Qýat Esimhanov: Tarıhty tanýǵa saýatsyz adamnan góri, shalasaýattylar kóp kedergi keltiredi

- Qýat aǵa, qazaq halqynyń óz tól tarıhy, ádebıeti men mádenıeti áli keleshekke tý ustap keler talaı urpaq úshin taýsylmaıtyn qasıetti qazyna ekeni anyq. Jańa ǵasyr, jańa zamanǵa bet burǵan búgingi urpaqqa sol san ǵasyrlyq syn men synaq jolynan ótken ata-babamyzdyń ónegeli tarıhyn jetkizýdi ózińizdiń azamattyq boryshyńyz sanap kelesiz. Osynaý ótkenge erekeshe qurmetpen, jeke jaýapkershilikpen qaraıtyn azamattyq pozıtsııańyzdyń alǵysharttary qalaı qalyptasty. Áńgime álqıssasyn osylaı órbitsek.

- Bárin basynan bastaıyn. 1987 jyly Pavlodar oblysyndaǵy Ermak (qazirgi Aqsý) aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy edim. El aralap júrip, qazaqtyń jeri bolsa da qazaqtyń ısi asa qatty sezilmeıtin osy aımaqta myqty qazaq ótken be dep izdedim. Árıne, aldymen bıliktegi kompartııa talabyna oraı qımyl jasadym. Ol kezde Ermakta bári oryssha edi. Til de, dil de, salt ta orystanǵan. Sonda estidim. Sotsıalıstik Eńbek Eri Mámbet Omarov degen qazaq ótkenin biletin edim. Kórgenim de bar. Kolhoz basqarǵan. Hrýşev dáýiriniń qaharmany. Kezinde dáriptelgen, sosyn umytylǵan. Ne kósheniń aty berilmegen. Jerlengen jeri de belgisiz. Zaman-aı deseńizshi. Sodan bastaldy - ótkenge salaýat. Mektepke atyn bergizdik. Bıýst qoıǵyzdyq. Kósheni atadyq. Jaqsylap jol saldyq. Osy qaıyrly istiń ashylýyna Almatydan dosym Jánibek Kármenov keldi. Ǵumyrly qarııalardy jıdyq. Kóp kórgenderdiń amanatyn sonda estidim. Qanshama ata-babalarymyzdyń jatqan jerleri eleýsiz qalǵanyn eńsesi kóterile bastaǵan el aqsaqaldary aıtty. Eńbek demalysymdy alǵanda anamdy kóligime otyrǵyzyp, qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasyn sharlaıtynmyn. Arýaqty tulǵalardyń basyna arnaıy baryp, quran oqıtynbyz. Sol kezde júregimdi jaralaǵan jáıtti aıtaıyn. Birde Semeıge barǵanymyzda aıaýly anam kózine jas alyp: «Semeıdegi SSSR-ge áıgili et kombınatynyń astynda ultymyzdyń sandaǵan dúldilderi jatyr... Myna mańda Kempirbaıdyń súıegi jatyr… Talaı azamat eskerýsiz qaldy-aý…» dep kúrsingen. E, bul dalada qanshama arystardyń taǵdyry tálkekke ushyramady deısiń. Janym jaı tappady. Tarıhı derektermen tanystym. Semeıdiń tarıhyn jazǵan jýrnalıst ári jazýshy Jeken Jumahanovtyń kitaptaryn qarap shyqtym. Birshama derekterdi bilgen soń mazam qashty. Naqty málimetke qanyq jandardan kózi tirisi akademık Zeınolla Qabdolov qalypty. Almatyǵa arnaıy at basyn burdym. Sonda Zekeń «ol jerde sýyryp salma aqyndyǵymen, ári ánshiligimen aty shyqqan Kempirbaı Bógembaıuly ǵana emes, Alashorda belsendileri men áskerbasylar jerlengenin» dep aıtty. Bul derekter úlken aqyn Nesipbek Aıtulynyń erterekte baspasózde jarııalanbaǵan, el aýzynda júretin óleńderinde aıtylady. - Iá, bul jaǵdaıdy Siz Shyǵys – Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary kezinde estip bildińiz. Keıinirek Soltústik – Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary bolǵan kezde atqarǵan ıgi isterińizdi de biletin jurt jyr qylyp aıtady.

Qyzyljar – qazaqtyń nebir marqasqalarynyń tabany tıgen qasıetti jer. Osynda Qojabergen, Segiz seri, sosyn ózge de birqatar aptal azamattar máńgilikke oryn tepken. Bir kúni Qojabergen jyraýdyń zıratyna barsam, temir sharbaqpen jáı qorshala salypty.

