Quralaı Sadyqova: Konstıtýtsııa jobasynyń maǵynalyq ózegi – adam quqyqtary men bostandyqtary
ASTANA. KAZINFORM — Sarapshylar jańa Konstıtýtsııa jobasyna úsh ólshem boıynsha – qundylyqtyq, ınstıtýtsıonaldyq jáne strategııalyq turǵyda baǵa beredi. QR Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy Basqarý ınstıtýtynyń dırektory, PhD Quralaı Sadyqova osy úsh deńgeıge tolyǵyraq toqtalyp, suhbat barysynda tarqatyp aıtyp berdi.
– Jańa Konstıtýtsııa jobasynyń preambýlasynda jer men halyqtyń tarıhı baılanysy jóninde jazylǵan. Osy tarmaqtardyń mańyzyna toqtalsańyz...
– Iá, jańa Ata zań jobasynyń kirispesinde, ıaǵnı preambýlasynda «baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilikti nyǵaıta otyryp» nemese «Uly Dalanyń myńdaǵan jyldyq tarıhy» degen sekildi tirkester bar. Bular – tek tarıhı obraz ǵana emes, sondaı-aq memlekettiliktiń zańdy-quqyqtyq sıpatyn anyqtaıtyn tujyrymdar. Sol arqyly preambýlada Konstıtýtsııanyń qundylyqtyq negizi aıqyndalady. Jalpy, Qazaqstanda júzege asyrylatyn memlekettik saıasattyń ıdeıalyq-qundylyqtyq vektoryn anyqtaıdy. Memlekettiń tarıhı sabaqtastyǵy – Qazaqstan memleketi kezdeısoq qurylym emes, ol tarıhı evolıýtsııa jolymen qalyptasqan, óziniń ulttyq órkenıeti men mádenıeti bar, myńjyldyq tarıhy bar el retindegi nátıjesin kórsetedi. Bul jerde memleket, Qazaqstan óz aýmaǵyna tarıhı negizi bar sýbekt retinde tanylady. Demek, Qazaqstan halqynyń osy aýmaqqa qatysty qatynasyn zańdastyrady. Saıası-quqyqtyq turaqtylyq jaǵynan qarasaq, preambýla memlekettiń birtutastyǵyn konstıtýtsııalyq turǵyda bekitedi.
– Jańa Konstıtýtsııa jobasynyń 7-babyna toqtalsaq. Onda dinniń memleketten bólek ekeni kórsetilgen. Sondaı-aq osy baptyń 2-tarmaǵynda: «Qazaqstan aýmaǵynda dinı uıymdardyń qyzmeti zańǵa sáıkes júzege asyrylady jáne ol konstıtýtsııalyq qurylys negizderin, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qoǵamdyq tártipti, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn saqtaý maqsatynda shektelýi múmkin», – delingen. Bul baptyń adam quqyǵyn jáne memleket tynyshtyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi mańyzy jóninde tarqatyp aıtyp berseńiz...
– Jańa Ata zań jobasynyń 7-baby zaıyrlylyq qaǵıdatyn naqtylap qoıǵan. Sonymen birge, din bostandyǵy men qoǵamdyq qaýipsizdik arasyndaǵy tepe-teńdikti aıqyndap bergen. Din memleketten bólek ustanymy, ıaǵnı zaıyrlylyq birneshe quqyqtyq saldardy bildiredi.
Birinshiden, memleket eshqandaı dindi resmı ıdeologııa retinde tanymaıdy degendi meńzeıdi. Demek, memleket pen dinniń bir-birine tikeleı yqpaly joq. Sondaı-aq memlekettik sheshimder dinı qaǵıdalarǵa emes, bekitilgen quqyqtyq normalarǵa súıenip qana qabyldanady.
Ekinshiden, azamattar qandaı dindi ustanatynyna qaramastan, báriniń quqyǵy teń ekenin kórsetedi. Jańa Konstıtýtsııa jobasyna mundaı normanyń engizilýi – azamattardyń ar-ojdan bostandyǵyn qorǵaýdyń negizgi kepili. Soǵan sáıkes, quqyqtyq qorǵaý mehanızmi qalyptastyrylǵan. Eldiń konstıtýtsııalyq qurylys negizderin, azamattardyń bostandyqtaryn, ulttyq qaýipsizdikti, qoǵamdyq tártipti, azamattardyń ómiri men densaýlyǵyn qorǵaý maqsatynda Qazaqstandaǵy dinı uıymdardyń qyzmetin shekteý qajet bolsa, shekteledi. Bul halyqaralyq quqyqtyq standarttarǵa tolyqtaı saı keledi. Dinı nanym-senimderge tyıym salynbaıdy, shekteý tek qyzmet nysandaryna qatysty qoldanylady. Eger dinı uıymnyń qyzmeti radıkalızatsııaǵa, kemsitýge, zorlyq-zombylyqqa, májbúrleýge alyp kelse, onda oǵan memleket aralasýǵa quqyly degen quqyqtyq mehanızm qalyptastyrylǵan.
