Quldyq ındeksi, bala satý jáne «altyn úshburysh»: Qazaqstannyń adam saýdasymen kúresi
ASTANA. KAZINFORM – Álemde adam urlaý, quldyqqa salý, sábılerdi satý, májbúrli nekege turǵyzý jáne jasóspirimderdi jezókshelikke tartý sııaqty qylmystar jyl ótken saıyn jasyryn sıpat alyp, kúrdelene tústi. Qazaqstan úshin de adam saýdasy áli ózektiligin joǵaltpaǵan problema. Kazinform tilshisi qaýipti qubylystyń aýqymyn, sebep-saldaryn jan-jaqty saralady.
Quldyq ındeksi: Qazaqstan 62-orynda
World Population Review halyqaralyq medıaplatformasynyń deregine sáıkes, Qazaqstan ótken jyly quldyq ındeksi boıynsha 157 eldiń ishinde 61-orynǵa turaqtaǵan. Kórsetkishi – 43 upaı. Bul TMD jáne Ortalyq Azııa elderiniń kópshiligimen salystyrǵanda oń nátıje sanalady.
Sebebi quldyq ındeksi 1-den 100-ge deıingi shkala boıynsha esepteledi. Kórsetkish tómen bolsa, eldegi jaǵdaı turaqty dep baǵalanady. Indeks eki negizgi faktorǵa súıenedi. Birinshisi – 100 myń adamǵa shaqqandaǵy quldyqtyń taralýy. Kelesisi – quqyq qorǵaý organdarynyń osyndaı qylmystarǵa reaktsııasy.
Qazaqstanda quldyqtyń taralýy 100 myń adamǵa 1,9 jaǵdaıdan keledi. Al kórshiles elderde jaǵdaı kúrdelirek. Quldyq deńgeıi joǵary elder qatarynda Túrikmenstan (11,9), Reseı (13) jáne Tájikstan (14) bar. Bul memleketterde quqyq qorǵaý organdarynyń mundaı qylmystarǵa qarsy áreketi de álsiz dep baǵalanǵan.
Al reıtıng kóshin damyǵan Eýropa elderi bastap tur. Birinshi orynda – Norvegııa, munda quldyqtyń taralýy 100 myń adamǵa 0,5 ǵana. Úzdik bestikke Fınlıandııa, Nıderland, Portýgalııa jáne Danııa engen. Bul elderde úkimettiń adam saýdasyna qarsy áreketine berilgen baǵa 60 upaıdan joǵary.
Bala saýdasy órship tur
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıteti usynǵan derekke sáıkes, sońǵy jyldary Qazaqstanda adam saýdasyna baılanysty qylmys azaımaı keledi.
Eń tómen kórsetkish 2022 jyly tirkelip, shamamen 150 is qozǵalǵan. Al 2024 jyly ol kúrt ósip, 357-ge jetken. 2025 jyly tirkelgen ister sany 16,5%-ǵa azaıyp, 298-ge deıin tómendegenimen, mamandar jaǵdaıdy áli de alańdatarlyq dep baǵalaıdy.
Adam saýdasyna qatysty qylmystar 9 quramnan turady, olardyń biri – májbúrlep nekege turǵyzý. Bul norma ótken jyly 16 qyrkúıekten bastap zańǵa engizilip, alǵashqy 3,5 aıda el boıynsha 5 is tirkelgen. Al tikeleı adam saýdasy boıynsha 12 jaǵdaı anyqtalǵan.
Alańdatatyny – balalar saýdasyna qatysty qylmystyń artýy. Bir jyl ishinde ol úsh ese artyp, 31 iske jetken. Mundaı ósim Almatyda áshkerelengen iri qylmystyq jelimen baılanysty. Uıymdasqan top áleýmettik jeliler arqyly qıyn jaǵdaıǵa túsken jalǵyzbasty analardy taýyp, jańa týǵan sábılerin balasy joq otbasylarǵa satýdy usynǵan. Oqıǵa boıynsha shamamen 20 qylmystyq is qozǵalǵan.
Sonymen qatar jábirlenýshilerdiń basym bóligi áıelder ekeni anyqtaldy. 2025 jyly áıel qurbandardyń úlesi 46,5 paıyz bolsa, 2024 jyly ol 35,5% bolǵan.
