Kúlki terapııasy: kúızelispen kúresý úshin sebepsiz kúlýge adam úırenýi kerek
PETROPAVL. KAZINFORM — Petropavl turǵyny, ustaz Jazıra Ybraeva kúlki terapııasy meńgerip, áriptesterin kúızelis, emotsııalyq sharshaýmen kúresýge úıretip júr. Onyń aıtýynsha, kúlki ımmýnıtetti kúsheıtip, uıqyny retteıdi, mazasyzdyq pen qorqynyshty seıiltedi. Óńirde keń taralmaǵan baǵyt týraly maman tilshi suraqtaryna jaýap berdi.
— Kúlki terapııasy degen ne? Bul salaǵa qalaı keldińiz?
— Kúlki terapııasy nemese gelotologııa dep te ataıdy, AQSh-ta, Úndistanda, Koreıada, Japonııada bul baǵyt jaqsy damyǵan. Kórshi Reseıde de qarqyn alyp keledi. Men osy reseılik mamandardyń kýrstarynan aqyly túrde óttim. Іzdendim, aqparat jınadym. Adamdar qashanda emdelý úshin, jaǵdaıyn jaqsartý úshin jeńil, ári tıimdi ádis izdeıdi ǵoı. Aldymen ózime qoldandym. Boıymdaǵy stressti shyǵardym. Keıin áriptesterimniń arasynda ótkizdim. Bizdiń oblysqa kúlki terapııasy endi kelip jatyr. Kópshilik bilmeıdi. Biraq óz ortamda, ustazdar, qurbylarym arasynda qyzyǵýshylyq bar.
Negizgi mamandyǵym — hımık-bıolog. 20 jyldyq eńbek ótilim bar. Al bul salany tanyp bastaǵanyma 4-5 jyl boldy. Bir qyzyǵy, áriptesterimnen baıqaǵanym, kúle almaıtyndar, kúlýge qınalatyndar bar bolyp shyqty. Kún uzaqqa kúlmeı júre beretin ustazdar da bar bolyp shyqty.
Emotsııa — ol energııa. Eger ol syrtqa shyqpasa, psıhosomatıkalyq máseleler paıda bola bastaıdy. Adam emotsııasyn syrtqa shyǵarmaı, ishine jınaı berse, aǵzada stress gormony — kortızol kóbeıip, ol dıstresske ákeledi. Al kortızoldy tómendetetin negizgi quraldyń biri — endorfın.
Qaıǵy men ashý múlde bolmaý kerek degen sóz emes. Áńgime — tepe-teńdik jaıynda. Ókinishke qaraı, kóp adamda dál osy emotsııalyq balans jetispeıdi. Sonyń saldarynan adam ózin sharshańqy sezinip, kúızeliske urynady.
Sondyqtan emotsııany ýaqytynda shyǵarý, kúlý, qozǵalý, jaǵymdy áser alý — psıhıkalyq ári fızıkalyq saýlyqtyń mańyzdy bóligi.
Ekinshiden, qazirgi ýaqytta áleýmettik jeli arqyly kóp negatıv alamyz. Adam sharshaıdy, kúızeliske ushyraıdy. Saldarynan motıvatsııasy tómendep, kúsh-qýaty kemıdi. Kóńil-kúıi buzylady. Kúlki terapııasy munyń bárin sheshedi eken. Biraq bizde munymen aınalysatyn maman joq. Sol sebepti nege úırenbeske, nege áriptesterime kómektespeske degen oı keldi.
— Adam ómirinde kúlkiniń alatyn orny qandaı?
— Negizgi mamandyǵym hımık-bıolog bolǵannan keıin bilemin, adam boıynda hımııalyq protsess júrip, gormondar bólinedi. «Baqyt gormony» degen bar, ol tórteý — «endorfın», «serotonın», «dofamın» jáne «oksıtotsın». Mysaly, endorfınderdi «qýanysh gormondary» deıdi. Olar aýyrsynýdy, qorqynyshty azaıtady. Bizdiń ashýlanyp, kúızeliske túsýimiz aǵzaǵa qaýipti. Endorfın osy jaǵymsyz áserdi azaıtady. Ádette endorfın belsendi túrde bólinýi úshin fızıkalyq jattyǵýlar jasaý kerek.
Serotonın kóbine «kóńil kúı gormony» dep atalady. Ol adamnyń ózin tynysh, jaqsy sezinýine kómektesedi jáne antıdepressant retinde mańyzdy ról atqarady. Serotonın qan aınalymyna qatysady, allergııa men qabyný protsesterine áser etedi, sondaı-aq asqazan-ishek joldarynyń jumysyn retteıdi. Bul gormondy kóbeıtý úshin kún sáýlesinde júrý, qozǵalý, dene jattyǵýlaryn jasaý, tereń tynys alý, pozıtıvti oılaý jáne paıdaly taǵamdar tutyný usynylady.