Sodan biraz buryn Qojabergenniń tarıhtaǵy ornyn tanytý úshin oblystaǵy ýnıversıtet rektory, akademık Ǵalym Mutanov halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferentsııa ótkizgen eken. Astana men Almaty ǵalymdary baıandama jasap, aqparat tetigi aǵytyldy. Artynan Ombyǵa baryp jobasyn syzdyryp, tórt azamat bolyp basyna úlken mazar turǵyzdyq. As berip, arýaǵyna duǵa baǵyshtadyq. Eki tomdyq kitaby jaryqqa shyqty. Ataqty Batyr Baıan da sol oblystan shyqqan ǵoı. Al Maǵjannyń «Batyr Baıan» jyryndaǵy Joldyózek degen jer Aqqaıyń aýdany etip ózgertilgen. Onyń tabıǵaty aqynǵa ǵana emes, adam balasyna erekshe áser qaldyrady. Aýasy da jupar óleń, tabıǵaty da tunǵan óleń. Bári de - Óleń! Babalar danalyǵyndaı óleńdetip jatady!.. Obaǵan ózeni aǵyp keledi de, jer astyna ótip iz-túzsiz joq bolyp ketedi.

Birneshe shaqyrymnan soń jer ústine qaıta aınalyp soǵyp, Qostanaıdy betke alyp aǵyp jatqany. Mine, ol jerdi kıeli deýimniń syry osynda jatyr. Kóp uzamaı Soltústik Qazaqstan oblysynda Batyr Baıan esimi orta mektepke beriledi. Segiz seriniń de kitaby jarııalandy. Qyzyljarda Sábıt pen Ǵabıttiń 100 jyldyǵyn el bolyp atap óttik. 2003 jyly Maǵjan Jumabaevtyń 110 jyldyǵyn da eskerýsiz qaldyrǵan joqpyz. Qazir úlken aýdan Maǵjan atynda. Tarıh ádilettiligi degen osy. Al onyń bári birtindep, sanaǵa satylap ulttyq tanym ornyqqan saıyn oryndala beretin jáıt. Myna jáıtke de jurtshylyq nazaryn aýdarǵym keledi. Osy Petropavldaǵy is-sharalarǵa jınalǵan Tursynbek Kákishev bastaǵan aqsaqaldarymyzdy, elimizdiń zııaly qaýymyn Ombyǵa apardym. Kóshe aralatyp, keshegi Alash arystary ómir súrgen qalany kórsetip kele jatyrmyn. Sol Qyzyljardan shyqqan tobymyzben Maǵjan Jumabaev pen Sáken Seıfýllın oqyǵan ýchılışege delegatsııa bolyp bardyq. Sonyń aldynda ejelgi eski dosym Omby oblysynyń gýbernatory Leonıd Polejaevpen kelisip sol ýchılışege eskertkish taqta ornatýdy sheship qoıǵanbyz. Jas urpaǵymyz boıyna izgilikti qalyptastyrý úshin aldyńǵy tolqyn aǵalardyń atynan jasalǵan mundaı istiń ǵumyry uzaq bolmaq dep oılaımyn. Bir jaratqannyń qıynnan qıystyryp shyǵaratyn keremeti bolady. Osy alash ardaqtylaryna taǵzym etip, as iship shyqan soń bir sátke boı jazyp serýendeıik dep restoran aldyndaǵy parkke bardyq. Kópshilik qydyratyn, ıt jetektegender qaptap júrgen jer eken. Qolymdaǵy qoqysty tastaıyn dep burylǵanda alańqaıǵa japsyrylǵan kishkentaı tas taqtaıshadaǵy jazýǵa kózim tústi de qaqqan qazyqtaı qatyp qaldym. Óz kózime ózim senbeımin. «Zdes býdet ýstanovlen pamıatnık ızvestnomý geografý Chokaný Valıhanový» dep jazylǵan. Sirá, 40 - 50 jyl buryn qoıylǵan taqta bolar. Sol jerde quranymyzdy baǵyshtap, ózim ishteı oı túıip qaıttym. Elge kelgen soń myqty azamattardyń basyn biriktirip sol jerge Shoqan babamyzǵa eskertkish ornatamyz dep sheshtik. Taǵy da Omby gýbernatory Leonıd Polejaevqa jolyqtym. Sheshtim. Ol: «qazaqtar mystan eskertkish qoıarsyńdar. Urylar kóp, tonalmaý jaǵyn da oılastyr», degen.

