Kúmis qymbattap barady: Ortalyq Azııa elderine qandaı múmkindikter ashylady
ASTANA. KAZINFORM – Álemdik kúmis naryǵy rekordtyq ósý kezeńin bastan ótkerip jatyr. Bıylǵy qańtar aıynyń sońynda Comex bırjasyndaǵy tarıhta alǵash ret bir troıa ýntsııasynyń baǵasy 100 dollardan asyp, 100,49 dollarǵa jetti. Kúmis baǵasynyń mundaı qarqynmen ósýine ne sebep jáne bul Ortalyq Azııa elderi úshin qandaı jańa múmkindikter ashatynyn Kazinform agenttiginiń materıalynan oqyńyz.
Kúmiske tehnologııalyq suranys dáýiri bastaldy
Kúmis ınstıtýtynyń jyldyq esebine sáıkes, bul metall ekonomıkasy qarqyndy damyp kele jatqan salalar úshin negizgi resýrs bolyp qala beredi. Suranystyń artýy tsıfrlyq tehnologııalardyń belsendi damýyna jáne taza energetıkaǵa kóshýge baılanysty. Kúmis kún panelderinde, elektr kólikterinde, elektronıkada, derekter ortalyqtarynda jáne jasandy ıntellektige arnalǵan jabdyqtarda keńinen qoldanylady, bul ony tehnologııalyq bolashaq úshin strategııalyq mańyzdy resýrsqa aınaldyryp otyr.
Osy protsester aıasynda kúmis baǵasy kúrt ósti. 2026 jyldyń basynan beri ol 30 paıyzdan astamǵa qymbattap, alǵash ret bir troıa ýntsııasy 100 dollardan asty. Al bir jyl ishindegi ósim 200 paıyzdan asyp, sonyń saldarynan kompanııalar óz qorlaryn qaıta qarap, qysqartýǵa kiristi.
Baǵanyń ósý sebepteri
Kúmis naryǵy qatarynan besinshi jyl júıeli tapshylyqty bastan ótkerip otyr. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, 2026 jyly metaldyń jetispeýshiligi 120-130 mıllıon troıa ýntsııany quraýy múmkin.
Baǵany ósirgen negizgi faktor − ónerkásiptik suranystyń joǵary bolýy, oǵan kúmistiń jalpy tutyný kóleminiń shamamen 60% tıesili. Elektrótkizgishtiginiń joǵary bolýyna baılanysty kúmis ónerkásipte, ásirese kún energetıkasynda keńinen qoldanylady. Bir ǵana kún elektr energııasy salasy jyl saıyn 5 myń tonnadan astam kúmis tutynady. Elektr kólikterin, derekterdi óńdeý ortalyqtaryn jáne jasandy ıntellekt júıelerine arnalǵan jabdyqtardy óndirý de suranysty arttyryp keledi.
Bul rette kúmis usynysy baıaý ósip otyr. Metaldyń edáýir bóligi mys pen myrysh óndirisi kezinde qosalqy ónim retinde alynady, sondyqtan baǵa qymbat bolǵanymen, óndirý kólemin jyldam arttyrý múmkindigi shekteýli.
Investıtsııalyq suranys ta naryqqa qoldaý kórsetip otyr. 2025 jyly makroekonomıkalyq turaqsyzdyq pen AQSh Federaldyq rezerv júıesiniń paıyzdyq mólsherlemelerdi tómendetýi múmkin degen boljamdar aıasynda ınvestorlar fızıkalyq kúmiske belsendi túrde qarjy salyp, ony altynmen qatar qorǵanysh aktıvi retinde qarastyrdy.
Naryqqa qosymsha qoldaý kórsetetin taǵy bir faktor — ınvestıtsııalyq suranys. 2025 jyly ekonomıkalyq turaqsyzdyq pen AQSh Federaldyq rezerv júıesiniń paıyzdyq mólsherlemelerdi tómendetýi múmkin degen boljamdar jaǵdaıynda ınvestorlar altynmen qatar kúmiske de belsendi qarjy saldy, ony senimdi qorǵaýshy aktıv retinde qarastyrdy.
Ortalyq Azııa úshin ekonomıkalyq paıda
Qyrǵyzstandyq ekonomıkalyq ǵylymdar doktory, sarapshy Tolonbek Abdyrov Kazinform agenttigine bergen pikirinde kúmis baǵasynyń bir troıa ýntsııa úshin 100 dollardan asýy Ortalyq Azııa elderi úshin qysqa merzimdi bırjalyq jańalyq emes, asa mańyzdy dabyl ekenin atap ótti.
Onyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa aımaǵy, ásirese polımetall óndirisi damyǵan elder tabıǵı resýrstardy paıdalaný arqyly naqty kiristi arttyrý múmkindigine ıe bolyp otyr.