Taǵy bir aıtatyn jaıt – kámeletke tolmaǵandardy májbúrli dinı senimnen qorǵaý múmkindigi bar. Sonymen birge, bul norma dinı syltaýmen qandaı da bir álsiz toptardyń, mysaly áıel adamdardyń quqyǵyn shekteýge jol bermeıdi. Ulttyq qaýipsizdik, qoǵamnyń tynyshtyǵyn saqtaý turǵysynan qarasaq ta, bul bap ekstremızm men radıkalızmniń aldyn alýǵa, konfessııaaralyq qaqtyǵystardy boldyrmaýǵa quqyqtyq negiz beredi. Bul – aldyn alý sıpatyndaǵy qaýipsizdik tetigi. Memlekettiń ıdeologııalyq beıtaraptyǵyn bekitedi, quqyq pen din arasyndaǵy shekarany naqtylap anyqtap beredi.
– Bir palataly parlament – Quryltaı qurýdyń bılik ınstıtýttary arasyndaǵy tepe-teńdikke áseri qandaı bolmaq? Quryltaıdyń qurylýy saıası partııalardyń belsendiligi, básekesi men jaýapkershiligin qalaı arttyrady?
– Jańa Konstıtýtsııa jobasyna sáıkes, Qazaqstanda 145 depýtattan turatyn bir palataly parlament – Quryltaı qurý josparlanyp otyr. Bul zań shyǵarý úderisin jedeldetýge jol ashady. Álemdik úrdister óte jyldam júzege asyp jatqan qazirgi shaqta quqyqtyq aktilerdi qabyldaýdy da tezdetý – zaman talaby. Biraq bul - zańdardy asyǵys, ústirt shyǵarý degen sóz emes.
Jańa Ata zań jobasynda kórsetilgendeı, parlamentte úsh tyńdalym ótedi, qabyldanatyn quqyqtyq aktiler muqııat zerdelenip, talqylanady.
Ekinshiden, bir palataly parlament depýtattardyń jaýapkershiligin arttyrady. Óıtkeni, Quryltaıdyń bir ǵana palatasy bolǵandyqtan, quqyqtyq aktilerdiń sapasyna qatysty saıası jaýapkershilik te sonyń jalǵyz ózinde.
Sonymen qatar, jańa Konstıtýtsııa jobasyna saı, Quryltaı depýtattary proportsıonaldy júıe arqyly saılanady. Bul júıe saıası partııalardy jumyldyryp, saıası pármenin arttyryp, nátıjesinde parlament tabıǵaty aıqyn saıası organǵa aınalady. Depýtattar partııalyq tizimmen saılansa, partııalar negizgi saıası oıynshy bolady. Sáıkesinshe, partııalardyń baǵdarlamalyq saıasaty kúsheıedi. Elektoratpen turaqty jumys isteýge, saılaýaldy úgit-nasıhat baǵdarlamasyn ustanýǵa, myqty saıası múshelerdi tartýǵa t.b. qadamdarǵa múddeli bolady. Demek, jeke kandıdattardyń jumysy emes, jalpy partııalyq baǵdarlamalar sheshýshi faktorǵa aınalady. Budan bólek, bir palataly parlament bılik ınstıtýttary arasyndaǵy tepe-teńdikti kúsheıtedi. Prezıdent ókilettiginiń saqtalýy, parlamenttiń baqylaý fýnktsııalary kúsheıýi, Úkimettiń parlament aldynda esep berýi, al Halyq keńesi túrli áleýmettik toptardyń múddelerin zań shyǵarý bastamasy arqyly qorǵaýy – munyń bári tepe-teńdikti qamtamasyz etedi.
– Jańa Ata zań jobasynda advokatýranyń mártebesi bekitilgen. Bul ádil sot tóreligi, adam quqyǵyn qorǵaý jáne adam quqyqtary men bostandyqtaryn keńeıtý máselelerine qalaı yqpal etedi?