«Altyn úshburyshtaǵy» alaıaqtyq
Qazaqstandyqtar shetelge attanyp, keıde «altyn úshburysh» aımaǵy – Mıanma, Kambodja jáne Laosta eńbek quldyǵyna jáne basqa da quqyqtyq qysymǵa ushyraıdy. Syrtqy ister mınıstrliginiń dereginshe, 2022 jyldan bastap Taıland pen Vetnamdaǵy elshilikterge eńbek qanaýy, jynystyq quldyq, kıberalaıaqtyq jáne erkinen tys shekteýlerden zardap shekken 55 adam júgingen.
– Barlyǵy shekaralas aımaqtarda zardap shekken. Qazaqstannyń qaı óńirinen ketkeni týraly derek joq. Barlyǵy bosatylyp, Qazaqstanǵa qaıtaryldy. Jas ereksheligi 18-den 45 jasqa deıin, kóbi – er adam. Áleýmettik jaǵdaıy ártúrli. Olardyń qatarynda jumyssyzdar da, IT salasynyń tájirıbeli mamandary da bar. Barlyǵy jalǵan bos jumys oryndary týraly usynystarǵa aldanǵan, – delingen SІM jaýabynda.
Zardap shekkenderdiń negizgi baǵyttary – Mıanma, Kambodja jáne Laos, al Taıland kóbinese tranzıttik el retinde paıdalanylǵan.
– Adamdardy aldap tartý kóbinese áleýmettik jeliler, jalǵan saıttar arqyly júzege asady. Óz kezeginde Syrtqy ister mınıstrligi jáne sheteldegi Qazaqstannyń konsýldyq mekemeleri táýlik boıy azamattarǵa konsýldyq-quqyqtyq kómek kórsetedi.
Bosatý protsesi ornalasqan jerdi anyqtaý, kelissózder júrgizý, halyqaralyq uıymdarmen baılanysý jáne Taıland arqyly Qazaqstanǵa qaıtarý júzinde júzege asady, – delingen jaýapta.
Zań, jazalaý jáne qurbandarǵa kómek
Qazaqstanda adam saýdasyna qarsy kúrestiń quqyqtyq negizi jańa kezeńge ótti. 2024 jyldyń shilde aıynda «Adam saýdasyna qarsy is-qımyl týraly» zań qabyldanyp, baqylaý kúsheıdi. Mamandardyń aıtýynsha, qujattyń kúshine enýi statıstıkany naqtylaýǵa múmkindik bergen.
– Qylmystyq kodekste adam saýdasyna baılanysty birneshe bap bar. Bul qylmystar úshin múlik tárkilenip, eń joǵary jaza retinde 18 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen. Mundaı jaza asa aýyr qylmystar sanatyna jatady, – deıdi ІІM mamandary.
Resmı derekterge súıensek, 2025 jyldyń basynan beri osy baptar boıynsha 43 adam sottalǵan. Sonymen qatar 2024 jyly alǵash ret adamdardy basqa da seksýaldy qyzmetterge tartqany úshin qylmystyq jaýapkershilik kúshine engen.
– Jańa baptar boıynsha qylmystyq faktiler tirkelip jatyr. Olar – adamdardy basqa da seksýaldy qyzmetterge tartý, májbúrlep ustaý, jezókshelikti jáne ózge de seksýaldy qyzmetterdi nasıhattaý, – delingen resmı aqparatta.
Alaıda zańnamanyń kúsheıýi máseleniń tek bir qyry ǵana. Mamandardyń aıtýynsha, adam saýdasynyń aldyn alýda eń mańyzdysy – onyń psıhologııalyq mehanızmin túsiný. Nazarbaev ýnıversıtetiniń psıhologi Symbat Abdrahmanovanyń sózinshe, bul qylmystan eń kóp zardap shegetinder – jasóspirimder men jastar.
– Ásirese, 14-29 jas aralyǵyndaǵy adamdar jıi quryqqa túsedi. Bul – tulǵa retinde qalyptasý, ózindik «menin» izdeý, táýelsizdikke umtylý kezeńi. Jastar emotsııaǵa tez berilip, táýekelge beıim keledi, al bolashaqty baǵalaýda tájirıbesi az bolady, – deıdi maman.