− Kúmis baǵasynyń qymbattaýy valıýta túsiminiń artatynyn jáne ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵy kóbeıetinin bildiredi, − dedi T. Abdyrov.
Sarapshylardyń aıtýynsha, álemdik kúmis baǵasynyń turaqty ósýi Ortalyq Azııa elderine eksporttyq túsimdi arttyrýǵa, saýda balansyna qoldaý kórsetýge jáne taý-ken ónerkásibine ınvestıtsııa tartýǵa múmkindik beredi.
T. Abdyrovtyń baǵalaýynsha, kúmis baǵasynyń ósýi aımaq elderine bir ýaqytta birneshe artyqshylyq ákeledi.
− Birinshiden, metaldardy qymbatyraq satý arqyly sheteldik valıýta túsimi kóbeıedi, bul altyn-valıýta qorlaryn nyǵaıtýǵa jáne ulttyq valıýtalarǵa qysymdy azaıtýǵa kómektesedi, − dedi spıker.
Ekinshiden, bıýdjettik kirister artady. Óndirýshi kompanııalardyń tabysy kóbeıgen saıyn memleket salyq túsimin, jer qoınaýyn paıdalanýǵa tólemderdi jáne bızneske qatysý úlesi bar bolsa dıvıdendterdi kóbirek alady. Bul qarjy ınfraqurylymǵa, energetıkaǵa, bilim berý jáne áleýmettik jobalarǵa baǵyttalýy múmkin.
− Úshinshiden, geologııalyq barlaý jáne ınvestıtsııalar jandanady. Buryn tym qymbat nemese tıimsiz dep eseptelgen jobalar qaıtadan ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady. Bul jańa ken oryndaryn ashýǵa jáne qosymsha jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik jasaıdy, − dedi ol.
Ortalyq Azııa elderinde kúmis kóp jaǵdaıda altyn, mys, qorǵasyn jáne myryshpen birge qosalqy ónim retinde alynady. Sarapshynyń aıtýynsha, baǵaly metalldyń qymbattaýy kompanııalarǵa ony tolyq óndirýdi, zamanaýı qaıta óńdeý tehnologııalaryna ınvestıtsııa salýdy jáne óndiris qaldyqtaryndaǵy kúmis shyǵynyn azaıtýdy ekonomıkalyq turǵydan tıimdi etedi.
− Qaıta óńdeý deńgeıi joǵarylaǵan saıyn el ishinde qosymsha qun men kiris kóbirek qalyptasady, − dedi Tolonbek Abdyrov.
Qandaı múmkindikter ashylady
T. Abdyrov Ortalyq Azııa elderi kúmis baǵasynyń ósýinen qaı salalarda tabys taba alatynyn aıtyp ótti.
− Qazaqstan damyǵan polımetall sektorynan paıda taba alady, onda kúmis qazirdiń ózinde eleýli kommertsııalyq ról atqarady. Ózbekstan metallýrgııalyq kásiporyndardyń eksporttyq áleýetin arttyryp, salany jańǵyrtýǵa qosymsha stımýl alady. Qyrǵyzstan altyn men kúmisti birge qamtıtyn dore-quıma qurylymynan paıda kóredi: kúmis baǵasynyń ósýi ónimniń jalpy qunyn arttyryp, óndirýdiń tıimdiligin joǵarylatady. Al Tájikstan buryn tym qymbat dep eseptelgen iri kúmis ken oryndaryna ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn qaıtara alady, − dedi sarapshy.
Qyrǵyzstandyq ekonomıst pikirinshe, kúmis baǵasynyń ósýin tek ýaqytsha sáttilik dep qarastyrýǵa bolmaıdy, ony strategııalyq turǵyda paıdalaný kerek. Bul úshin mynadaı sharalardy júzege asyrý qajet:
· jer qoınaýyn paıdalaný erejelerin aıqyn jáne túsinikti etý;
· el ishinde qaıta óńdeý jáne affınajdy damytý;
· ınfraqurylym men zerthanalyq bazany damytýǵa ınvestıtsııa salý;
· qosymsha kiristiń bir bóligin rezervterge jáne uzaq merzimdi jobalarǵa baǵyttaý;
· ekonomıkanyń tek shıkizat baǵasyna táýeldi bolýyna jol bermeý.
Kúmis baǵasynyń ósýi Ortalyq Azııa elderine eksport túsimin kóbeıtip qana qoımaı, eleýli ekonomıkalyq perspektıvalar ashyp otyr. Negizgi múmkindik – strategııalyq ınvestıtsııa tartý jáne qaıta óńdeý ónerkásibin damytý úshin qazirgi naryq jaǵdaıyn paıdalaný. Bul aımaqqa «jasyl» jáne tsıfrlyq ekonomıkanyń asa mańyzdy shıkizatyn jetkizý salasyndaǵy ǵalamdyq tizbekterde turaqty ári mańyzdy oryn alýǵa múmkindik beredi.