Sodan Ombynyń Іshki Іster mınıstri, general Vıktor Kamertselmen Pavlodarda qyzmettes bolǵanmyn. Eski dosty ejelden jaqsy biletinmin. Soǵan aıttym. General dosym Shoqan eskerkishiniń túbine polıtsııa postyn qoıdy. Qazir de sol kúzet posty sol jerde. Árıne syrt elde eskertkish ornatý úshin Qazaqstan Prezıdentinen ruqsat alý kerek. Soltústik Qazaqstan oblysynyń sol jyldardaǵy ákimi Anatolıı Smırnov Elbasy Nazarbaevtan kelisimdi aldy. Men bıznestegi azamattardyń basyn biriktirip, arýaq aldyndaǵy paryzdy oryndadym. 2003 jyly Ombydaǵy Nazarbaev – Pýtın joǵary deńgeıdegi kezdesýi aldynda Shoqan Ýálıhanov eskertkishin ornattyq. Keremet el súısinip qaraıtyn eńseli eskertkish boldy.

- Biz umytshaq halyqpyz… Ótkenimizdi tez umytyp úlgirmesten, búginimizdi de baǵdarlaı almaı jatamyz. Biraq bir ókinishti, bir úmit alǵa jeteleıdi. Abylaı hannyń Petropavldaǵy Aq úıi tóńireginde daý-damaı az bolǵan joq. Osy tarıhı nysan jaıly alǵashqy joramaldar aıtylyp, sony aıǵaqtaıtyn derekter izdestirile bastaǵan kezde báz bireýler bul jaqta ataqty hannyń ordasy bolmaq túgil, aıaǵy da attap baspaǵan dep qyzylkeńirdektikke salyndy. Árıne oǵan dálel qujattar Reseı arhıvterinde ekeni málim. Reseı arhıvi Stalınniń tusynda shyǵarǵan buıryǵyna sáıkes áli de ózgeris engizilmeı uzaq ýaqyttan beri jabyq jatyr. Saýd Arabııasynda konsýl bolǵan qazaqtan shyqqan tuńǵysh dıplomat shyǵystanýshy, saıasatker, sovettik memleket qaıratkeri Názir Tórequlov týraly kitaptardyń avtory Taıyr Mansurov ekenin bilesiz. Mansurov Reseıde elshi bolyp júrgende Názir Tórequlovtyń óz qolymen jazǵan ómirbaıanynyń kóshirmesin aradaǵy dostyq qatynasty arqalanyp Reseı Úkimetiniń Predsedateli Evgenıı Prımakovtyń kabınetine baryp, Prımakovtyń jeke ózinen eshkimge aıtpaımyn dep ýáde berip alǵanyn maǵan qupııalap aıtqany bar edi… Al Abylaıdyń Aq úıiniń kóshirmesin elge siz ákeldi degendi estigen edim. Sonyń mán-jáıin aıtsańyz.

- Ombydaǵy Shoqan eskertkishiniń ashylý saltanatyna qatysý jańadan taǵaıyndalǵan oblys ákimi sol Taıyr Mansurovqa buıyrdy. Anatolıı Smırnov ákimdikten bir aı buryn bosatylyp, Másekýge Elshilikke qyzmetke aýysqan bolatyn. Al Abylaıdyń Aq úıi bolmaǵan degen qaýeset dúrildip, áne-mine osy áńgimeni toqtatýǵa sheshim qabyldanaıyn dep turǵanda arnaıy Máskeýge bardym. «Adam biliskenshe» deıdi ǵoı. Reseı GRÝ-indegi (bas barlaý basqarmasy) ofıtser dostarym maǵan arhıvtegi Abylaıdyń úıiniń kóshirmesin kórsetti. Biraq qolyma ustatpaıdy. Ruqsat joq. Oqyp tanystym. Patshanyń ýkazymen Abylaıdyń qurmetine salǵan rezıdentsııa. Qansha qarjy jumsalǵany, tolyq býhgalterlik esep tur. Tipten dáý bórenelerdi tasý úshin Oraldan neshe at aldyrǵanyna deıin tirkelgen. 1811 jyly neden órtengenine deıin rásimdelgen. Bári taıǵa tańba basqandaı.

