«Quralaıdyń salqyny» hám kıiktiń kıesi
ASTANA. QazAqparat - Qazaq uǵymynda «Quralaıdyń salqyny» degen sóz bar. Búgingi tańda onyń sırek qoldanylyp, uǵymy da kómeskilenip bara jatqany ótirik emes. Qyrdaǵy qarııalardyń aýzynan oqtyn-oqtyn estip qalyp jatatynymyz bolmasa, qaladaǵy jurttyń kóbi ony áldeqashan umytqan.
Ýıkıpedııa deregine súıensek, bul kez - Qazaqstannyń ortalyǵy jáne soltústik aýmaqtarynda shamamen 20 mamyrdan bastalyp, on shaqty kúnge sozylatyn aýa raıy qubylmaly kúnder.
Rasynda, mamyrdyń orta tusynda qalyń kıiminen jeńildep, jylymyq aýaǵa boı úırete bastaǵan jurtty bir qońyltaqsytyp ótetin qońyr salqyn kúnderdi «Quralaıdyń salqyny» dep ataýdyń óz máni bar.
Tabıǵattyń tól balasyndaı bolǵan burynǵy qazaq kıiktiń jappaı tóldeýi, tólin aıaqtandyrýy tabıǵattyń qubylmaly, salqyn kezine dóp kelgendikten bul kezdi «quralaıdyń salqyny», «quralaıdyń sýyǵy», «kıiktiń laq órgizbesi» dep atap ketken. Quralaıdyń salqyny amalynda kún kúrt buzylyp, taýly, shoqyly jerge qaraı bult úıiriledi. Mundaı qolaısyzdyq bir aptaǵa, keıde onshaqty kúnge sozylady. Osy kezde tóldeýi jaqyndaǵan qońyr ańdar bult úıirilgen jerlerge toptasatyn kórinedi. Onyń mənin ańshylar «qońyr ańdar kúnniń kózinen tasa jerge tóldeýge umtylady» dep túsindiredi. Soǵan baılanysty el arasynda kıik laqtaǵan jerge nazaǵaı oınaıdy degen yrym bar.
Quralaıdyń salqyny amalynda aspandy bult torlap, azdaǵan jel turady. Osy kezde jappaı tóldegen kıikterdiń laqtary jelge qarsy júgirip, tynysyn ashyp, tez aıaqtanyp ketetin kórinedi.
Bir ǵajaby, kıik qansha kóp bolsa da, olar 2-3 kún ishinde túgeldeı tóldep úlgeredi eken. Túz janýarlarynyń tez tóldeýiniń bir syry - analyq kıikter kez kelgen quralaıdy emizip, baýyryna ala beretin kórinedi. Kıik quralaıynyń dalada jetim, jalǵyz qalmaıtyny osydan bolsa kerek.
Sondaı-aq, kıiktiń kıeli janýar ekendigin bildiretin taǵy bir jaǵdaı bar. Atap aıtqanda, kóktemniń sońynda, tek mamyrdyń 22-28-i kúnderi uly daladan qazaqtar «túıetaban» dep atap ketken ósimdikti kórýge bolady. Keremettigi sonda, onyń asa úlken jasyldaý-qyzǵylt tústi japyraqtary jańa týǵan kıik quralaıyn jasyryp turady eken. Solaısha qyraǵy búrkitterdiń ózi tabıǵattyń qorǵaýynda jatqan quralaıdy kóre almaıtyn kórinedi. Sóıtip, quralaılar aıaǵynan turysymen-aq, álgi «túıetaban» ósimdigi kelesi kóktemge deıin joǵalyp ketedi eken.
«Quralaıdyń salqyny» keı jyldary sýyq jańbyrǵa ulasyp, mal men janǵa qolaısyzdyq əkelip, əbigerge salatyn kezderi de bolady. Bul kezdegi jaýyn-shashyndy salqyn kúnderde Mańǵystaý qazaqtary jaqyn mańdaǵy qudyqqa qaraı kóship, qonyp úlgerýge qamdanady.