Dofamın — «syıaqy gormony». Adam bir maqsatqa jetkende nemese jaqsy is atqarǵanda dofamın bólinip, qýanysh pen qanaǵat sezimin týdyrady. Ol qan qysymyn rettep, júrek soǵysyn jedeldetedi, aǵzadaǵy qan aınalymdy jaqsartady. Dofamınniń bólinýine jaqsy kóńil kúı, mahabbat, belsendi ómir salty, ıgi ister men túrli is-sharalarǵa qatysý oń áser etedi.
Oksıtotsın — súıispenshilik pen jaqyndyq gormony. Ol kóbine ana men bala arasyndaǵy baılanysta, sondaı-aq adamdar bir-birine qamqorlyq kórsetkende bólinedi. Oksıtotsın mazasyzdyqty azaıtady. Sonymen qatar bulshyqettiń qalpyna kelýine kómektesip, zııandy ádetterden arylýǵa oń yqpal etýi múmkin. Bul gormondy arttyrý úshin jaqyn adamdarmen jıi aralasyp, sezimińizdi bólisip, qushaqtasyp, úı janýarlaryna qamqorlyq jasaǵan jón.
Kúlki terapııasy osy gormondardyń túzilýine áser etedi. Uıqyny retteıdi, kúızelisten aryltady, qanaınalym júıesin rettep, ımýnıtetti kóteredi.
— Kúlki terapııasy kimderge kerek?
— Kóbine, árıne, kúızeliste júrgen jandarǵa kerek. Medıtsınada, psıhologııada keńinen qoldanady. Biz ustaz bolǵannan keıin, balamen jumys istegendikten emotsıonaldy turaqty bolýymyz qajet. Jalpy ár adam tańerteń 10-15 mınýt ýaqyt bólip, osy terapııamen aınalysyp, jattyǵýlar jasasa tıimdi bolady. Arnaıy jattyǵýlar bar. Mysaly, «aınaǵa qarap kúlý» jattyǵýy bar, «ózińdi qabyldaý», «balanyń kúlkisi», «tynyspen kúlý» sııaqty jattyǵýlar bar. Aldymen jasandy kúlkini shaqyrý kerek. Keıin ol shynaıy kúlkige aınalady. Sol kezde adamda energııa paıda bolady, emotsııa ózgeredi.
— Kóńil kúıdi jaqsartatyn bir jattyǵýmen bólisińizshi.
— Densaýlyq úshin qarapaıym, biraq tıimdi ádistiń biri, ol úshin ishińizben tereń dem alyp, keıin dem shyǵara otyryp, kúlińiz. 10-15 mınýt boıy osy jattyǵýdy jasaǵan kezde terapııalyq áserdi baıqaısyz.
Aǵzaǵa ottegimen qanyǵady, ımmýndyq júıe jaqsaryp, ımmýnoglobýlın bólinedi. Júrek-qan tamyrlary júıesiniń belsendiligi artady. Іshekke massaj jasalǵandaı áser berip, as qorytýdy jaqsartady. Jalpy, 80 bulshyqet tobynyń jumysy belsendiriledi. Osyndaı qarapaıym kúlý jattyǵýy tek kóńil-kúıdi kóterip qana qoımaı, densaýlyqqa da orasan paıda ákeledi.
— Kúlki terapııasyn qoldanýǵa bolmaıtyn jaǵdaılar bar ma?
— Adamǵa eriksiz qoldanýǵa bolmaıdy. Sondaı-aq otadan keıin jáne psıhologııalyq aýytqýy bar jandarǵa qoldanýǵa ruqsat joq.
— Áriptesterińizdiń arasynda terapııanyń bul túrine kúmánmen qaraǵandar bolǵan shyǵar?
— Iıa, árıne. Biraq keıin kózqarastary ózgerip jatady. Jalpy, mamannyń sheberligi, shyǵarmashylyǵy da kóp rol atqarady. Sonyń ishinde aýdıtorııany ózine qaratyp, jınaqy ustaý da bar.
Stenford ýnıversıtetiniń zertteýlerine súıensek, qazir eresek adam orta eseppen kúnine nebári 10-12 ret qana kúledi. Al, 6 jasqa deıingi balalar kúnine shamamen 400 ret kúledi eken. Nelikten eseıe kele kúlýdi azaıtamyz degen zańdy suraq týyndaıdy. Kúlgen kezde bettiń 150 bulshyqeti qatysady. Bul adamnyń jasarýyna da sebebin tıgizedi. Sondyqtan árqashan kúlip júrińizder!