– Ádil sot tóreliginiń úsh tiregi bar: táýelsiz sot, teń quqyqty taraptar, tıimdi qorǵaý. Jańa Konstıtýtsııa jobasynda advokatýra ınstıtýtyna jeke bap bólýdiń arqasynda advokatýra ınstıtýtsıonaldyq deńgeıge kóterilip otyr.
Advokat – endi jaı ǵana kásip ıesi emes, ádil sot júıesiniń konstıtýtsııalyq qatysýshysy. Bul, birinshi kezekte, sottaǵy qarsy taraptardyń teńdigin qamtamasyz etedi. Aıyptaýshy tarap memleket bolsa, al aıyptalýshy azamattyń kásibı qorǵaýshysy – advokat. Advokattyń konstıtýtsııalyq deńgeıdegi sot qatysýshysy bolýy teńdikke múmkindik beredi. Demek, adam quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyna, sapasyna qatardaǵy zańmen emes, Konstıtýtsııamen kepildik berilip otyr. Sebebi quqyǵy buzylsa, sot úderisine qatyssa, azamattar, eń aldymen, advokat kómegine júginedi. Azamattar ustalsa, tergeýge alynsa ne kúdikti retinde tanylsa – osyndaı jaǵdaılardyń barlyǵynda advokat qorǵaýyna júginý quqyǵy konstıtýtsııalyq kepildikpen kúsheıtildi. Sonymen birge, bul norma advokattardyń táýelsizdigine oń áserin tıgizedi. Sot úderisi kezinde olarǵa eshkim qysym jasamaýyn qamtamasyz etedi. Sol arqyly sot úderisiniń taza ótip, ádil sheshim shyǵýyna yqpaly bolady.
– Qazir álemde tsıfrlyq revolıýtsııa júrip jatyr desek te bolady. Tsıfrlandyrý úrdisi kúnnen-kúnge kúsheıip, jan-jaqty ári júıeli órkendeý úderisi baıqalady. Jańa Konstıtýtsııa jobasynda bul másele de qalys qalmaǵan. Jańa Ata zańnyń azamattardyń tsıfrlyq keńistiktegi quqyǵyn qorǵaý, derbes derekteriniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý t.b. tsıfrlyq qaýipsizdikke qatysty máselelerde róli qandaı bolmaq?
– Buǵan deıin derbes derekterdi qorǵaý, kıberqaýipsizdik máseleleri salalyq zańdarmen rettelgen edi. Al jańa Ata zań jobasy tsıfrlyq keńistiktegi adam quqyqtaryn konstıtýtsııalyq deńgeıde bekitip otyr. Bul olardy jaı ákimshilik normaǵa ǵana emes, densaýlyq saqtaý, ómir súrý, erkin júrip-turý, sóz bostandyǵy tárizdi negizgi quqyqtardyń qataryna qosady. Bul – zaman talaby. Sebebi adam týraly barlyq derekter týǵannan bastap onlaın keńistikte, elektrondy formatta saqtalady. Mundaı jaǵdaıda tsıfrlyq quqyqtardy Ata zańda bekitý asa mańyzdy. Bul derekterdi zańsyz jınaýǵa, ruqsatsyz taratýǵa shekteý qoıady. Mysaly, azamattar jeke kompanııalardyń saıttarynda nemese onlaın dúkenderde akkaýntyn ashyp, jeke derekterin jazýy múmkin. Atalǵan normanyń Ata zańda bekitilýi tsıfrlyq platformalarda tsıfrlyq quqyqty qorǵaý mindetin týǵyzady. Degenmen, bul tsıfrlandyrý úrdisin toqtatpaıdy. Kerisinshe, azamattardyń tsıfrlyq quqyǵyn qorǵap, zamanaýı úderisterdiń qaýipsiz túrde damýyna jaǵdaı jasaıdy. Sondaı-aq kıber shabýyl, onlaın alaıaqtyqqa tosqaýyl bolady. Sondyqtan tsıfrlyq qaýipsizdikti tek tehnıkalyq másele retinde ǵana emes, ulttyq qaýipsizdik elementi retinde de qarastyramyz. Jalpy, bul norma basqa da mańyzdy salalarmen birge jańa Konstıtýtsııa jobasyna der kezinde engizilip otyr.
– Jańa Konstıtýtsııa jobasynda adam kapıtalyna jáne ǵylym men ınnovatsııany damytýǵa memleket strategııalyq basymdyq beretini kórsetilgen. Bul qoǵamǵa, ásirese, jastarǵa qandaı múmkindikter ashady? Al eldiń ekonomıkasyna tıgizer paıdasy bar ma?