Sonymen akademık Manash Qozybaevtyń shákirti, bizdiń elshilikte jaýapty qyzmet atqaratyn Qobylandın degen inimnen reseılik dostar suraǵan qaǵazdy hattap, Aq úıdiń kóshirmesin alyp Astanaǵa jettim. Sol jyldary Prezıdent Ákimshiliginde jaýapty qyzmettegi bolǵan jazýshy Tólen Ábdikov: «Petropavlda Abylaıdyń Aq úıi bolmaǵany týraly málimetti jazyp qoıdym, erteńder joǵary jaqqa ketedi»,- dep qarap otyr. Men qolymdaǵy qujattardy kórsettim. Sonymen «Mádenı muraǵa» jaýapty Memlekettik Hatshyǵa bardym. Arǵy jaǵy belgili... Abylaıdyń Aq úıi mem­le­kettik «Mádenı mura» baǵ­darlamasyna engizilip, qalpy­na keltirildi. Han ordasynyń aýlasyna «At ústindegi Abylaı han» músindik kompozıtsııasy ornatyldy. Qoladan quıylǵan eskertkishtiń avtory – almatylyq músinshi Qazybek Satybaldın. Tolyq qalpyna keltirilip, jańasha keıipke engen han ordasy 2008 jyly tamyzdyń 21-inde esigin aıqara ashty.

Sol kúni tań eleń-alańnan jurtshylyq han ordasyna qaraı aǵylypty. Jergilikti turǵyn­dar asyǵa kútken bul oqıǵaǵa el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qatysyp: «Biz búginde óz táýelsizdigimizdiń arqasynda kóptegen batyrlarymyz ben tarıhta aty qalǵan tulǵalarǵa arnap eskertkishter salyp kelemiz. Solardyń ishindegi biregeıi, árıne, Abylaı han rezıdentsııasy ekeni daýsyz», – dedi. Sosyn Elbasynyń «bul oryn jergilikti turǵyndardyń kózaıymyna aınalady» degen sózi de rastaldy. Murajaı qyzmetkerleriniń aıtýynsha, adamdar, ásirese, alǵashqy kúnderi munda tolassyz aǵylǵan eken. Qazir de kelýshiler kóp. Elimizdiń túkpir-túkpirinen Qyzyljarǵa joly túsken meımandar Abylaıdyń Aq úıin kórmeı ketpeıtin ıgi dástúr qalyptasty. Kórshiles Reseıden kelip jatatyn qonaqtar da izderin sýytpaıdy. Qýantatyny sol, munda ártúrli mekemelerden uıymdasqan túrde ekskýrsııaǵa kelýshilermen qatar, qyzyqtap, óz ynta-yqylastarymen tabaldyryq attaǵandar da az emes. Ulttyq tanym degen osy.

- Mamandyǵyńyz – ınjener-qurylysshy, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdatysyz. Erterekte respýblıkanyń eńbek sińirgen qyzmetkeri ataǵyn aldyńyz. «Qurmet», «Parasat», «QR Qurmetti temirjolshysy» ordenderimen nagradtalǵansyz. Birneshe oblys pen aýdannyń Qurmetti azamaty degen mártebeńiz bar. Qaı jerde júrseńiz de el qurmetindesiz. Siz tanymaıtyn, sizdi bilmeıtin aqyn-jazýshy kem de kem ǵoı. Muny órkenıettilik dep bilemiz. Qoǵamymyz da soǵan umtylýda. Osyǵan qalaı keldińiz? Bılik pen mádenıettiń bir-birine qajettiligi týraly aqsaqal jasyna jetken keshegi Ákimnen surasaq deımiz.

- Sovet Odaǵy kezeńinde Qazaqstan Jazýshylar odaǵy aqyn-jazýshylardy óndiristik óńirlerdiń tynys-tirshiligimen tanystyrý, eńbekshiler arasynda ádebıetti nasıhattaý maqsatynda oblystarǵa jiberip turatyn. Oljas Súleımenov sondaı is-saparmen Ermak (qazirgi Aqsý) qalasyna keledi. Bul 1968 jyl bolsa kerek. Qalalyq partııa komıtetiniń jaýapty qyzmetkerleri Oljekeńdi kórnekti oryn sanalatyn ataman Ermaktyń eskertkish músinine aparady. «Mynaý kim?» - dep surapty ol. Janyndaǵylar: «Á, bul Sibirdi ıgerýshi áıgili ataman Ermak Tımofeevıch qoı...» - dep jarysa jaýap bere bastaǵan ǵoı. Sol sátte orda buzar otyzdan endi ǵana asqan qyzý qandy aqyn Oljastyń «Vystýplenıe ý pamıatnıka Ermaký» óleńi týypty… Sol aýdandy basqaryp, babalar amanatyn oryndaýdy taǵdyr meniń mańdaıyma jazypty. 1987-1989 jyldary – Ermak aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, 1989-1992 jyldary – partııa qalalyq komıtettiniń birinshi hatshysy, aýdandyq jáne qalalyq Halyq depýtattar Keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqardym. Bul naǵyz ótkelden óter ótpeli kezeń bolatyn. Táýelsizdikke bet burǵan, Egemendikke qol jetken erekshe jyldar bolatyn. Táýelsizdik bizge táýeldilikten qutylý úshin berildi.

