Qýanysh Ormanov: Ártisterdiń jýrnalıstıkada júrgenin quptamaımyn

 - Qýanysh Tórebekuly, ǵasyr almasar tusta Qostanaıdaǵy radıo jaqsy jumys istepti. Jergilikti radıony qazirge deıin saqtap qalatyn adam bar bolsa, biri siz edińiz. Nege jabylyp qaldy? Sóz álqıssasyn osydan bastańyzshy.

- Ras, óńirde telearnadan buryn radıo ashyldy. Men sol qyzmetten ketkenshe barlyǵyn bir arnaǵa toǵystyrdym. Baǵdarlamalar ýaqytyly shyǵyp turdy. Kadr máselesi joq edi. Keıingi basshylar radıonyń mańyzyn onshalyqty uqpaǵan dep oılaımynSondyqtan radıo qurydy, fonotekanyń bári joǵaldy. Aqyry jabyldy. Keıin ashý týraly bastama kóterdik, bárin qarjyǵa tiredi. Úkimet qolǵa almasa, bir adamnyń qolynan kelmeıtin is. Jurttyń bazynasyn túsinemin. Munan soń oblystyq telearnany jasaqtaý tapsyrmasy tústi. Ras, biraz kedergiler kese-kóldeneń shyqty. Áýeli, jazǵan usynysymyzdy oblystyń sol kezdegi birinshi hatshysy qoldaı qoımady. Qural-saımandy satyp alýǵa qarjy tapshy dep syltaýratty. Sóıtip júrgende, Qaraǵandy televızııasyna jańa qurylǵylar keletin boldy. Al olar paıdalanǵandaryna nebári bes jyl bolǵan, bes kameralyq telekeshendi esepten shyǵarý týraly ótinish jazdy. Al bizdiń qazaq televızııasynda ol kezde bes jyl túgil, otyz jyl paıdalanǵan keshendermen jumys istep júrdik. Bir jıynda Qaraǵandynyń keshenin esepten shyǵarmaı, Qostanaıǵa berý týraly usynys aıttym. Sóıtip, 1991 jyldyń basynda Qostanaı oblystyq arnasy efırge alǵash habaryn taratty.

- Qazaq radıosyn tyńdap óstik. Ásirese, Qusman Igisin aǵamyzdyń dıktsııasyna tánti edi bizdiń úı. «Qaǵazsyz gazettiń» qudiretin jetkizý úshin tek qana daýys yrǵaǵynyń durys qoıylýy mańyzdy emes shyǵar?

- Radıodaǵy eń birinshi talap - til bilimi men saýattylyq. Daýys ta, ún men ym da adamnyń qandaı kóńil-kúıde ekendigin birden ańǵarta alady. Menimen birge oqyǵan qazaq radıosynyń arda tulǵalary Dúısenbek pen Qusmanda joǵaryda aıtqan qasıetter boldy. Qusmannyń dıktsııasy óte áleýetti edi. Keıin ol telearnaǵa ketti. Radıo tyńdarmandaryn kóbeıtý úshin dıktor daýysy aıryqsha ról atqarady.  Birsaryndylyq oryssha aıtqanda, «monotonnyı» daýys tyńdaýshysyn sóz joq zeriktiredi, sharshatady. Ol búgingi radıoda kóp kezdesedi. Rasynda da, adamnyń daýysy júrekti qozǵaıtyn oı aıta bilýmen qatar, qaıǵy-qasiret, ashý-yzany syrtqa shyǵara alatyn qural syndy. Sol sebepti Qusmandardyń qulaqqa jaǵymdy qońyr únderin halyq árqashan saǵyna, saryla kútip otyratyn.

- Qazirgi qazaq televızııasy men radıosyndaǵy jetistik pen kemshilik qaısy?

- Jetistigi aıtyla jatar. Asyǵy alshysynan tússe alty shaqyrymnan súıinshi suraýǵa qymsynbaıtyndar joq emes aramyzda. Kemshiligi - radıo men televızııa shubalańqy, túsiniksiz tilde sóılep ketti. Meniń bulaı deýim kóbine qatty tıip keter. Mynany aıtaıyn, qazaq radıosyna tikeleı efırdi ákelgen men edim. Bilimdi jýrnalısterge ǵana mıkrofon beretinmin. Jýrnalıstıkada mynadaı jazylmaǵan zań bar: stýdııaǵa shaqyrǵan qonaǵyńdy barynsha bilimdi etip kórsetýge mindettisiń. Óziń qansha bilip tursań da, ony efırde nemese baspasózde jaıa berýge bolmaıdy. Qazir bul kerisinshe sekildi. 