– Buǵan deıin paıdaly qazbalar ekonomıkanyń tiregi retinde sanalyp keldi. Endi Konstıtýtsııa deńgeıinde adamı kapıtal ulttyq damýdyń negizgi faktory retinde aıqyndalyp otyr. Demek, memlekettiń saıasaty shıkizat óndirýden bilim men zııatkerlik áleýetke oıysty degen sóz. Bul sapaly bilimge qoljetimdilikti arttyrýǵa, kásibı daıarlyqty kúsheıtýge, ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrýǵa, akademııalyq erkindik berýge, zertteý ınstıtýttarynyń rólin nyǵaıtýǵa baǵyttalady. Nátıjesinde, bilimdi jastar men bilikti mamandardyń shetelderge ketýi saıabyrsýy yqtımal. Al ǵylymı zertteýler jemisin berip, ǵylymı jańalyqtar ashylyp jatsa, ekonomıka ártaraptanady. Demek, adamnyń bilimi men zııatkerlik áleýetine negizdelgen model sapaly ónim shyǵarýǵa, eksport qurylymyn ózgertýge, ǵylym jobalarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq paıdasyn eseleýge, ınnovatsııalyq kásipkerlikti damytýǵa alyp keledi. Jalpy alǵanda, munyń bári Qazaqstannyń ınvestıtsııalyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa áser etedi.
– Jańa Konstıtýtsııa jobasynyń 28-baby, 1-tarmaǵyna sáıkes, sot sheshiminsiz turǵyn úıden aıyrýǵa ǵana emes, sonymen qatar turǵyn úıden shyǵarýǵa da jol berilmeıdi. Bul menshik quqyǵyna kepildik beredi. Máselen, alaıaqtar azamattardyń baspanasyn alaıaqtyqpen rásimdese, zardap shekken azamattyń quqyǵyn qorǵaıdy. Atalǵan bap taǵy qandaı jaǵdaılarda azamattardyń quqyǵyn qorǵap, turǵyn úıge qol suqpaýshylyqty qamtamasyz etýi múmkin?
– Búginge deıin bank qaryzy, usaq nesıeler, kepil sharty negizinde turǵyn úıden shyǵarý faktileri jıi týyndap kelgen. Konstıtýtsııaǵa siz aıtqan normanyń engizilýi sotsyz óndirip alý tájirıbesin shekteıdi. Onyń arqasynda azamattyń turǵyn úıden shyǵarylýy tek sot sheshimimen júzege asady. Bul bap, ásirese, áleýmettik osal toptardyń, kámeletke tolmaǵan balalardyń, múgedektigi bar azamattardyń turǵyn úıden shyǵarylýyna tosqaýyl qoıady. Bir sózben aıtqanda, boryshkerdiń quqyǵyn qorǵaıdy. Turǵyn úıge basa-kóktep kirý, tintý, tekserýge de tek zańda belgilengen jaǵdaıda jáne sot baqylaýymen jol beriledi. Jalpy, atalǵan norma – menshik quqyǵyn ǵana emes, adamnyń jeke ómirine qolsuqpaýshylyqty, onyń otbasynyń qorǵalýyn, áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etedi. Óıtkeni, turǵyn úı tek múlik qana emes, adamnyń jeke keńistigi, qaýipsizdik aımaǵy. Bul baptyń jańa Ata zań jobasyna engizilýi áleýmettik memleket turǵysynan óte oryndy dep esepteımin.
– Sonymen qatar, jańa Konstıtýtsııa jobasynda tabıǵatty qorǵaý normalary aıqyn bekitilgen. Aldaǵy ýaqytta elimizdegi mektepterge ekologııalyq bilim berý standarttary engizilmek. Zańda bekitiletin norma men sonyń aıasynda atqarylatyn sharalar qandaı qaýip-qaterden ne ekologııalyq apattardan saqtaýy múmkin?
– Ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý – bolashaq urpaqtyń aldyndaǵy memlekettiń mindeti. Tabıǵatty qorǵaý qaǵıdatynyń jańa Ata zań jobasyna enýi – ekologııany saqtaý uzaqmerzimdi qundylyqqa aınalǵanyn bildiredi. Al mektepterge ekologııalyq bilim berý standartyn engizý – sýdy, energııa resýrstaryn únemdep qoldanýdy ár qazaqstandyqtyń sanasyna bala kúninen sińiredi. Túptep kelgende, bul ekologııalyq apattardyń saldaryn joıýǵa emes, aldyn alýǵa áser etedi. Sonymen qatar, iri qalalarda aýanyń lastanýy da ózekti másele. Atalǵan norma óndiristi modernızatsııalaýǵa, «jasyl» tehnologııalardy qoldanýǵa, balamaly energııa kózderin damytýǵa quqyqtyq negiz beredi. Ekologııany qorǵaý ekonomıkaǵa da tıimdi. Óıtkeni, damyǵan memleketter taza elge ınvestıtsııa quıýǵa qulyqty bolady. Tabıǵatty qorǵaý arqyly halyqtyń densaýlyǵy da jaqsaryp, medıtsına salasyna bóletin qarjy únemdeledi. Sondaı-aq ekologııany saqtaý úshin qaýipsiz ári «aqyldy» tehnologııalar qoldanysqa enedi. Demek, bul normanyń tıimdiligi ushan-teńiz.
– Jańa Konstıtýtsııada erekshe kózińizge túsken, aıryqsha ataǵyńyz keletin ózgerister, normalar bolsa, aıtyp berseńiz...
– Erekshe kózge túsken, aıryqsha ataǵym keletin ózgeris – jańa Konstıtýtsııa jobasynda adam quqyqtary men bostandyqtary jeke bólimde ǵana aıtylmaı, kúlli mátinniń tutastaı maǵynalyq ózegine aınalǵan. Konstıtýtsıonalızm turǵysynan ony adamǵa baǵdarlanǵan antropotsentrıstik konstıtýtsııalyq model dep aıtýǵa bolady. Sonymen qatar, bir palataly Quryltaıdyń qurylýyn atap ótkim keledi. Álemde kúrdeli federaldyq qurylymy joq, ýnıtarly memleketterdiń parlamenti bir palataly. Advokatýranyń konstıtýtsııalyq mártebesi, tsıfrlyq quqyqtardyń bekitilýi de aıryqsha nazar aýdararlyq jaıttar. Jalpy aıtqanda, 1995 jyly qabyldanǵan, qazirgi áreket etýshi Konstıtýtsııa – memleket qalyptastyrý kezeńiniń ónimi. Al jańa Ata zań jobasy – memlekettiligi jetilgen eldi jańa zaman talabyna saı, ǵalamdyq transformatsııalyq ıntegratsııalar jaǵdaıynda qaıta konfıgýratsııalaý dep aıtýǵa bolady. Sondaı-aq munda ózgerister tek qurylymdyq sıpatta ǵana emes, qundylyqtyq transformatsııaǵa baǵyttalǵany birden kózge túsedi.
– Jalpy aıtqanda, jańa Konstıtýtsııaǵa sarapshy retinde qandaı baǵa berer edińiz?
– Sarapshy retinde, men jańa Ata zań jobasyna úsh ólshem boıynsha baǵalar edim. Birinshisi – qundylyqtyq deńgeıde. Qundylyqtyq deńgeıde, jańa Ata zań jobasy progressıvti. Óıtkeni, joǵaryda aıtqanymdaı, adam quqyqtary Konstıtýtsııanyń ózegine aınalǵan, tsıfrlyq quqyqtar bekitilgen, tabıǵatty qorǵaýdy, adam kapıtalyn, ǵylymı ınnovatsııany strategııalyq basymdyq retinde belgileıdi. Demek, qujat jobasy XXI ǵasyrdyń talaptaryna beıimdelgen, ıaǵnı, qundylyqtyq turǵyda zamanaýı, alǵa baǵyttalǵan, progressıvti. Al ınstıtýtsıonaldyq turǵyda jańa Ata zań jobasyn batyl dep atar edim. Bir palataly Quryltaıǵa aýysý, zaıyrlylyqty naqtylaý, advokatýranyń mártebesin bekitý tárizdi ózgerister sózime dálel. Bular ınstıtýtsıonaldyq damýǵa jańa serpin beredi. Úshinshi ólshem – strategııalyq deńgeıde aıtar bolsaq, mundaı jańa Konstıtýtsııany qabyldaý – memlekettiń damý modelin ózgertýge talpynys. Bul resýrstyq-shıkizattyq damýdan zııatkerlik ekonomıkaǵa, ıntellektýaldyq kapıtalǵa basymdyq beretin baǵytqa aýysýdy kózdeıtin erekshe konstıtýtsııalyq vektor dep aıtar edim.