Iá, eldiń táýelsizdigi, jerdiń qojasynyń kim ekeni, shekaranyń bekitilýi, ekonomıkanyń erkindik alyp, naryqqa beıimdelýi, dúnıe-múliktiń jekeniń qolyna ótýi – bul memleketti nyǵaıtatyn negizgi faktorlar. Áıtkenmen, bir eldiń tolyqqandy táýelsiz bolýy úshin sol el halqynyń saıası-ekonomıkalyq jaqtan ǵana emes, rýhanı turǵydan táýelsiz bolýy basty shart dep túsinemin. Onsyz táýelsizdik – táýmendiliktiń ekinshi ataýy ǵana bolmaq-dúr. Rýhanı táýelsizdik – sanany otarsyzdandyrý. Men osyny túsindim. Sondyqtan barynsha is-áreket jasaýǵa bel sybana kiristim. Erterekte Ǵabıt Músrepov, Ǵabıden Mustafındermen el keleshegi týraly erkin sóıleskenim bar. Bul kezde olar joq. Sodan Almatyǵa Jazýshylar Odaǵyna tarttym. Ábish Kekilbaev bastaǵan jazýshylarǵa jolyǵyp Ermaktyń eskertkishin ornynan alyp tastaý týraly josparymdy aıttym. «Ol qaladaǵy kommýnıster saǵan ruqsat berer me eken?»,-dedi olar. «Ermak qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy ózimmin»,-dedim. Sonymen ne kerek zııalylar batasyn aldym. Árıne, «baıqa, urynyp qalma» degen eskertýler aıtyldy. Men qandaı da bir áreketke barmas buryn sol jaǵdaıdy tolyq zerttep alamyn. Sonyń aldynda áıgili tarıhshymyz akademık Manash Qozybaevqa arnaıy jolyǵyp, Ermaktyń ómirin, qaıda týyp, qaıda ólgenin anyqtap berýdi suraǵanmyn.

Akademık Manash aǵamyz óziniń Reseıdegi dostaryna usynys jasady. Ári bir ózine tán tynymsyz eńbegi arqyly Ermaktyń batyr emes, qanisher, baskeser bolǵanyn, onyń qazaq tarıhyna esh qatysy joq ekenin anyqtaǵan derekterdi taýyp berdi. Sóıtip Ermak aýdany óziniń ejelgi ataýy Aqsý bolyp ózgertildi. Bul aıtýǵa ońaı, isteýge qıyn sharýa edi. Ermaktyń eskertkishin taǵynan taıdyrýdyń qanshalyqty shý týdyrǵanyn osy kúni ańyz retinde qabyldaıtyndar bar. Ony qulatpaq túgil, mańyna jolatýǵa qarsy bolǵan ımperııashyl pıǵyldar qasarysyp baqty. Biraq bir túnde, bir saǵatta dáý eskertkishti joq qyldyq. Mine baýyrym, arqamda senim artqan qalyń halqym bolmasa osyndaı kózsiz erlikke barýǵa batylym jeter me edi.

- Kúlli Alashqa aty málim Abylaı hannyń senimdi serikteriniń biri bolǵan Malaısary, jyraýlardyń jyraýy Kempirbaı, áıgili «Qorlan» ániniń avtory, qazaq án ónerine erekshe mánermen jańalyq engizgen Estaı, Segiz Seri, Qojabergen jyraý, jazýshy Sábıt Dónentaev, Alashshyl tulǵa Otynshy Áljanov, Sáken Seıfýlınniń tuıaǵy, aýyr azap jolynda shetinegen Aıan Sákenuly sekildi ondaǵan tarıhı esimderdiń halyq jadynda qaıta jańǵyrýyna yqpal ettińiz. Biriniń basyna eskertkish turǵyzyp, endi birine eskertkish taqta ornatýǵa muryndyq boldyńyz. Biriniń kitabyn shyǵaryp, as berip, týys-týǵandaryn jınap, kúlli qazaq zııalylarynyń basyn qosyp, umytylmas shara ótkizip, taǵy birine aqyndar men jazýshylardy uıymdastyryp, sózden ólmes eskertkish qoıǵyzdyńyz. El bilsin, qaǵazǵa tússin dep osy suraǵymdy arnaıy qoıyp otyrmyn.

