darqan Baıahmetov (71 keli), Dosjan Qartyqov (75 keli), Asqat Dilmuhamedov (80 keli), Nursultan Tursynov (85 keli), Erulan Ysqaqov (98 keli) jáne Nurmahan Tinálıev (130 keli) syndy balýandarymyz baq synap joldamaǵa talasady. Grek-rım sheberleri 24 tamyzǵa deıin Almaty mańyndaǵy «Aqbulaq» sporttyq-saýyqtyrý ortalyǵynda jıyn ótkizedi. Sosyn Tańat Saǵyndyqov bastaǵan ba­lýan­dar Kolorado shtatyna (AQSh) jol tartyp, álem chempıonatyna daıyndyq­taryn pysyqtaıdy.

Erkin kúresten álem birinshiligine Artas Sana (57 keli), Dáýlet Nııazbekov (61 keli), Saıatbek Oqasov (65 keli), Nur­jan Bekjanov (70 keli), Jiger Zákirov (74 keli), Ádilet Dáýlenbaev (86 keli), Álıhan Jumaev (97 keli) jáne Dáýlet Shabanbaı (125 keli) qatysady. Olar qazir Qyrymdaǵy Alýshta qala­synda Ázirbaıjan, Belarýs quramalarymen birge oqý-jattyǵý jıynyn ótkizip jatyr. Al áıelder quramasynda Tatıana Amanjol (48 keli), Juldyz Eshimova (53 keli), Aıjan Ysmaǵulova (55 keli), Aıym Ábildına (58 keli), Mádına Baq­bergenova (60 keli), Ekaterına Larıo­nova (63 keli), Elmıra Syzdyqova (69 keli), Gúzel Manıýrova (75 keli) el namy­syn qorǵap qana qoımaı, Rıo olım­pıadasynyń joldamasyna da talasady. Jalpy, Rıo de Janeıro olımpıa­dasyna kúrestiń úsh túri boıynsha 336 joldama sarapqa salynady. Grek-rım jáne erkin kúresten árqaısysyna 114-ten (ár salmaqtan 19 balýan) joldama tara­tylsa, áıelderge 108 joldama (ár salmaq­tan 18 balýan) beriledi. Las-Vegasta ótetin álem chempıonatynda úzdik altylyqqa kirgen balýandardyń olımpıada joldamasyn alýǵa múmkindikteri bar. Odan keıin qurlyqtyq 4 synda - azııalyq, eýropalyq, panamerıkalyq jáne Muhıttar aımaǵy men Afrıka elderi arasyndaǵy týrnırlerde joldama oına­tylady. Bul syndarda fınalǵa shyqqan balýandar ǵana Rıo dodasyna qatysýǵa múmkindik alady. Al álemdik irikteý týrnıri ótetin Ulan-Batyrda ár salmaq dárejesinde erler arasynda - 3, áıelder arasynda 2 joldama oınatylady.

Birden aıta keteıik, Azııa irikteý túrnıri 2016 jyly naýryz aıynyń 18-20 aralyǵynda elordamyz Astana qalasynda ótedi. 2014 jyly Tashkentte ótken álem chempıonaty barysynda bizdiń federatsııa kúrestiń úsh túrinen de Olımpıada oıyndarynyń elektik týrnırin Astanada ótkizýge nıetti ekendikterin bildirip, ótinish bergen. Jalǵyz bizdiń eldiń federatsııasy ǵana emes, birneshe el osyndaı ótinish bildirgen.

