Quljadan qanat qaqqan qazaq poezııasynyń «Aqqýy» 90-ǵa keldi
ASTANA. KAZINFORM – Onyń jany sonshalyq názik, bolmysy sonshalyq qaısar. Názik janyn óleńderi pash etip tursa, bolmysynyń qaısarlyǵyn mezgilsiz qoshtasýlarǵa toly taǵdyry, sol synaqtardan taýsylmaı 90-ǵa jetken ómir joly kórsetip tur. Birneshe býynnyń júregin óleńmen jylytyp, janyna jyrdan shýaq tókken Marfýǵa Aıthojanyń álemi osy qyrlarymen qundy.
Búgin qazaq poezııasynyń «Aqqýy» atanǵan kórnekti aqyn, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Marfýǵa Aıthoja 90 jasqa toldy. Osyǵan oraı Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aqynǵa quttyqtaý jedelhatyn joldady.
Prezıdent óz quttyqtaýynda Marfýǵa Aıthojanyń ǵıbratty ǵumyryn ulttyq ádebıet pen mádenıetti damytýǵa, qazaq poezııasynyń órisin keńeıtýge arnaǵanyn atap ótti. Aqyn jyrlarynda qazaq dalasy men tarıhy, eldiń yntymaǵy men salt-dástúri keń kórinis tapqanyn aıtty.
Aıdynyn adaspaı tapqan «Aqqý»
«Qazaq poezııasynyń «Aqqýy» degen ataý – onyń bolmysyn dál tanytatyn teńeý. Onyń mánin aqyn Ulyqbek Esdáýlet tarqatyp aıtty.
- Marfýǵa Aıthojına – óziniń ómirsheń óleńderimen jurtynyń júregin jaýlaǵan, názik syrly jyrlary halyqqa keń taralǵan HH ǵasyrdyń sonaý alpysynshy jyldarynan kúni búginge deıin jyrynyń jarqylymen júrekterdi jylytyp kele jatqan eldiń súıikti aqyny. Biz Marfýǵa apaıdyń óleńderin bala kezimizden oqyp kele jatyrmyz. Onyń alǵashqy «Balquraq» dep atalatyn, sonaý 1962 jyly shyqqan jınaǵy búkil ádebı qaýymdy eleń etkizgen. Sol zamannyń ózinde jas tolqynnyń alǵashqy leginde bolǵan. Ol kisiniń Jazýshylar odaǵyna ótken kezde ózine tańdap alǵan búrkenshik esimi «Aqqý» eken. Ózi ósken jerdegi Saıram degen kóldiń aqqýlaryna qyzyǵyp ósse kerek. Jalpy, qazaq poezııasynda mynadaı jaqsy úrdis bolǵan. Hadısha apaıymyzdyń «Sandýǵash», Aqushtap apaıymyzdyń «Shaǵala», Marfýǵa apamyzdyń «Aqqý» degen búrkenshik esimi bolǵan.
Apaıdyń «Marfýǵa» degen atynyń óziniń ar jaǵynda úlken nanym-senim bar. Mekkede Safa, Márýa degen taýlar bar. Sol Márýa taýy jataǵan bolsa da, bıiktik degen maǵynany beredi eken. Sol taýdyń atyn atasy Aıtqoja qajylyqtan kelgende týǵan nemeresine qoıady, – deıdi aqyn.
Marfýǵa Aıthoja 1936 jylǵy 25 tamyzda Qytaıdyń Qulja qalasynda dúnıege kelgen. Atasy Aıtqoja elge belgili bı, sheshen, sýyryp salma aqyn bolǵan. Keńestik qýǵyn-súrgin kezinde ol jazyqsyz jazalanyp, «Itjekkenge» aıdaldy. Ákesi Ǵalı da qýǵyn-súrginniń zardabyn tartty. Qaraǵash mektebinde eńbek etip júrgen jerinen Almatyǵa seksen adammen birge aıdalǵan ol keıin Qytaıǵa ótýge májbúr bolǵan. Ashtyq pen qýǵyn-súrgin áýlettiń taǵdyryn talqandap, týǵan jerden jyraqqa tyqsyrdy.
Marfýǵa osyndaı saıasattyń sýyq kóleńkesi túsken áýlette dúnıege keldi. Anasy Bı-Fátımanyń taǵdyry da qyzynyń júregine óshpes iz qaldyrdy. Onyń da el basyna túsken aýyrtpalyqtardy bastan ótkergenin, týǵan jerge degen saǵynyshyn basa almaı jat topyraqta damyl tapqanyn jıi eske alady. Aqyn Quljadaǵy gımnazııada muǵalim bolyp júrgen 1957 jyly sol anasy qaıtys boldy. Keıin týǵan jerine barǵan saparynda anasynyń qabirine arnaıy baryp, sol sátti óleńge aınaldyrdy.
Bul – aqynnyń shyǵarmashylyǵyndaǵy saǵynysh jaı ǵana kórkem taqyryp emes ekenin kórsetetin ómir shyndyǵy. Anasynyń qabirine barǵan sol sapardan «Japyraq silkingen kesh» atty jyr jınaǵyn jazyp qaıtty.