Psıhologtiń aıtýynsha, qaýip tek jastarmen shektelmeıdi. Eresek adamdar da adam saýdasynyń qurbanyna aınalyp jatady. Ásirese, jumyssyzdyq, qarjylyq qıyndyq, jalǵyzbasty ana bolý nemese mıgrant mártebesinde júrý adamnyń psıhologııalyq qorǵanysyn álsiretedi.
– Úmit pen qorqynysh qatar júrgen sátte adam qaýip-qaterdi elemeı, kúmándi usynystarǵa kelisýi múmkin, – deıdi ol.
Mańyzdy jaıt – adam saýdasynyń qurbandary mindetti túrde álsiz nemese bilimi joq adamdar emes. Keıde joǵary bilimdi, belsendi, biraq ómirlik daǵdarysqa tap bolǵan jandar osy tuzaqqa túsedi. Olardy biriktiretin ortaq belgi – qoldaýdyń bolmaýy.
Psıhologııalyq zertteýler men praktıkalyq tájirıbe balalar úıinde ósken nemese ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan adamdardyń adam saýdasy men ózge de qanaý túrlerine erekshe osal ekenin kórsetedi.
– Mundaı adamdarda qaýipsizdik sezimi tolyq qalyptaspaıdy. Erte jasta ata-analyq qoldaýdyń bolmaýy álemge degen senimdi álsiretedi. Sonyń saldarynan olar eresek ómirde kez kelgen jyly sózge, qamqorlyq pen «saǵan kómektesemin» degen ýádege tez senip qalady. Qylmyskerler dál osy emotsıonaldyq ashtyqty óz paıdasyna jaratady, – deıdi psıholog.
Symbat Abdrahmanovanyń aıtýynsha, adam saýdasy – kezdeısoq áreket emes, aldyn ala josparlanǵan, júıeli psıhologııalyq protsess. Jábirlenýshini aldaý men táýeldi etý birneshe kezeń arqyly júzege asady jáne adamnyń naqty emotsııalyq kúıine súıenedi. Sondyqtan aldyn alýda eń myqty qorǵanys – psıhologııalyq daǵdy.
– Syn turǵysynan oılaý, jeke shekarany qorǵaý, emotsııany basqarý, kómek suraı bilý jáne manıpýlıatsııany ajyrata alý – qaýipten saqtaıtyn negizgi daǵdylar, – dep túıindedi psıholog.
Aıta ketý kerek, Qazaqstanda adam saýdasynyń qurbandaryna memleket tarapynan keshendi kómek kórsetiledi.
– Zardap shekkenderge áleýmettik-turmystyq, medıtsınalyq, psıhologııalyq, pedagogıkalyq, eńbek, mádenı, ekonomıkalyq jáne quqyqtyq kómekti qamtıtyn 8 túrli qyzmet usynylady. Ol qylmystyq is qozǵalǵan-qozǵalmaǵanyna qaramastan kórsetiledi. Sonymen qatar jábirlenýshi materıaldyq jáne moraldyq zııandy óteýdi talap etýge quqyly, – delingen ІІM resmı jaýabynda.
Sonymen birge ІІM adam saýdasynyń aldyn alý úshin azamattardy saqtyq sharalaryn ustanýǵa shaqyrady.
– Quqyq buzýshylyqtyń kýágeri bolsańyz, 102 nómirine nemese 116 16 senim telefonyna habarlasyńyz. Qujattaryńyzdy eshkimge bermeńiz. Kúmándi jumys usynystarynan aýlaq bolyńyz. Shetelge shyqpas buryn sol eldegi Qazaqstan Respýblıkasynyń dıplomatııalyq ókildiginiń baılanys derekterin naqtylap alyńyz, – delingen vedomstvo aqparatynda.
Buǵan deıin BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh adam saýdasyn «adam quqyqtaryn óreskel buzatyn, jantúrshigerlik qylmys» dep atap, máselemen kúreste álem elderi birigýi tıistigin málimdegen bolatyn.
Shyn máninde, adam saýdasy – bir ǵana memlekettiń emes, búkil adamzattyń derti. Sondyqtan oǵan qarsy kúres quqyq qorǵaý organdarynyń ǵana emes, qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligi bolýy tıis.