Búkilálemdik kúres odaǵy (UWW) komıssııasynyń sheshimimen solardyń ishinen eki qala iriktelip alynǵan. Olar - Astana jáne Ýlan-Bator. Osyǵan oraı, ótken jyldyń qarasha aıynda bizdiń elge UWW vıtse-prezıdenti Ahroldjan Rýzıev kelip ketken edi. Ol óz saparynda bizdiń eldegi jaǵdaıdy kórip, bárimen egjeı-tegjeı tanysyp, laýazymdy tulǵalarmen kezdesip, Azııanyń elektik týrnırin Astanada ótkizýge sheshim qabyldady. Bul Qazaqstan balýandaryna berilgen úlken múmkindik ekeni aıtpasaq ta túsinikti. Óz jerimizde emin-erkin kúresip, el senimin aqtap, Rıo Olımpıadasynyń joldamalaryn «ýystap» turyp alady dep úmittenemiz. Al Panamerıka irikteý týrnıri kelesi jyly naýryzdyń 4-6 kúnderi AQSh-tyń Dallas qalasynda ótedi. Afrıka/Muhıttar aımaǵy irikteý týrnıri 2016 jyly sáýir aıynyń 1-3 kúnderi Aljırde jalaýyn jelbiretse, Eýropa irikteý týrnıri osy jyly sáýirdiń 15-17 aralyǵynda Serbııanyń Zrenıanın qalasynda ótedi. Álemdik І irikteý týrnıri de kelesi jyly maı aıynyń 6-8 kúnderi Mońǵolııa Batyr qalasynda ótse, ІІ irikteý týrnıri týra osy ýaqytta Túrkııanyń Ystambul qalasynda joldamany sarapqa salady.

Al maqalamyzdyń sońynda Táýelsizdik alǵannan keıingi kúrestiń úsh túrinen álem chempıonatyndaǵy Qazaqstan qorjynyna medal salyp, jasyndaı jarqyraǵan sańlaqtarymyzdyń esimderi men qandaı júldelerge ıe bolǵanyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.

Grek-rım kúresinen álem chempıonaty

Ótken jyly

Balýannyń aty-jóni

Salmaq

Alǵan medaldary

Barlyǵy

altyn

kúmis

qola

1993

Dáýlet Turlyhanov

82

1

1

1994

ıÝrıı Melnıchenko

57

1

1

1995

Baqtııar Baıseıtov

74

1

2

ıÝrıı Melnıchenko

57

1

1997

ıÝrıı Melnıchenko

58

1

1

1998

Baqtııar Baıseıtov

76

1

2

Mkhıtar Manýkıan

63

1

1999

Mkhıtar Manýkıan

63

1

2

ıÝrıı Melnıchenko

58

1

2003

Georgıı Tsýrtsýmııa

120

1

1

2005

Ermek Kóketov

55

1

1

2009

Nurbaqyt Teńizbaev

60

1

1

2010

Almat Kebisbaev

60

1

2

Nurmahan Tinálıev

120

1

2011

Almat Kebisbaev

60

1

2

Nurmahan Tinálıev

120

1

2013

Nurmahan Tinálıev

120

1

1

BARLYǴY:

5

5

7

17

Erkin kúresten álem chempıonaty

Ótken jyly

Balýannyń aty-jóni

Salmaq

Alǵan medaldary

Barlyǵy

altyn

kúmis

qola

1995

Elmadı Jabraıylov

82

1

1

1997

Máýlen mamyrov

54

1

1

2003

Gennadıı Lalıev

74

1

1

2005

Magomed Kýrýglıev

84

1

1

2009

Leonıd Spırıdonov

66

1

1

2010

Abdýlhákim Shápıev

74

1

1

2011

Dáýlet Nııazbekov

55

1

2

Dáýren Jumaǵazıev

60

1

BARLYǴY:

-

1

7

8

Áıelder kúresinen álem chempıonaty

Ótken jyly

Balýannyń aty-jóni

Salmaq

Alǵan medaldary

Barlyǵy

altyn

kúmis

qola

2007

Elena Shalygına

63

1

3

Olga Smırnova

55

1

Olga Jánibekova

72

1

2009

Elena Shalygına

63

1

1

2010

Elena Shalygına

67

1

1

2011

Juldyz Ishımova

51

1

1

2012

Gúzel Manıýrova

72

1

1

2013

Ekaterına Larıonova

63

1

1

BARLYǴY:

-

3

5

8

Kúnsultan Otarbaı