- Alashtyń arda azamattaryna arnap otyzdyń ústinde este qalar estelik dúnıelerdiń jasalýyna bas-kóz boldym. Men bıznesmen de, aqshasy kóp baı da emespin. Árbir qasıetti isti qolǵa alyp asarlatqan kezde bar jaýapkershilikti moınyna júktep alyp, bas bolatyn bir aıǵaıshy kerek. Sol menmin. Osy kúnge deıin jeti eskertkish, alty taqta, birneshe granıt tastar qoıyppyz. Osy tusta aıtarym tarıhty tanýǵa kelgende saýatsyz adamnan asa bir qaýip joq. Olar «men bilemge» salyp, jaǵa jyrtysyp daýlaspaıdy. Eń qıyny shalasaýattylar. Eger olar eki sóılemdi qurap jazýdy úırense naǵyz dáýkes, pysyldaq pále. Tarıhqa kinárat. Anadan-mynadan oqyǵan-estigenderin termelep-tizip, aqıqat osy dep jazady. Onysymen qoımaı meniki durys dep daýlasady. Meniń túıgenim ár oqıǵanyń dáleli kerek. Buljytpaıtyn siltemeleri qosa jazylýy mindet. Sonda ǵana ol shyndyqqa jaqyn. Tarıhtan oryn alatyn málimet bolmaq.

Shoqan Ýálıhanov pen Álkeı Marǵulannyń jazbalaryn oqyńyzshy. Bárinde naqty silteme keltiriledi. Ańyz emes, ómirde bolǵan kisilerdiń esteligi. Jáne qaı jyly, qaı ýaqytta, qandaı jaǵdaıda aıtylǵany sol jazbada kórsetiledi. Beınebir notarıaldyq mekemeniń qujattaryndaı aıdan anyq. Mine, tarıhı derekter osylaı tizbelenýi kerek. Men osy esketkishterdi ornatarda osyndaı qundy málimetterdi jınaımyn. Eshkimniń tarapynan daý týdyrmaıtyn kezde ǵana azamattarǵa sóz aıtyp, iske kirisemiz. Taǵy da qaıtalap aıtaıyn. Tarıhty jasaıtyn, jazatyn da adam desek, onyń ádil bol­ǵany jón. Al ony zer­delep, júıeli zertteý úshin aldymen ynta, sosyn dáleldi qujatyń bolýy tıis. Bizdiń tarıhymyzda umytýǵa bolmaıtyn oqıǵalar, zamanalar zary, sondaı zulmat kezeńde ómir súrgen, qazir eskerýsiz umyt qalǵan tarıhı tulǵalar jeterlik. Birin bilsek, ekinshisin umytyp, ekinshisin tanysaq, úshinshisin izdeýsiz qaldyryp jatamyz.

Tarıhı tulǵalar men oqıǵalardyń mereıli nemese ataýǵa tıis jyldary eske alý, sol arqyly búgingi urpaq sanasynda ulttyq qundylyqtar men uly esimderdi jańǵyrtý kúni keshe bodandyq qamytyn kıgen ár el úshin mańyzdy qadam. Mundaı tájirıbeden biz ǵana emes, bir kezderi otarlyqtyń qamytyn kıgen kez kelgen memleket ótken. Erkeǵalı Rahmadıevti bilesiz. Mádenıet mınıstri bolǵan. Qazaqstannyń alǵashqy Eńbek Eri. Shet el tanyǵan áıgili kompozıtorymyz. Sol kisimen birde Balqashqa shomylýdyń sáti tústi. Kól jaǵasynda dem alyp otyrǵanymyzda maǵan ol: «Meniń moınym­da bir amanat bar. Sony oryndamaq bolyp birqatar basshylarǵa qolqa salyp kórip em, nátıje shyqpady. Endi boıymnan kúsh-qýat ketkende kim tyńdaı qoıar deısiń?!» dedi. Amanattyń jóni bylaı eken. Eraqań­nyń ótken ǵasyrdyń jet­pisinshi jylynyń basynda Almatydaǵy konservatorııada rektor kezi. Ol bir kúni Bórlidegi áke-sheshesine barmaqshy bolady. Jolǵa jınalyp jatqanda Qanabek Baı­seıitov «Meni de ala ketseıshi» deıdi. Qanabektiń aýyly da Úshtóbeniń janynda. Eraqań jaraıdy dep kelisimin be­redi. Uly sáskede Arqarly asýynan óte bergen jerde Qanekeń: «Mashınańdy toqtat» deıdi. Dastarhan jaıylady. «Áı, Erkesh, men bul jerge iship-jeý úshin kelgenim joq. Bul jerdi ózine arnaıy kórseteıin dep keldim. 1934 jyly Kúlásh ekeýmiz bas qosqanymyzda Jetisýǵa bet alyp ek. Kúlásh úıinen azyq-túlik salynǵan qorjynyn ala shyqqan bolatyn. Jetisý óńirine jetkennen keıin osy jerge aıaldadyq. Qasymyzda serikterimiz bar. Kúlásh sonda kópshilikke qarap: «Jetisýǵa alǵash kelin bolyp, jerin attap otyrmyn, dastarhan jaıaıyn dep iske kirisip ketken edi» depti Qanekeń. Eraqań osy mań­nyń eleýsiz bolyp bara jatqanyna nalydy. Oılanyp jatpastan «maǵan nege buryn aıtpaǵansyz?!» dedim. Kúlásh Baıseıitova Sovet Odaǵyndaǵy Halyq ártisi ataǵyn alǵash alǵan bes juldyzdyń biri. Sol kezde jasy 24-te ǵana. Ǵalamat oqıǵa. Álem ártisteri Kúláshti «Fenomen, Chýdo» degen. Ondaı ártister qazaqta ǵana emes, álem tarıhynda neken-saıaq.