Taǵy bir másele, ártisterdiń jýrnalıstıkada júrgenin quptamaımyn. Buryn «ártiste aqyl bola ma?» dep kúlýshi edik. Sol sózdiń jany bar sekildi. Ásirese, olar tikeleı efırde tildi pálen jerden syndyryp jatqanda qarnyń ashady. Saraptamalyq baǵdarlamalarda qalyptasqan sóz quraly ózgerdi. Tikeleı efırde turyp «bazardyń áńgimesine» basatyn tilshiler kóbeıdi. Qatardaǵy tilshi basshysynyń tapsyrmasyn oryndaýy bir bólek, óziniń dárejesin, qoǵamdaǵy mártebesin kóterý úshin izdený jolyna tússin. Sonda ǵana jýrnalıstiń bedeli artady.

- Qýanysh aǵa, sizdi tolǵandyryp júrgen túıtkilder kóp sekildi ǵoı...

- Kóp másele kósh júrgende túzele beredi ǵoı. Qazir myna jaǵdaı janǵa batady: Torǵaı oblysynyń Jankeldın, Amankeldi aýdandarynyń Úkimetke bergen ekonomıkalyq serpini az bolǵanymen, halyqqa rýhanı jaǵynan bergeni kóp-tin. Sol eki aýdannyń jurty kóship júr qazir. Osyny oılanyp kórdik pe? Qaıda bara jatyrmyz? Oń men solyńdy ajyratasyń ba? Ózińe óziń suraq qoıasyń da, otyrasyń. Osyndaı ýaqytta jasqa jol kórsetýdiń ózi óte qıyn.

 

- Torǵaıdyń ısi qazaqqa bergenin tizip berseńiz, eldiń basqa aımaqtaryn alalaý emes bolar. Torǵaı - memleket shańyraǵyna áldeqashan shanshylǵan ýyq, qadir-qasıeti ózge ólke.  Osy tusta aıta ketken jón, búgingi turmysta kópke kesirin tıgizip júrgen rýǵa, júzge bólinýden attap kete almaımyz. El surasý bir bólek, alaıda, jóni arqyly jumys taýyp jatqandarǵa ne deısiz?

- Dál Qostanaıda rýǵa bóliný degen sońǵy jyldary beleń alyp ketti. Bastapqyda oǵan mán bermeıtinbiz. Qazir tipten basqa. Bulaı bólingen jaqsy is emes. Rasyn aıtsaq, Qostanaıdaǵy orystanǵan sanjylǵy urpaqqa atajurtty taný, óner-ǵylym Torǵaıdan endi. Torǵaıda ǵalym bolmaǵan degendermen talaı «shatysqanmyn». Soǵystan keıingi jyldary kóptegen qostanaılyqtardyń oqýǵa túsip, ǵylym jolynda jetistikke jetýi Torǵaıdan shyqqan azamattardyń yqpaly arqyly júzege asty. Ony biri bilse, ekinshisi bilmegensıdi. Asqar Zakarın degen aǵamyz ótken. Qyzbelden shyqqan keń qulashty qaıratker. Asqar Zakarınniń tikeleı qatysýymen jasalǵan elimizdiń bilim berý júıesi óziniń ómirsheńdigin, jańashyldyǵyn jáne damý qabilettiligin dáleldedi. Bul - el tarıhynda altyn áriptermen basylǵan isteriniń tek shamalysy. Qanshama talantty jastardy órge shyǵardy. Shet jaǵasyn ózim kórdim. Sol kezderde oqýǵa túspegen Torǵaıdyń balasy bolǵan joq. Tipti, Kenjeǵalı Saǵadıevti qujatsyz oqýǵa túsirip jibergen de sol kisi ǵoı. Zakarınniń kisi tanıtyndyǵynyń jarqyn mysaly. Meniń bir tań qalatynym - endi sol kisiler Zakarındi eske alǵysy kelmeıdi. Mynany qarańyz. Asqar Zakarın oqytqan kisilerdiń atynda mektep, kósheler bar. Mysaly, Petropavldyń ýnıversıteti Manash Qozybaevtyń esimimen atalady. Al Manashqa tálim bergen Zakarın qaıda qalady? Ataqty Asanbaev pen Sultanǵazındy oqytqan da sol. Qazaqtyń ǵylymyna úles qosqan bir adam bolsa, oılanbastan Asqar Zakarındi aıtar edim.

- Anaý aıtarlyqtaı sebepteri bar shyǵar. Áıtpese, keı kisilerdiń túsine de kirmeıtin kádeli qyzmetterdi atqarǵan adamdy umytýǵa bolmas. Kelisesiz be?