Osy bir ǵana ómir úziginiń ózinen Marfýǵa Aıthoja poezııasynyń tabıǵatyn tanýǵa bolady. Ómir joly janyna jamaǵan jara óleńge aınalyp, ózgelerdiń júregine jetedi.
Ol 1956-1958 jyldary Qulja qalasyndaǵy qyzdar gımnazııasynda muǵalim bolyp eńbek etti. 1958 jyly áıgili kóshpen birge atamekenge kelgennen keıin qazaq ádebıetiniń kásibı ortasyna aralasty. 1965 jyly S.M. Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirdi. 1961-1968 jyldary «Qazaq ádebıeti», «Qazaqstan muǵalimi» gazetterinde jumys istedi. 1971 jyly Máskeýdegi Joǵary ádebı kýrstardy támamdady.
Onyń ádebıettegi joly «Balquraq» jınaǵynan bastaldy. 1962 jyly jaryq kórgen alǵashqy kitabynan keıin aqynnyń ondaǵan jınaǵy oqyrmanǵa jol tartty. «Aqqýym meniń», «Qarakóz aıym», «Baıanjúrek», «Aq besigim», «Saǵynysh sazy», «Ańsaý», «Aqqý júrek» sekildi kitaptary qazaq poezııasynyń qoryna qosyldy.
Búginde Marfýǵa Aıthojanyń 40-tan astam jınaǵy jaryq kórgen. Óleńderi men poemalary álemniń 40-tan astam tiline aýdarylǵan. Onyń jyrlaryna Qazaqstannyń ǵana emes, shetel kompozıtorlarynyń da án jazýy aqyn sóziniń shekaradan asyp, ózge júrekterge de jol tapqanyn kórsetedi.
«Ańsaý»
2001 jyly jaryq kórgen osy jınaq úshin aqyn 2002 jyly Memlekettik syılyq aldy.
Quljada týǵan qyzdyń tarıhı Otanyna degen saǵynyshy, áýletiniń týǵan jerden amalsyz alystaýy, anasynyń týǵan elge degen ańsary, keıingi ómirindegi aýyr qazalar – bári onyń poezııasyndaǵy osy sezimdi tereńdete tústi.
Aqynnyń ózi de ómirindegi eń aýyr sátterdi jasyrmaı aıtqan. Jeke suhbattarynyń birinde ómirlik jarynyń da mezgilsiz qaıtys bolǵanyn, keıin ulynyń ómirden ozǵanyn ózegi órtene otyryp eske alady. Onyń shyǵarmashylyǵyndaǵy náziktik osyndaı synaqtardyń arasynan shyqty.
Al qaısarlyǵy osyndaı taǵdyr taýqymetinen shyńdala túskeninen kórinedi. Marfýǵa Aıthoja Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma múshesi boldy. Álem qazaqtarynyń kóptegen halyqaralyq forýmdaryna, konferentsııalary men quryltaılaryna belsendi qatysty. 1995-1998 jyldary Prezıdent janyndaǵy Respýblıkalyq áıelder quqyqtary jáne demografııalyq saıasat jónindegi keńestiń basqarma múshesi boldy. Ol «Qurmet belgisi», «Parasat» ordenderimen marapattaldy. 2009 jyly oǵan «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵy berildi.
Túrksoı taqqan altyn medal
Túrksoı Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet aqynnyń búgingi mereıtoıy qarsańynda ony «Hakim Abaı» altyn medalimen marapattaıtyndaryn málim etti.
- Apamyz jas kezinde shabandoz bolǵan. Keıin poezııa deıtin arǵymaqtyń da jalynan tartyp minip, búginge deıin arynyn, ekpinin báseńdetken joq. «Shyńdaǵy jazý», «Jastyq shaq», «Aqqýym meniń», «Qarakóz aıym», «Baıanjúrek» degen sııaqty kóptegen jyr jınaqtary jaryq kórdi. Bul kisi óleńdi qınalmaı, tabıǵı qalpynda tamshydaı móldir etip quıa salatyn ónerin halqynan aıaǵan joq. Bul kisi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Apamyzdyń 90-ǵa tolǵan mereıtoıy qutty bolsyn! Apamyzǵa júzden asqansha qalamyn erkin silteıtindeı shabyt, uzaq ǵumyr, myqty densaýlyq tileımiz. Sonymen qosa Túrksoı Jazýshylar odaǵynyń atynan, kúlli túrki tildes qalamgerlerdiń atynan apamyzdy mereıtoıymen shyn júrekten quttyqtaı otyryp, «Hakim Abaı» altyn medalimen marapattaımyz jáne tósbelgisin óńirine taǵamyz, - dedi ol.
Birneshe býynnyń júregin óleńmen jylytyp, janyna jyrdan shýaq tókken aqynnyń álemi sondyqtan qundy.
Onyń janynyń náziktigi – óleńderinde. Al bolmysynyń qaısarlyǵy – toqsan jyldyq ǵumyrynda.