Endeshe Kúláshteı ardaqtylarymyzdyń esimin keleshekke jetkizýimiz paryz. Kópke sozbadyq. Marqum Erkeǵalı aǵam sol eskertkishti kórdi. «Qanybek pen Kúláshqa elimiz ósti, órkendedi. Ónerdi kókke kóterdi», dep o dúnıede kezdeskende aıtam dep razy bolǵan edi. Sol eskertkish belgitastyń betine Aqseleý Seıdim­bektiń «Qazaqtyń áıgili ánshisi Kúláshtiń Jetisý eline kelin retinde alǵash kelgen saparynda Qanabek Baıseıituly ekeýiniń at shaldyryp, dastarqan jaıǵan jeri» degen sózi órnektelip tústi. Birde Kókshetaý qalasyndaǵy zıratta bolǵanymda, shaǵyn tastaǵy jazýǵa kózim tústi. Onda: «Bul jerde Sáken Seıfýllınniń uly Aıan jer­lengen» dep jazý turdy. Asyl tuıaǵynyń beıiti nege munshalyqty qaraýsyz qalǵan degen suraq sanamdy da, janymdy da baıyz taptyrmady. Suraý salyp, oqıǵanyń astaryna úńildim. Sáken atylǵannan keıin jeńgemiz Gúlbahram Qyzyljardan poezben Kók­shetaýǵa attanady. Qo­lyndaǵy dimkás Aıan jol ústinde shetineıdi. Jolserikke aıtsa, «Seıfýllındeı halyq jaýynyń» áıeli retinde sanap, kezdeısoq stansadan túsirip kete me dep qaýiptengen. Jansyz balasynyń aýzyn keýde tusyna tosyp otyrady da, mejeli jerine jetkende álgi zıratqa jerleıdi. Sodan beri qaraýsyz qalypty. Azamattarmen aqyldasyp, as berip, belgitasyn qoıdyq. Onyń betine Nesipbek Aıtulynyń: «Úzilgen bir qaýyrsyn jatyr munda, Sákendeı aqsuńqardyń qanatynan»,- degen óleń joldary jazyldy.

- Qýat aǵa, júrekpen sóıleısiz. Sol sózińiz nár izdegen júrekterge dóp tıip izgilikke úndeıdi. Adam balasynyń oı-sanasyn, tarıhı tanymyn bir sátte ózgertý jeke tulǵa turmaq, tutastaı memlekettiń de qolynan kelmeıdi. Biraq memleket oń qadamǵa bastaıtyn ózgerister protsesin obektıvti tendentsııalardy túsindirý, mańyzdy aqparatty halyqqa jetkizý jolymen jáne de, eń bastysy, ózindik molshylyq pen órkenıettilikke baǵyttalǵan áleýmettik - ekonomıkalyq saıasatty, tarıhı - mádenı sharalardy iske asyrý jolymen jedeldetýge qabyletti. «Rýhanı jańǵyrý» men «Uly dalanyń Jeti qyry» memlekettik baǵdarlamalary sonyń bastaý belgisi dep bilemin.

- Osy aıtqandaryńyzben tolyq kelisemin. El ishinde júrgen aýqatty bıznesmenderdiń bári toǵyshar emes. Ulttyq tanym turǵysyndaǵy qundylyqtardy túsindire alsańyz, ıgilikti iske bel sybana kiriser azamattarymyz az emestigin ózim kórip júrmin. Olar ataq ta qýmaıdy. Attaryn da atamaıdy. Keleshegimizge qajetti shara bolsa, kómegim osy dep qolynan kelgenin jasaýǵa ázir. Jeke basyma kelsem meni eki anam tárbıeledi. Ákeden erte aıyrylsam da, qos anam qanatymdy qaıyrmaı ósirdi. Ájem men anam tarıhı-ańyz áńgimelerdi, naqyl sózderdi qulaǵyma quıyp, káýsar bulaqtyń tunyǵynan dám tatyrdy. «Ár jigittiń ishinde syrǵaýyl bolady. Sol syrǵaýyl maıyssa eshqashan túzelmeıdi. Sen Alladan ózge eshkimge qaryz emessiń! Eńseńdi tik usta», – deýshi edi. Bul – ana sózi! Ana sózinen qadirli sóz bolsyn ba?!. «Áıel - ómirdiń tiregi ǵana emes, áıel ómirdiń ózi» degen ataly sózge bas ıemin.