- Qazaqtyń jaýy - «men». Osy ishki «menimiz» qurtady bizdi. «Meniń atym shyǵýy kerek», «men istedim» degen ásire maqtanýshylyqqa qalaı tosqaýyl bolasyń? Aty dardaı kisilerge tiri kezinde kósheniń aty berilip jatsa, kisi jaǵalaýshylyqqa jol ashyq bolsa, qazaqtyń damýy týraly sóz qozǵaý orynsyz.

- Áńgimeniń tetigi adamdyqqa qaraı burylyp bara jatqandaı. Jalpy, kisi boıyndaǵy qaı qasıetterdi unatasyz?

- Adamdy minezine qaraı tanısyń, sol arqyly alys-beris uıymdastyrasyń. Sebebi, adam - minezimen adam. Kisini qapysyz taný úshin onyń senimine boılaý kerek. Qarapaıym mysal, myna seniń óziń maǵan senbeseń, kelmes ediń. Bul týraly dinimizde naqty, dálelmen aıtylǵan. Basyńa túsken áńgir taıaqtan qorǵanatyn basty qalqan - minez ben senimiń. «Men eger zakon qýaty qolymda bar kisi bolsam, adam minezin túzep bolmaıdy degen kisiniń tilin keser edim» deıdi Abaı. Mine, kúlli qazaqtyń, tipti, adamzattyń aldyna ýáj tastaldy. Kónterili, bııazy bolý degen bar, kerek jerde kógentip bere alatyn minez bolýy tıis. Osyny ajyratyp alaıyq.

- Uǵynyqty túsindirdińiz, aǵa! Qıt etse, jastar buzyldy deımiz. Degenmen, úlken uıalmasa, kishi qaıtip qymsynady. Jasy qatelesip jatsa, basy qarap turatyn jaǵdaılardy kórip júrmiz. Burystyń durysyn bilmeı júrgen baldyrǵandarǵa «burynǵynyń shaldary» bylaı degen dep áńgime soǵamyz. Sol shaldar qandaı edi? Qaıda qazir?

- Bizdiń kezdiń aqsaqaldary deıtin bolsaq, olar baǵyt-baǵdar nusqaý, balanyń kózin ashý, kókiregindegi ulttyq sanany oıatý sıpatyndaǵy dúnıelerdi jasap ketti. Búginderi salıqaly otyrystardyń ózi qalyp barady. Qoǵamdaǵy ózgeristerge oı qosý turmaq, kúndelikti turmystaǵy usaq-túıekterdi, ashananyń ádebin aıtýdan aspaıtyn shaldar bar. Atalarymyz bir nárseni qaıtalamaý kerek dese, sanaly túrde oǵan qaıtyp barmaıtynbyz. Sen surap otqan aqsaqaldar kitap, gazet oqyǵan, dinı bilimi bar kisiler edi. Qazir ondaılar bar ma? Men bul suraqqa da oılanamyn. Buıyrsa, «Ybyraı ortalyǵyn» ashamyz. Onyń maqsaty - Qostanaıdaǵy qazaq mádenıetin qalyptastyrý. Kelin men ene, ata men bala arasyndaǵy baılanys, rýhanı qundylyqtar, salt-dástúrlerdi jańǵyrtý - ortalyqtyń alǵysharty.

- Kúńgirt tartqan kúnder qazaqtyń basynan talaı ótken dedik. Kóp jyldar túrli qyzmetterdi atqardyńyz. Zaman aýysty. Turmys ózgerdi. Al qazaq qaıtkende qazaq bolyp qalady?

- Eń áýeli, adamdyqtan attamaý qajet. Ekinshiden, ultyńa paıdań tısin. Bizge ne jetpeıdi? Qazir óziń qatarly kisilermen jıi pikir almasyp turǵyń keledi. Qoǵamdaǵy ózgeristerge oı qosatyn adam azaıdy. Úshinshiden, qazaqqa tán emes qasıetterden ada bolaıyq. Ózińe de, ózgege de talapshyl bolsań, kózdegenińe jetesiń.

Qazaq qyzyq halyq. Bir adam «jyltyrap» shyqsa, sol jaqqa qulaı salady. Bálen ýaqyttan keıin qateleskenin túsinedi. Keıde búginginiń qazaǵyn qumǵa teńeımin, sý qalaı aqsa, solaı qaraı aǵady. Burynǵy qazaq shombal tas, túıe tas-tyn, qansha aǵys ótse de jata beretin. Bir jaqqa yǵyspas buryn oılanatyn, aýylymen aqyldasatyn. Qazaq qaıtken kúnde óziniń dilin, dinin, ǵurpyn saqtap qalýǵa mindetti. Al bir-birimizge baǵyna almasaq, sóz tyńdamaı, «mendi» kórsete bersek, munyń bári jaqsylyqqa aparmaıdy.

- Tuşymdy áńgimeńizge rahmet!