Meniń osy isterimdi áıelim túsinistikpen qabyldaıdy. Áıelim qoldaǵan soń ul-qyzdarym da barynsha qoldaıdy. Olar qazir meniń isimdi jalǵastyrýda. Jalpy shyǵys halyqtarynyń arasynda, tipten ısi musylman elderinde áıel zatyn bólekshe baǵalaıtyn, qaryndasty erekshe qatty qasterleıtin halyqtyń biri de, biregeıi – bizdiń qazaq ekendigi aıan. Qyz tárbıesin ult tirbıesi dep qabyldaǵan jurtpyz. 2018 jyly Pavlodar oblysynyń Ýsol shaǵyn aýdanynda ulttyq mýzyka óneriniń kórnekti ókili, belgili kompozıtor Maıra Shamsýtdınovanyń músinin qoıdyq. 1937 jylǵy halyq jaýlaryn atyp, túrmege toǵyta bastaǵanda Reseıdegi tórkinderine baryp bas saýǵalap, sonda qaıtys bolǵan Qorlannyń basyna Baıanaýyldan tórt tonna granıt tas aparyp ornattyq.

«Bir qyz bar Maraldyda Qorlyǵaıyn, Tabıǵat bergen eken kún men aıyn. Muratqa izdegen jan bári jetken, Darıǵa, armanym kóp ne qylaıyn», – dep jyrlaǵan Estaıdyń óshpes mahabbaty. Qazaqtyń alaqanǵa salyp álpeshtegen serisi, ánshi perzenti Estaı Berkimbaıuly shyǵarmashylyǵynyń eń shoqtyqty týyndysy da osy án. Bizdiń qazaqta basy artyq byqsyq sózdi shyǵaratyn beıbaq beısharalar bar. Máselen, Estaı men Qorlandy bir-birine qosyp qoıady. Sol sekildi Aqan Seri men Aqtoqtyny bir tósekke jatqyzady... Ómirde de, ónerde de tazalyq bolsa deımin. Osy ardaqty, óz oshaqtarynyń uıtqysy bolǵan Qorlan, Aqtoty jáne Maıra týraly jazǵanda aqıqattan aspaý kerek dep oılaımyn.

Qorlannyń jubaıy sol zamannyń oqyǵan azamaty, ataqty Qulyndy dalasynda on jeti myń jylqysy bolǵan Qýat degen asqan baıdyń Nurmuhanbet degen shóberesi. Bes uldary bolǵan. Zulmat tusynda Vladıvostokqa baryp bas saýǵalaǵan. Urpaqtary myqty azamattar. Aqtoty da sondaı. Aqan seride mahabbat pen sezim bolǵan shyǵar. Shyn súıgen bolar. Sodan da erekshe bıikke kóterip qurmettep jyrlap ótken. Boldy. Mine osyny kezindegi Kompartııa tusynda sotsıalıstik realızmniń shynaıylyǵy osyndaı dep Ǵabıt Músirepov pesa jazdy. Sáken Júnisov roman jazdy. Sáken serimen kózi tirisinde sóılestim. Biledi eken. Moıyndady. Biraq sotsıalıstik ádebıet prıntsıpterinen asa almadyq qoı degen. Osy qazaq áıeli taqyrybyn tereńnen zerdeledim. Aıtarym kóp. Áıel – Otanymyzdyń saqtaýshysy. Oshaǵymyzdyń uıtqysy. Bereke-birligimizdiń altyn dińgegi. Ulttyq mádenıetimizdiń máıegi.

- Qýat aǵa tereńnen terbedińiz. Qazaqta «SULÝ» dep áıelge qarata aıtatyn sóz bar. Basqa tilde ony aýdarý qıyn ekenin tájirmashylardan estigenmin. SULÝ – ol ádemi, kórikti, aqyldy, symbatty, kerbez, jany tazý arý degen jıyntyq obrazy. Jaqyndaryńyzdy ótkenniń jaqsysyna úıretip, shapaǵatyna bólep júrsiz. Alda Sulýlar taqyrybyna keńinen toqtalarmyz.

Jaqsylyqta júzdeseıik.